Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Công thức tính động năng và thế năng: giải thích, ví dụ, bài tập

9 phút đọc57 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính động năng: Wđ = ½·m·v² (J).
  • Thế năng trọng trường: Wt = m·g·h; thế năng đàn hồi: Wt = ½·k·(Δl)².
  • Cơ năng: W = Wđ + Wt, bảo toàn khi chỉ có trọng lực, lực đàn hồi.
  • Định lí động năng: Ahợp lực = Wđ₂ − Wđ₁.

Một quả bóng lăn chậm chạm vào chân gần như không có cảm giác, nhưng cùng quả bóng đó sút mạnh có thể làm người thủ môn ngã. Năng lượng vật có do chuyển động gọi là động năng, và nó tăng rất nhanh theo tốc độ. Bài viết trình bày công thức tính động năng, công thức tính thế năng, cơ năng và định lí động năng, kèm ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.

Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, động năng, thế năng và cơ năng học lần đầu ở Khoa học tự nhiên 9 (chủ đề Năng lượng cơ học), sau đó học định lượng đầy đủ ở Vật lí 10 (chủ đề Năng lượng, công, công suất). Thế năng đàn hồi và cơ năng của con lắc lò xo xuất hiện lại trong phần dao động của Vật lí 11. Chương trình cũ giới thiệu cơ năng định tính ở Vật lý 8 và đưa công thức ở Vật lý 10.

Động năng là gì?

Động năng là dạng năng lượng mà vật có được do nó đang chuyển động. Vật đứng yên có động năng bằng 0. Động năng phụ thuộc hai yếu tố: khối lượng (vật nặng hơn có động năng lớn hơn) và tốc độ (theo bình phương). Khi một vật có động năng tác dụng lực lên vật khác, nó có thể sinh công: búa đóng đinh, dòng nước quay tua-bin, viên đạn xuyên qua tấm gỗ.

Công thức tính động năng

Wđ = ½·m·v²

  • Wđ: động năng, đơn vị jun (J). 1 J = 1 kg·m²/s².
  • m: khối lượng vật (kg).
  • v: tốc độ của vật (m/s).

Vì sao có hệ số ½ và bình phương?

Đẩy vật khối lượng m từ nghỉ bằng lực F không đổi trên quãng đường s. Công của lực A = F·s (xem bài công thức tính công). Theo định luật II Newton F = m·a, và với chuyển động biến đổi đều từ nghỉ v² = 2as (xem bài công thức tính gia tốc), nên s = v²/(2a). Do đó A = m·a·v²/(2a) = ½·m·v². Công đã truyền cho vật được "cất" dưới dạng động năng.

Hệ quả quan trọng

  • Khối lượng tăng 2 lần thì động năng tăng 2 lần.
  • Tốc độ tăng 2 lần thì động năng tăng 4 lần; tăng 3 lần thì động năng tăng 9 lần.
  • Động năng luôn không âm và không phụ thuộc hướng chuyển động.

Công thức tính thế năng

Thế năng trọng trường

Wt = m·g·h

h là độ cao của vật so với mốc thế năng (thường chọn mặt đất). Thế năng phụ thuộc cách chọn mốc: cùng một vật, chọn mốc khác nhau thì Wt khác nhau, nhưng độ chênh thế năng giữa hai vị trí thì không đổi. Vật ở dưới mốc có Wt < 0. KHTN 9 đôi khi viết Wt = P·h, với P = m·g là trọng lượng.

Thế năng đàn hồi

Wt = ½·k·(Δl)²

k là độ cứng lò xo (N/m), Δl là độ biến dạng (m). Công thức này dùng nhiều trong bài con lắc lò xo, xem thêm bài dao động điều hoà.

Cơ năng và định lí động năng

W = Wđ + Wt    và    Ahợp lực = Wđ₂ − Wđ₁

Khi vật chỉ chịu trọng lực (hoặc lực đàn hồi), cơ năng được bảo toàn: động năng tăng bao nhiêu thì thế năng giảm bấy nhiêu. Khi có ma sát, một phần cơ năng biến thành nhiệt năng, lúc đó dùng định lí động năng: tổng công của các lực (kể cả lực ma sát, mang dấu âm) bằng độ biến thiên động năng.

Ý tưởng "động năng của hạt" còn dùng ở nhiều chương sau: nhiệt độ chất khí tỉ lệ với động năng trung bình của phân tử (bài áp suất và động năng phân tử khí), năng lượng toả ra trong phản ứng hạt nhân chủ yếu thành động năng của các hạt sản phẩm (bài năng lượng liên kết hạt nhân).

Ví dụ áp dụng công thức tính động năng

Ví dụ 1: Xe máy

Đề: Xe máy cùng người lái có tổng khối lượng 150 kg, chạy với tốc độ 36 km/h. Tính động năng.

  1. Đổi v = 36/3,6 = 10 m/s.
  2. Wđ = ½ × 150 × 10² = 7 500 J.

Ví dụ 2: Tốc độ gấp đôi

Đề: Một ô tô 1 tấn. Tính động năng khi xe chạy 54 km/h và khi chạy 108 km/h.

  1. 54 km/h = 15 m/s: Wđ = ½ × 1 000 × 15² = 112 500 J.
  2. 108 km/h = 30 m/s: Wđ = ½ × 1 000 × 30² = 450 000 J, gấp 4 lần.

Phanh phải "tiêu" hết động năng này, nên với cùng lực phanh, quãng đường phanh ở 108 km/h dài gấp khoảng 4 lần ở 54 km/h.

Ví dụ 3: Thế năng và mốc thế năng

Đề: Vật 2 kg ở độ cao 5 m so với mặt đất, g = 10 m/s². Tính thế năng khi chọn mốc ở mặt đất và khi chọn mốc ở mặt bàn cao 1 m.

  1. Mốc mặt đất: Wt = 2 × 10 × 5 = 100 J.
  2. Mốc mặt bàn: h = 5 − 1 = 4 m, Wt = 2 × 10 × 4 = 80 J.

Ví dụ 4: Bảo toàn cơ năng (dạng đề thi)

Đề: Thả rơi tự do một vật từ độ cao 20 m, bỏ qua sức cản, g = 10 m/s². a) Tính tốc độ khi chạm đất. b) Ở độ cao nào động năng bằng thế năng? Tốc độ khi đó là bao nhiêu?

  1. Mốc thế năng ở mặt đất. Cơ năng ban đầu: W = m·g·20 (Wđ = 0).
  2. a) Khi chạm đất: ½mv² = mg·20 ⇒ v = √(2 × 10 × 20) = 20 m/s.
  3. b) Wđ = Wt ⇒ W = 2Wt ⇒ mg·20 = 2mgh ⇒ h = 10 m.
  4. Khi đó ½mv² = mg·10 ⇒ v = √200 ≈ 14,1 m/s.

Để ý khối lượng m bị triệt tiêu: đề không cho m vẫn giải được.

Ví dụ 5: Định lí động năng, quãng đường phanh

Đề: Ô tô 1 200 kg đang chạy 20 m/s thì phanh, lực hãm không đổi 6 000 N. Tính quãng đường xe đi được đến khi dừng.

  1. Wđ₁ = ½ × 1 200 × 20² = 240 000 J; Wđ₂ = 0.
  2. Công lực hãm: A = −F·s = −6 000·s.
  3. −6 000·s = 0 − 240 000 ⇒ s = 40 m.

Ví dụ 6: Viên đạn

Đề: Viên đạn 10 g bay với tốc độ 400 m/s. Tính động năng.

  1. m = 10 g = 0,01 kg.
  2. Wđ = ½ × 0,01 × 400² = 800 J.

Viên đạn nhẹ hơn xe máy 15 000 lần nhưng động năng chỉ kém khoảng 9 lần, vì tốc độ lớn gấp 40 lần.

Động năng và an toàn giao thông

Công thức tính động năng giải thích một điều mà các chiến dịch an toàn giao thông luôn nhắc: tốc độ nguy hiểm hơn khối lượng. Khi va chạm, toàn bộ động năng của xe phải được "tiêu" hết trong khoảnh khắc ngắn, biến thành công làm biến dạng xe, nhiệt và âm thanh. Vì Wđ tỉ lệ với v², một chiếc xe chạy 60 km/h mang động năng gấp khoảng 1,44 lần xe chạy 50 km/h, dù tốc độ chỉ tăng 20 %.

Mũ bảo hiểm và túi khí không làm giảm động năng, mà kéo dài quãng đường (và thời gian) hãm, nhờ đó lực tác dụng lên cơ thể nhỏ hơn. Theo định lí động năng, cùng một độ giảm động năng, quãng đường hãm dài gấp đôi thì lực hãm trung bình chỉ còn một nửa. Đây là một ví dụ tốt để trả lời câu hỏi vận dụng trong đề kiểm tra.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính động năng

  • Để m theo gam: phải đổi ra kg (10 g = 0,01 kg).
  • Để v theo km/h: phải chia cho 3,6.
  • Quên bình phương hoặc quên ½: Wđ = m·v hay Wđ = m·v² đều sai (m·v là động lượng).
  • Nghĩ động năng tỉ lệ thuận với vận tốc: gấp đôi v thì động năng gấp 4.
  • Quên chọn mốc thế năng hoặc đổi mốc giữa chừng bài toán.
  • Áp dụng bảo toàn cơ năng khi có ma sát: phải dùng định lí động năng hoặc tính thêm phần năng lượng mất đi.
  • Nhầm động năng với động lượng: động lượng p = m·v là vectơ, động năng là vô hướng.

Bài tập tự luyện công thức tính động năng (có đáp án)

  1. Quả bóng 0,5 kg bay với tốc độ 4 m/s. Tính động năng.
  2. Vật chuyển động 10 m/s có động năng 200 J. Tính khối lượng vật.
  3. Vật 3 kg ở độ cao 8 m so với mặt đất, g = 10 m/s². Tính thế năng (mốc mặt đất).
  4. Ném thẳng đứng lên một vật với tốc độ 10 m/s, bỏ qua sức cản, g = 10 m/s². Tính độ cao cực đại.
  5. Vật 0,2 kg có động năng 40 J. Tính tốc độ.

Đáp án:

  1. Wđ = ½ × 0,5 × 4² = 4 J.
  2. m = 2Wđ/v² = 400/100 = 4 kg.
  3. Wt = 3 × 10 × 8 = 240 J.
  4. ½mv₀² = mgh ⇒ h = v₀²/(2g) = 100/20 = 5 m.
  5. v = √(2Wđ/m) = √(80/0,2) = √400 = 20 m/s.

Câu hỏi thường gặp về công thức tính động năng

Công thức tính động năng là gì?

Wđ = ½·m·v², với m (kg), v (m/s), Wđ (J).

Công thức tính thế năng là gì?

Thế năng trọng trường Wt = m·g·h; thế năng đàn hồi Wt = ½·k·(Δl)².

Vận tốc tăng gấp đôi thì động năng tăng mấy lần?

4 lần, vì động năng tỉ lệ với bình phương vận tốc.

Động năng có thể âm không?

Không. Thế năng có thể âm khi vật ở dưới mốc, còn động năng luôn ≥ 0.

Cơ năng là gì và khi nào được bảo toàn?

W = Wđ + Wt, bảo toàn khi vật chỉ chịu trọng lực hoặc lực đàn hồi.

Kết luận

Công thức tính động năng Wđ = ½mv² đi cùng hai "bạn đồng hành": thế năng Wt = mgh và định lí động năng A = ΔWđ. Nắm ba công thức này, cộng với nguyên tắc chọn mốc thế năng một lần và đổi đơn vị về kg, m/s, là giải được phần lớn bài năng lượng cơ học từ lớp 9 đến lớp 10. Để hiểu gốc của động năng, đọc lại bài công thức tính công.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro