Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Công thức tính quãng đường: chuyển động đều, gặp nhau, đuổi kịp, nhanh dần đều

8 phút đọc79 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính quãng đường cơ bản: s = v·t.
  • Gặp nhau: t = s/(v₁ + v₂); đuổi kịp: t = khoảng cách/(v₁ − v₂).
  • Có gia tốc: s = v₀t + ½at² hoặc s = (v² − v₀²)/(2a).
  • Rơi tự do: h = ½gt².

"Công thức tính quãng đường" là một trong những truy vấn học tập phổ biến nhất vì nó xuất hiện từ Toán lớp 5, bài "Tốc độ" trong Khoa học tự nhiên 7, đến phần chuyển động biến đổi của Vật lí 10 theo chương trình GDPT 2018. Bài viết tổng hợp đầy đủ công thức tính quãng đường theo từng dạng chuyển động, giải thích vì sao công thức đúng, ví dụ đời thường giải từng bước, lỗi hay sai và bài tập có đáp án.

Công thức tính quãng đường của chuyển động đều

s = v·t

  • s: quãng đường (km hoặc m).
  • v: vận tốc (km/h hoặc m/s).
  • t: thời gian (giờ hoặc giây).

Công thức này là cách viết lại của v = s/t (xem công thức tính vận tốc): vận tốc 40 km/h nghĩa là mỗi giờ đi 40 km, đi t giờ thì được 40·t km. Với chuyển động không đều, thay v bằng vận tốc trung bình: s = vtb·t.

Quy tắc đơn vị: km/h đi với giờ và cho km; m/s đi với giây và cho m. Nếu đề cho phút, phải đổi: 45 phút = 0,75 giờ.

Bài toán hai vật chuyển động (gặp nhau, đuổi kịp)

Ngược chiều, gặp nhau

tgặp = s/(v₁ + v₂)

Hai xe chạy về phía nhau, mỗi giờ khoảng cách giữa chúng giảm đi v₁ + v₂ (gọi là "tổng vận tốc"). Công thức chỉ áp dụng khi hai xe xuất phát cùng lúc; nếu một xe đi trước, trừ phần quãng đường xe đó đã đi rồi mới áp dụng.

Cùng chiều, đuổi kịp

tđuổi kịp = d/(v₁ − v₂)   (v₁ > v₂)

với d là khoảng cách giữa hai xe lúc xe sau bắt đầu đuổi. Mỗi giờ xe sau rút ngắn khoảng cách một đoạn bằng "hiệu vận tốc".

Công thức tính quãng đường khi có gia tốc (Vật lí 10)

Với chuyển động thẳng biến đổi đều, vận tốc ban đầu v₀, gia tốc a không đổi và vật không đổi chiều chuyển động:

s = v₀·t + ½·a·t²     s = (v² − v₀²)/(2a)     s = (v₀ + v)·t/2

Vì sao có ½·a·t²? Trên đồ thị vận tốc – thời gian, quãng đường bằng diện tích phần dưới đường biểu diễn. Với chuyển động biến đổi đều, phần đó là hình thang có hai đáy v₀ và v = v₀ + at, chiều cao t: diện tích = (v₀ + v₀ + at)·t/2 = v₀t + ½at².

Rơi tự do

h = ½·g·t²

Quãng đường vật rơi trong giây thứ n (tính từ lúc thả): Δh = h(n) − h(n − 1) = g·(n − ½).

Quãng đường và độ dịch chuyển

Từ Vật lí 10, hai khái niệm được phân biệt: quãng đường là độ dài đường đi thực tế, còn độ dịch chuyển là vectơ nối điểm đầu với điểm cuối. Công thức v₀t + ½at² thực chất cho độ dịch chuyển; nó chỉ bằng quãng đường khi vật không quay đầu. Nếu vật chuyển động chậm dần rồi đổi chiều, phải tách thành hai giai đoạn.

Ví dụ áp dụng công thức tính quãng đường

Ví dụ 1 (Toán 5): Ô tô chạy đường liên tỉnh

Đề: Một ô tô đi với vận tốc 48 km/giờ trong 2 giờ 15 phút. Tính quãng đường ô tô đi được.

  1. Đổi thời gian: 2 giờ 15 phút = 2,25 giờ (vì 15 phút = 15/60 = 0,25 giờ).
  2. s = v × t = 48 × 2,25 = 108 km.

Ví dụ 2: Hai xe đi ngược chiều gặp nhau

Đề: Thành phố A và B cách nhau 180 km. Lúc 7 giờ, một ô tô đi từ A về B với vận tốc 50 km/h, cùng lúc đó một xe máy đi từ B về A với vận tốc 40 km/h. Hỏi hai xe gặp nhau lúc mấy giờ, chỗ gặp cách A bao xa?

  1. Tổng vận tốc: 50 + 40 = 90 km/h.
  2. Thời gian đến lúc gặp: 180/90 = 2 giờ ⟹ gặp nhau lúc 9 giờ.
  3. Chỗ gặp cách A: s = 50 × 2 = 100 km. Kiểm tra: xe máy đi 40 × 2 = 80 km, 100 + 80 = 180 km, khớp.

Ví dụ 3: Đuổi kịp

Đề: Một xe máy xuất phát từ A với vận tốc 30 km/h. Sau 1 giờ, một ô tô xuất phát cũng từ A, đi cùng chiều với vận tốc 50 km/h. Sau bao lâu ô tô đuổi kịp xe máy?

  1. Khi ô tô xuất phát, xe máy đã đi: d = 30 × 1 = 30 km.
  2. Hiệu vận tốc: 50 − 30 = 20 km/h.
  3. Thời gian đuổi kịp: t = 30/20 = 1,5 giờ; chỗ gặp cách A: 50 × 1,5 = 75 km.

Ví dụ 4 (Vật lí 10): Quãng đường phanh ô tô

Đề: Ô tô đang chạy 72 km/h thì phanh, chuyển động chậm dần đều với gia tốc có độ lớn 4 m/s². Tính thời gian và quãng đường từ lúc phanh đến lúc dừng.

  1. Đổi: v₀ = 72 km/h = 20 m/s; chọn chiều dương là chiều chuyển động nên a = −4 m/s²; lúc dừng v = 0.
  2. Thời gian: 0 = 20 − 4t ⟹ t = 5 s.
  3. Quãng đường: s = (0² − 20²)/(2 × (−4)) = 400/8 = 50 m. Kiểm tra: s = 20 × 5 − ½ × 4 × 5² = 100 − 50 = 50 m.

Liên hệ an toàn giao thông: vì s tỉ lệ với v₀², nếu xe chạy 36 km/h (10 m/s) với cùng gia tốc phanh thì chỉ cần 12,5 m, bằng một phần tư. Trong thực tế còn phải cộng thêm quãng đường xe đi trong thời gian người lái phản ứng. Cách nhìn theo năng lượng của cùng bài toán có trong bài công thức tính công.

Ví dụ 5: Quãng đường rơi trong giây thứ 3

Đề: Thả rơi tự do một vật, g = 10 m/s². Tính quãng đường vật rơi được trong giây thứ 3.

  1. Sau 3 s: h(3) = ½ × 10 × 3² = 45 m. Sau 2 s: h(2) = ½ × 10 × 2² = 20 m.
  2. Trong giây thứ 3: 45 − 20 = 25 m (khớp công thức g·(n − ½) = 10 × 2,5).

Bẫy hay gặp: tính h(3) = 45 m rồi trả lời luôn. "Trong 3 giây" và "trong giây thứ 3" là hai câu hỏi khác nhau.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính quãng đường

  • Đổi phút ra giờ sai: 2 giờ 15 phút = 2,25 giờ, không phải 2,15 giờ.
  • Không khớp đơn vị: vận tốc m/s nhân thời gian giờ.
  • Quên xe xuất phát trước trong bài gặp nhau, đuổi kịp.
  • Nhầm tổng vận tốc và hiệu vận tốc: ngược chiều cộng, cùng chiều trừ.
  • Dùng v₀t + ½at² khi vật đã đổi chiều: kết quả là độ dịch chuyển, không phải quãng đường.
  • Quên dấu âm của gia tốc khi phanh, dẫn đến quãng đường phanh ra số âm hoặc quá lớn.
  • Nhầm "trong n giây" với "trong giây thứ n".

Bài tập tự luyện (có đáp án)

  1. Một người đi bộ với vận tốc 4,5 km/giờ trong 1 giờ 20 phút. Tính quãng đường.
  2. Hai người ở hai đầu quãng đường dài 27 km, đi ngược chiều cùng lúc với vận tốc 12 km/h và 15 km/h. Sau bao lâu họ gặp nhau?
  3. Xe đạp đi trước ô tô một quãng 24 km, cùng chiều; vận tốc xe đạp 12 km/h, ô tô 44 km/h, hai xe cùng xuất phát. Sau bao lâu ô tô đuổi kịp?
  4. Xe bắt đầu chuyển động nhanh dần đều từ nghỉ với gia tốc 2 m/s². Tính quãng đường đi được sau 6 s.
  5. Vật rơi tự do từ độ cao 80 m (g = 10 m/s²). Tính thời gian rơi.

Đáp án:

  1. 1 giờ 20 phút = 4/3 giờ; s = 4,5 × 4/3 = 6 km.
  2. t = 27/(12 + 15) = 1 giờ.
  3. t = 24/(44 − 12) = 24/32 = 0,75 giờ = 45 phút.
  4. s = ½ × 2 × 6² = 36 m.
  5. 80 = ½ × 10 × t² ⟹ t² = 16 ⟹ t = 4 s.

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính quãng đường là gì?

Chuyển động đều: s = v·t. Chuyển động thẳng biến đổi đều không đổi chiều: s = v₀t + ½at².

Công thức tính quãng đường lớp 5 là gì?

Quãng đường = vận tốc × thời gian, với đơn vị thời gian khớp đơn vị vận tốc.

Hai xe đi ngược chiều thì sau bao lâu gặp nhau?

t = s/(v₁ + v₂) nếu hai xe xuất phát cùng lúc.

Công thức tính quãng đường khi không biết thời gian?

s = (v² − v₀²)/(2a) cho chuyển động thẳng biến đổi đều.

Quãng đường và độ dịch chuyển khác nhau thế nào?

Quãng đường là độ dài đường đi thực tế; độ dịch chuyển là vectơ nối điểm đầu và điểm cuối.

Kết luận

Công thức tính quãng đường đi từ đơn giản đến phức tạp theo đúng lộ trình học: s = v·t ở tiểu học và THCS, rồi s = v₀t + ½at² và s = (v² − v₀²)/(2a) ở Vật lí 10. Với bài toán nhiều chặng, hãy tính quãng đường và thời gian từng chặng rồi mới tổng hợp, và nếu đề hỏi vận tốc cả hành trình thì dùng công thức tính vận tốc trung bình.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro