Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Công thức tính vận tốc: từ chuyển động đều đến chuyển động biến đổi

9 phút đọc97 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính vận tốc cơ bản: v = s/t.
  • Đổi đơn vị: km/h ÷ 3,6 = m/s; m/s × 3,6 = km/h.
  • Có gia tốc: v = v₀ + a·t, v² − v₀² = 2as.
  • Xuôi dòng cộng, ngược dòng trừ vận tốc dòng nước.

Vận tốc là một trong những đại lượng học sớm và dùng nhiều nhất: từ bài toán chuyển động ở Toán lớp 5, bài "Tốc độ" trong Khoa học tự nhiên 7, đến phần động học của Vật lí 10 theo chương trình GDPT 2018. Bài viết tổng hợp mọi công thức tính vận tốc thường gặp theo từng cấp học, giải thích ý nghĩa, ví dụ giải từng bước, các lỗi đổi đơn vị hay mắc và bài tập có đáp án.

Vận tốc là gì? Phân biệt tốc độ và vận tốc

Ở tiểu học và THCS, vận tốc (hay tốc độ) cho biết vật chuyển động nhanh hay chậm, đo bằng quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian. Xe máy đi 40 km/h nghĩa là mỗi giờ đi được 40 km.

Từ Vật lí 10, hai khái niệm được tách riêng:

  • Tốc độ: đại lượng vô hướng, bằng quãng đường chia thời gian, luôn không âm.
  • Vận tốc: đại lượng vectơ, bằng độ dịch chuyển chia thời gian, có hướng. Khi vật chuyển động thẳng theo một chiều, độ lớn vận tốc bằng tốc độ.

Công thức tính vận tốc của chuyển động đều

v = s/t   ⟹   s = v·t    t = s/v

  • v: vận tốc (tốc độ), đơn vị km/h hoặc m/s.
  • s: quãng đường đi được, đơn vị km hoặc m.
  • t: thời gian đi hết quãng đường, đơn vị giờ (h) hoặc giây (s).

Mẹo nhớ tam giác: che đại lượng cần tìm trong tam giác "s trên, v và t dưới" sẽ ra phép tính. Chi tiết về các bài toán tính s xem bài công thức tính quãng đường.

Đổi đơn vị vận tốc

1 km/h = 1 000 m / 3 600 s = 1/3,6 m/s    ⟺    1 m/s = 3,6 km/h

km/h1836547290108
m/s51015202530

Công thức tính vận tốc trong chuyển động biến đổi (Vật lí 10)

Khi vận tốc thay đổi đều theo thời gian (chuyển động thẳng nhanh dần đều hoặc chậm dần đều) với gia tốc a không đổi:

v = v₀ + a·t     v² − v₀² = 2·a·s

  • v₀: vận tốc ban đầu; v: vận tốc tại thời điểm t.
  • a: gia tốc (m/s²); a cùng dấu v₀ khi nhanh dần, ngược dấu khi chậm dần.
  • Công thức thứ hai dùng khi đề không cho thời gian (s là độ dịch chuyển, bằng quãng đường khi vật không đổi chiều).

Rơi tự do

Vật rơi tự do từ trạng thái nghỉ có a = g (≈ 9,8 m/s², đề thường lấy 10 m/s²):

v = g·t     v = √(2·g·h)

Công thức cộng vận tốc

Vận tốc phụ thuộc hệ quy chiếu. Với thuyền (1) chạy trên dòng nước (2) so với bờ (3):

v⃗₁₃ = v⃗₁₂ + v⃗₂₃

Cùng phương cùng chiều (xuôi dòng): v₁₃ = v₁₂ + v₂₃. Ngược chiều (ngược dòng): v₁₃ = v₁₂ − v₂₃ (khi v₁₂ > v₂₃). Đây cũng là nền tảng của dạng toán "xuôi dòng, ngược dòng" ở tiểu học.

Đo vận tốc trong thực tế

Trong Khoa học tự nhiên 7, học sinh đo tốc độ bằng cách đo quãng đường bằng thước và thời gian bằng đồng hồ bấm giây, hoặc dùng đồng hồ đo thời gian hiện số kết hợp cổng quang điện để giảm sai số do phản xạ của tay. Ngoài đường, thiết bị "bắn tốc độ" của cảnh sát giao thông cũng dựa trên cùng nguyên tắc: đo quãng đường rất ngắn mà xe đi được trong một khoảng thời gian rất ngắn, rồi áp dụng công thức tính vận tốc v = s/t. Đồng hồ tốc độ trên xe máy thì dựa vào số vòng quay của bánh xe trong một đơn vị thời gian, nhân với chu vi bánh xe để suy ra quãng đường.

Điểm chung của mọi cách đo: khoảng thời gian đo càng ngắn, kết quả càng gần tốc độ tức thời; khoảng thời gian dài thì kết quả là tốc độ trung bình trên cả đoạn.

Ví dụ áp dụng công thức tính vận tốc

Ví dụ 1 (Toán 5): Xe máy chạy đường dài

Đề: Một người đi xe máy được 90 km trong 2 giờ 30 phút. Tính vận tốc của xe máy theo km/h và m/s.

  1. Đổi thời gian: 2 giờ 30 phút = 2,5 giờ.
  2. v = s/t = 90 : 2,5 = 36 km/h.
  3. Đổi sang m/s: 36 : 3,6 = 10 m/s.

Lỗi hay gặp: viết 2 giờ 30 phút = 2,3 giờ. 30 phút là nửa giờ, tức 0,5 giờ.

Ví dụ 2: Thuyền xuôi dòng, ngược dòng

Đề: Vận tốc của ca nô khi nước yên lặng là 12 km/h, vận tốc dòng nước 3 km/h. Bến A và B cách nhau 30 km. Tính thời gian ca nô đi xuôi từ A đến B và ngược từ B về A.

  1. vxuôi = 12 + 3 = 15 km/h ⟹ txuôi = 30 : 15 = 2 giờ.
  2. vngược = 12 − 3 = 9 km/h ⟹ tngược = 30 : 9 = 10/3 giờ = 3 giờ 20 phút.

Lưu ý: vận tốc trung bình cả đi lẫn về là 60 : (2 + 10/3) = 11,25 km/h, không phải 12 km/h. Vì sao lại như vậy, xem bài công thức tính vận tốc trung bình.

Ví dụ 3 (Vật lí 10): Ô tô tăng tốc

Đề: Ô tô đang chạy 36 km/h thì tăng tốc với gia tốc 0,5 m/s². Tính vận tốc sau 10 s và quãng đường đi được trong 10 s đó.

  1. Đổi: v₀ = 36 km/h = 10 m/s.
  2. v = v₀ + a·t = 10 + 0,5 × 10 = 15 m/s = 54 km/h.
  3. Kiểm tra bằng công thức độc lập thời gian: s = (v² − v₀²)/(2a) = (225 − 100)/1 = 125 m; và theo s = v₀t + ½at² = 100 + 25 = 125 m. Hai cách khớp nhau.

Ví dụ 4: Vật rơi tự do

Đề: Thả rơi một hòn bi từ độ cao 20 m, bỏ qua sức cản không khí, g = 10 m/s². Tính vận tốc lúc chạm đất và thời gian rơi.

  1. v = √(2gh) = √(2 × 10 × 20) = √400 = 20 m/s (= 72 km/h).
  2. t = v/g = 20/10 = 2 s.

Từ độ cao chỉ khoảng tầng 6 – 7, vật đã chạm đất với tốc độ tương đương ô tô chạy 72 km/h. Đây là lí do tuyệt đối không ném đồ vật từ trên cao xuống.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính vận tốc

  • Đổi đơn vị sai chiều: km/h sang m/s phải chia 3,6, không phải nhân.
  • Đổi phút sang giờ sai: 1 giờ 15 phút = 1,25 giờ, không phải 1,15 giờ.
  • Để lẫn đơn vị: quãng đường bằng km mà thời gian bằng giây sẽ ra con số vô nghĩa.
  • Lấy trung bình cộng các vận tốc làm vận tốc trung bình. Phải lấy tổng quãng đường chia tổng thời gian.
  • Quên dấu của gia tốc khi chuyển động chậm dần: phanh xe thì a ngược dấu với v₀.
  • Nhầm tốc độ với vận tốc trong bài Vật lí 10 có đổi chiều chuyển động: vận tốc có thể âm, tốc độ thì không.

Bài tập tự luyện công thức tính vận tốc (có đáp án)

  1. Một người chạy bộ được 3 km trong 20 phút. Tính vận tốc theo km/h và m/s.
  2. Đổi các vận tốc sau: a) 54 km/h ra m/s; b) 25 m/s ra km/h.
  3. Ca nô xuôi dòng 20 km/h, ngược dòng 14 km/h. Tính vận tốc dòng nước và vận tốc ca nô khi nước yên lặng.
  4. Tàu hoả đang chạy 20 m/s thì hãm phanh, chuyển động chậm dần đều với gia tốc có độ lớn 0,5 m/s². Sau bao lâu tàu dừng?
  5. Vật rơi tự do trong 3 s (g = 9,8 m/s²). Tính vận tốc lúc chạm đất.

Đáp án:

  1. 20 phút = 1/3 giờ; v = 3 : (1/3) = 9 km/h = 2,5 m/s.
  2. a) 54 : 3,6 = 15 m/s; b) 25 × 3,6 = 90 km/h.
  3. vnước = (20 − 14)/2 = 3 km/h; vca nô = (20 + 14)/2 = 17 km/h.
  4. 0 = 20 − 0,5·t ⟹ t = 40 s.
  5. v = g·t = 9,8 × 3 = 29,4 m/s.

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính vận tốc là gì?

Chuyển động đều: v = s/t. Chuyển động thẳng biến đổi đều: v = v₀ + a·t.

Đổi km/h sang m/s như thế nào?

Chia cho 3,6. Ví dụ 72 km/h = 20 m/s; ngược lại m/s sang km/h thì nhân 3,6.

Tốc độ và vận tốc khác nhau thế nào?

Tốc độ là đại lượng vô hướng; vận tốc là vectơ, có cả độ lớn và hướng. Vật lí 10 mới phân biệt rõ hai khái niệm.

Công thức tính vận tốc xuôi dòng và ngược dòng?

vxuôi = vthuyền + vnước; vngược = vthuyền − vnước.

Công thức tính vận tốc khi biết gia tốc?

v = v₀ + a·t, hoặc v² = v₀² + 2·a·s khi không biết thời gian.

Kết luận

Mọi công thức tính vận tốc trong chương trình phổ thông đều xoay quanh ba đại lượng quãng đường, thời gian và gia tốc. Trước khi thay số, hãy đổi hết về cùng hệ đơn vị (km và giờ, hoặc m và giây), rồi chọn công thức phù hợp với loại chuyển động. Khi chuyển động gồm nhiều chặng với vận tốc khác nhau, chuyển sang bài vận tốc trung bình; khi cần tính lực kéo từ vận tốc, dùng P = F·v trong bài công thức tính công suất.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro