
Công thức tính công cơ học: A = F·s·cos α, ví dụ và bài tập
Điểm chính
- Công thức tính công: A = F·s·cos α (đơn vị jun, J).
- α = 0: A = F·s; α = 90°: A = 0; α > 90°: công âm (công cản).
- Công trọng lực: A = m·g·h, chỉ phụ thuộc độ chênh cao.
- Công là cách đo năng lượng được truyền cho vật hoặc lấy khỏi vật.
Trong đời thường, "làm việc" có thể là ngồi đọc sách. Trong vật lí, công cơ học chỉ xuất hiện khi có lực tác dụng và điểm đặt lực dịch chuyển. Bài viết trình bày công thức tính công đầy đủ theo chương trình GDPT 2018: dạng A = F·s ở Khoa học tự nhiên 9 và dạng tổng quát A = F·s·cos α ở Vật lí 10, kèm các trường hợp đặc biệt, ví dụ giải từng bước, lỗi hay sai và bài tập có đáp án.
Khi nào có công cơ học?
Một lực sinh công khi thoả đồng thời hai điều kiện:
- Có lực tác dụng vào vật.
- Điểm đặt của lực dịch chuyển, và lực có thành phần dọc theo phương dịch chuyển.
Đẩy bức tường mà tường không nhúc nhích: không có công. Cầm quyển sách đứng yên: tay mỏi nhưng lực nâng không sinh công. Xe đang chạy mà động cơ kéo: lực kéo sinh công.
Công thức tính công
Dạng đơn giản (lực cùng hướng chuyển động)
A = F·s
Dạng tổng quát (Vật lí 10)
A = F·s·cos α
- A: công của lực F, đơn vị jun (J); 1 J = 1 N·m.
- F: độ lớn của lực (N), coi như không đổi trong quá trình dịch chuyển.
- s: độ lớn độ dịch chuyển của điểm đặt lực (m); một số sách kí hiệu là d.
- α: góc hợp bởi hướng của lực và hướng dịch chuyển.
Vì sao có cos α? Phân tích lực F thành hai thành phần: thành phần dọc theo hướng dịch chuyển F·cos α và thành phần vuông góc F·sin α. Chỉ thành phần dọc theo hướng dịch chuyển mới làm vật đi nhanh lên hoặc chậm lại, nên chỉ nó sinh công. Viết theo ngôn ngữ vectơ, công chính là tích vô hướng của vectơ lực và vectơ độ dịch chuyển.
Dấu của công
| Góc α | cos α | Công | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| 0° ≤ α < 90° | > 0 | Dương (công phát động) | Lực kéo của động cơ |
| α = 90° | 0 | Bằng 0 | Trọng lực khi vật chạy trên đường ngang |
| 90° < α ≤ 180° | < 0 | Âm (công cản) | Lực ma sát, lực hãm phanh |
Công của trọng lực
AP = m·g·h
với h là độ chênh cao giữa vị trí đầu và vị trí cuối. Vật đi xuống: công dương; vật đi lên: công âm. Điều đặc biệt là công của trọng lực không phụ thuộc hình dạng đường đi: trượt xuống theo máng cong hay rơi thẳng đứng từ cùng độ cao thì công trọng lực như nhau.
Ví dụ áp dụng công thức tính công
Ví dụ 1: Kéo vali theo phương xiên
Đề: Bạn Nam kéo vali đi 20 m trên sân bay nằm ngang, lực kéo 50 N theo phương hợp với mặt sàn góc 60°. Tính công của lực kéo.
- F = 50 N, s = 20 m, α = 60°, cos 60° = 0,5.
- A = 50 × 20 × 0,5 = 500 J.
Nếu kéo song song mặt sàn (α = 0) với cùng lực 50 N, công là 1 000 J. Phần lực hướng lên (F·sin 60°) không sinh công, chỉ làm giảm áp lực của vali lên sàn.
Ví dụ 2: Công của lực ma sát
Đề: Thùng hàng 20 kg trượt 5 m trên sàn nằm ngang, hệ số ma sát trượt 0,3, g = 10 m/s². Tính công của lực ma sát.
- Áp lực bằng trọng lượng: N = m·g = 200 N.
- Lực ma sát: Fms = μ·N = 0,3 × 200 = 60 N, ngược hướng chuyển động nên α = 180°, cos α = −1.
- Ams = 60 × 5 × (−1) = −300 J.
Dấu trừ cho biết lực ma sát lấy đi 300 J cơ năng của thùng, phần năng lượng này chuyển thành nhiệt.
Ví dụ 3: Leo cầu thang lên tầng 4
Đề: Học sinh nặng 50 kg leo từ tầng 1 lên tầng 4, mỗi tầng cao 3,2 m, g = 10 m/s². Tính công tối thiểu học sinh phải thực hiện.
- Từ tầng 1 lên tầng 4 là 3 tầng: h = 3 × 3,2 = 9,6 m.
- Công tối thiểu bằng độ lớn công của trọng lực: A = m·g·h = 50 × 10 × 9,6 = 4 800 J.
- Nếu leo hết 40 s thì công suất trung bình là 4 800/40 = 120 W (xem thêm công thức tính công suất).
Bẫy hay gặp: lấy 4 tầng × 3,2 m. Từ tầng 1 lên tầng 4 chỉ đi qua 3 khoảng tầng.
Ví dụ 4: Công của lực hãm phanh (định lý động năng)
Đề: Ô tô 1 000 kg đang chạy 72 km/h thì phanh và dừng hẳn. Tính công của lực hãm.
- Đổi: 72 km/h = 20 m/s.
- Theo định lý động năng (Vật lí 10): tổng công của các lực bằng độ biến thiên động năng. Trên đường ngang, trọng lực và phản lực không sinh công, nên Ahãm = 0 − ½·m·v² = −½ × 1 000 × 20² = −200 000 J.
Nếu biết lực hãm không đổi là 4 000 N thì quãng đường phanh s = 200 000/4 000 = 50 m. Tốc độ tăng gấp đôi thì công cần triệt tiêu tăng gấp bốn, quãng đường phanh cũng tăng gấp bốn; đây là lí do phải giảm tốc khi trời mưa. Chi tiết về quãng đường phanh có trong bài công thức tính quãng đường.
Công và năng lượng: các công thức tính công liên quan
Công là số đo phần năng lượng được truyền hoặc chuyển hoá khi lực tác dụng làm vật dịch chuyển. Vì vậy công và năng lượng có cùng đơn vị jun, và trong chương trình phổ thông, công thức tính công xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau:
| Tình huống | Công thức | Lớp (GDPT 2018) |
|---|---|---|
| Lực cùng hướng dịch chuyển | A = F·s | KHTN 9 |
| Lực hợp với hướng dịch chuyển góc α | A = F·s·cos α | Vật lí 10 |
| Công của trọng lực | A = m·g·h | KHTN 9, Vật lí 10 |
| Tổng công và động năng | A = ½mv₂² − ½mv₁² | Vật lí 10 |
| Công của lực điện khi điện tích q dịch chuyển giữa hai điểm có hiệu điện thế U | A = q·U | Vật lí 11 |
| Công của dòng điện (điện năng tiêu thụ) | A = U·I·t = P·t | KHTN 9, Vật lí 11 |
Dù ở dạng nào, ý nghĩa vẫn như nhau: công dương thì vật nhận thêm năng lượng, công âm thì vật mất bớt năng lượng. Nhờ đó, rất nhiều bài toán khó về lực có thể giải nhanh bằng cách so sánh năng lượng đầu và cuối, không cần tìm gia tốc.
Lỗi hay sai khi áp dụng công thức tính công
- Lấy sai góc α. α là góc giữa lực và hướng dịch chuyển, không phải góc giữa lực và phương thẳng đứng. Kéo vật nghiêng 30° so với phương ngang thì α = 30° nếu vật đi ngang.
- Quên dấu âm của công lực cản (ma sát, lực hãm).
- Tính công của trọng lực theo quãng đường thay vì độ chênh cao. Vật đi đường vòng dài 100 m nhưng chỉ xuống thấp 5 m thì AP = m·g·5.
- Nhầm ngược lại với lực ma sát: với lực ma sát có độ lớn không đổi, luôn ngược chiều chuyển động, công tính theo quãng đường đi được: Ams = −Fms·(quãng đường), kể cả khi vật đi rồi quay lại.
- Cho rằng cứ tốn sức là có công. Xách vật đi ngang, lực xách vuông góc với phương dịch chuyển nên không sinh công.
- Để đơn vị lẫn lộn: lực tính bằng kN, quãng đường tính bằng km phải đổi về N và m trước.
Bài tập tự luyện công thức tính công (có đáp án)
- Lực 100 N kéo vật dịch chuyển 10 m cùng hướng với lực. Tính công.
- Một người xách xô nước đi 15 m trên đường nằm ngang. Công của lực xách bằng bao nhiêu? Vì sao?
- Vật 2 kg rơi tự do từ độ cao 5 m xuống đất (g = 9,8 m/s²). Tính công của trọng lực.
- Lực kéo 200 N hợp với phương ngang góc 30° kéo xe trượt tuyết đi 15 m trên mặt ngang. Tính công của lực kéo.
- Một bạn đẩy xe hàng đi 8 m rồi kéo ngược lại 8 m về chỗ cũ trên sàn ngang; lực ma sát có độ lớn không đổi 25 N. Tính tổng công của lực ma sát.
Đáp án:
- A = 100 × 10 = 1 000 J.
- A = 0 vì lực xách thẳng đứng, vuông góc với phương dịch chuyển nằm ngang.
- A = m·g·h = 2 × 9,8 × 5 = 98 J.
- A = 200 × 15 × cos 30° ≈ 3 000 × 0,866 ≈ 2 598 J.
- Lực ma sát luôn ngược chiều chuyển động nên cả hai lượt đều sinh công âm: A = −25 × (8 + 8) = −400 J (không phải 0 dù độ dịch chuyển tổng cộng bằng 0).
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính công là gì?
A = F·s·cos α; khi lực cùng hướng dịch chuyển thì A = F·s.
Đơn vị của công là gì?
Jun (J), 1 J = 1 N·m; ngoài ra có kJ và kWh (1 kWh = 3,6·10⁶ J).
Khi nào công bằng 0?
Khi không có dịch chuyển hoặc lực vuông góc với phương dịch chuyển.
Công âm có nghĩa là gì?
Lực đang cản trở chuyển động và lấy bớt năng lượng của vật, như lực ma sát hay lực hãm.
Công của trọng lực tính thế nào?
A = m·g·h, với h là độ chênh cao; không phụ thuộc hình dạng đường đi.
Kết luận
Công thức tính công chỉ có một dòng, A = F·s·cos α, nhưng muốn dùng đúng cần xác định chính xác ba thứ: lực nào, dịch chuyển bao nhiêu và góc giữa chúng. Khi đã tính được công, bước tiếp theo tự nhiên là hỏi công đó được thực hiện nhanh hay chậm, tức là công suất.

