Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Công thức tính trọng lượng: P = mg, phân biệt với khối lượng, ví dụ và bài tập

9 phút đọc48 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính trọng lượng: P = m·g (N), g ≈ 9,8 m/s².
  • Chương trình cũ: P = 10m (lấy g ≈ 10).
  • Khối lượng (kg) không đổi; trọng lượng (N) phụ thuộc nơi đặt vật.
  • Trọng lượng riêng: d = P/V = D·g (N/m³).

Trong đời sống ta hay nói "tôi nặng 50 cân", nhưng trong vật lí, 50 kg là khối lượng, còn "độ nặng" theo nghĩa lực hút của Trái Đất là trọng lượng, đo bằng niutơn. Nhầm hai đại lượng này là lỗi phổ biến nhất khi làm bài lực và áp suất. Bài viết trình bày công thức tính trọng lượng, cách phân biệt với khối lượng, trọng lượng riêng, sự thay đổi của g, kèm ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.

Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, lực hấp dẫn, khối lượng và trọng lượng được giới thiệu ở Khoa học tự nhiên 6 (chủ đề Lực), với nhận xét vật 1 kg có trọng lượng khoảng 10 N. Vật lí 10 (chủ đề Lực và chuyển động) dùng công thức P = m·g cùng định luật II Newton. Trường hấp dẫn và sự thay đổi của g theo độ cao thuộc chuyên đề học tập Vật lí 11. Trong chương trình cũ, P = 10m và trọng lượng riêng d = 10D học ở Vật lý 6.

Trọng lượng là gì?

Trọng lực là lực hút của Trái Đất tác dụng lên vật, có phương thẳng đứng, chiều hướng về phía Trái Đất. Trọng lượng là độ lớn của trọng lực. Vì là lực, trọng lượng đo bằng lực kế và có đơn vị niutơn (N). Cân đồng hồ hay cân điện tử thực chất đo lực ép rồi chia sẵn cho g để hiện số kg.

Công thức tính trọng lượng

P = m·g    suy ra m = P/g

  • P: trọng lượng (N).
  • m: khối lượng (kg).
  • g: gia tốc rơi tự do (m/s²), gần mặt đất khoảng 9,8 m/s²; bài tập thường cho g = 9,8 hoặc g = 10.

Công thức là trường hợp riêng của định luật II Newton F = m·a: khi vật chỉ chịu trọng lực thì rơi với gia tốc a = g (xem bài công thức tính gia tốc).

Dạng P = 10m của chương trình cũ

Sách Vật lý 6 cũ viết P = 10m, nghĩa là lấy g ≈ 10 m/s². Dạng này tiện tính nhẩm nhưng chỉ là gần đúng. Khi đề cho g = 9,8 m/s² thì phải dùng đúng 9,8.

g có phải hằng số không?

Không hoàn toàn. Trên mặt đất, g thay đổi nhẹ theo vĩ độ (khoảng 9,78 m/s² ở xích đạo đến 9,83 m/s² ở hai cực) và giảm theo độ cao: gh = g₀·[R/(R + h)]², với R là bán kính Trái Đất. Ở độ cao bằng bán kính Trái Đất, g chỉ còn một phần tư. Trên các thiên thể khác g rất khác:

Nơig (m/s², gần đúng)Trọng lượng của vật 60 kg
Trái Đất9,8588 N
Mặt Trăng1,62≈ 97 N
Sao Hoả3,71≈ 223 N
Sao Mộc24,8≈ 1 488 N

Phân biệt trọng lượng và khối lượng

Khối lượngTrọng lượng
Bản chấtLượng chất (và mức quán tính) của vậtĐộ lớn lực hút của Trái Đất lên vật
Kí hiệu, đơn vịm, kgP, N
Dụng cụ đoCânLực kế
Thay đổi theo nơi đặtKhôngCó (theo g)
Là vectơ?KhôngTrọng lực là vectơ, hướng xuống

Trọng lượng riêng

d = P/V = D·g    (sách cũ: d = 10D)

Trọng lượng riêng là trọng lượng của 1 m³ chất, đơn vị N/m³; D là khối lượng riêng (kg/m³). Chi tiết và bảng giá trị có trong bài công thức tính khối lượng riêng. Trọng lượng riêng xuất hiện trong công thức tính áp suất chất lỏng p = d·h và trong lực đẩy Archimedes FA = d·V.

Ví dụ áp dụng công thức tính trọng lượng

Ví dụ 1: Túi gạo

Đề: Tính trọng lượng của túi gạo 5 kg với g = 9,8 m/s² và với g = 10 m/s².

  1. g = 9,8: P = 5 × 9,8 = 49 N.
  2. g = 10 (hoặc P = 10m): P = 50 N.

Ví dụ 2: Nhà du hành trên Mặt Trăng

Đề: Một nhà du hành có khối lượng 70 kg. Tính trọng lượng của người đó trên Trái Đất (g = 9,8 m/s²) và trên Mặt Trăng (g = 1,62 m/s²). Khối lượng có thay đổi không?

  1. Trái Đất: P = 70 × 9,8 = 686 N.
  2. Mặt Trăng: P = 70 × 1,62 = 113,4 N, khoảng 1/6.
  3. Khối lượng vẫn là 70 kg ở cả hai nơi.

Ví dụ 3: Đọc lực kế

Đề: Treo một vật vào lực kế, lực kế chỉ 2,5 N. Tính khối lượng vật (g = 10 m/s²).

  1. m = P/g = 2,5/10 = 0,25 kg = 250 g.

Ví dụ 4: Trọng lượng qua khối lượng riêng

Đề: Một khối sắt có thể tích 2 dm³, khối lượng riêng 7 800 kg/m³. Tính khối lượng, trọng lượng và trọng lượng riêng (g = 10 m/s²).

  1. V = 2 dm³ = 0,002 m³.
  2. m = D·V = 7 800 × 0,002 = 15,6 kg.
  3. P = m·g = 156 N.
  4. d = D·g = 78 000 N/m³.

Ví dụ 5: Phân tích trọng lực trên mặt phẳng nghiêng (dạng Vật lí 10)

Đề: Vật 4 kg nằm trên mặt phẳng nghiêng góc 30° so với phương ngang, g = 10 m/s². Tính trọng lượng và các thành phần của trọng lực song song, vuông góc với mặt nghiêng.

  1. P = 4 × 10 = 40 N.
  2. Thành phần song song (kéo vật trượt xuống): P·sin 30° = 40 × 0,5 = 20 N.
  3. Thành phần vuông góc (ép vào mặt nghiêng): P·cos 30° ≈ 40 × 0,866 ≈ 34,6 N.

Áp lực lên mặt nghiêng là 34,6 N chứ không phải 40 N; đây là chỗ nhiều bạn tính sai lực ma sát.

Ví dụ 6: Người trong thang máy (mở rộng)

Đề: Người 60 kg đứng trên cân trong thang máy đang đi lên nhanh dần đều với gia tốc 2 m/s² (g = 10 m/s²). Cân chỉ lực bao nhiêu?

  1. Theo định luật II Newton, lực nâng N của sàn thoả N − P = m·a.
  2. N = m(g + a) = 60 × 12 = 720 N, lớn hơn trọng lượng thật 600 N.

Số chỉ của cân lúc này gọi là trọng lượng biểu kiến. Trọng lượng thật P = m·g vẫn là 600 N.

Đo trọng lượng bằng lực kế trong giờ thực hành

Ở Khoa học tự nhiên 6, học sinh đo trọng lượng bằng lực kế lò xo. Cách đo đúng gồm bốn bước, cũng là nội dung hay gặp trong câu hỏi tự luận:

  1. Ước lượng trọng lượng vật để chọn lực kế có giới hạn đo phù hợp (lực kế 5 N không dùng cho vật nặng khoảng 20 N).
  2. Hiệu chỉnh kim chỉ về vạch 0 khi chưa treo vật.
  3. Treo vật và giữ lực kế theo phương thẳng đứng, vì trọng lực có phương thẳng đứng.
  4. Đọc số chỉ khi vật đứng yên, mắt nhìn vuông góc với mặt số.

Đo xong có thể đối chiếu bằng công thức tính trọng lượng: cân vật để biết m, nhân với g, so với số chỉ lực kế. Chênh lệch nhỏ đến từ sai số đọc vạch và độ chính xác của lò xo; chênh lệch lớn thường do quên hiệu chỉnh vạch 0.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính trọng lượng

  • Ghi trọng lượng bằng kg: trọng lượng là lực, đơn vị N.
  • Để m theo gam: 250 g = 0,25 kg.
  • Tự ý dùng g = 10 khi đề cho g = 9,8 (hoặc ngược lại).
  • Nói khối lượng thay đổi trên Mặt Trăng: chỉ trọng lượng thay đổi.
  • Lấy toàn bộ P làm áp lực trên mặt nghiêng: áp lực chỉ là P·cos α.
  • Nhầm P (trọng lượng) với P (công suất) hay p (áp suất) trong cùng một bài; ghi rõ đơn vị.
  • Nhầm trọng lượng riêng với khối lượng riêng: d (N/m³) = D (kg/m³) × g.

Bài tập tự luyện công thức tính trọng lượng (có đáp án)

  1. Tính trọng lượng của vật 3 kg (g = 10 m/s²).
  2. Một người có trọng lượng 450 N. Tính khối lượng (g = 10 m/s²).
  3. Vật 12 kg có trọng lượng bao nhiêu trên Mặt Trăng (g = 1,62 m/s²)?
  4. Một khối vật liệu thể tích 0,5 m³ có trọng lượng 13 500 N. Tính trọng lượng riêng.
  5. Ở độ cao bằng bán kính Trái Đất, g bằng bao nhiêu nếu g₀ = 9,8 m/s²?

Đáp án:

  1. P = 3 × 10 = 30 N.
  2. m = 450/10 = 45 kg.
  3. P = 12 × 1,62 = 19,44 N.
  4. d = 13 500/0,5 = 27 000 N/m³ (ứng với D = 2 700 kg/m³, có thể là nhôm).
  5. g = 9,8 × (1/2)² = 2,45 m/s².

Câu hỏi thường gặp về công thức tính trọng lượng

Công thức tính trọng lượng là gì?

P = m·g, với m (kg), g ≈ 9,8 m/s², P (N). Sách cũ viết P = 10m.

Trọng lượng và khối lượng khác nhau thế nào?

Khối lượng (kg) là lượng chất, không đổi; trọng lượng (N) là lực hút, thay đổi theo g.

Đơn vị của trọng lượng là gì?

Niutơn (N).

Trọng lượng trên Mặt Trăng bằng bao nhiêu so với Trái Đất?

Khoảng 1/6, vì g trên Mặt Trăng khoảng 1,62 m/s².

Công thức tính trọng lượng riêng là gì?

d = P/V = D·g (N/m³); sách cũ d = 10D.

Kết luận

Công thức tính trọng lượng P = m·g ngắn gọn, nhưng giá trị thật của nó là giúp tách bạch khối lượng (kg) và lực (N). Nhớ ba điều: dùng đúng g đề cho, đổi khối lượng ra kg, và chỉ lấy thành phần vuông góc khi tính áp lực trên mặt nghiêng. Trọng lượng là đầu vào của nhiều công thức khác: áp suất p = F/S, công nâng vật A = P·h (xem bài công thức tính công) và thế năng Wt = P·h.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro