Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Công thức tính gia tốc: định nghĩa, chuyển động biến đổi đều, ví dụ và bài tập

9 phút đọc59 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính gia tốc: a = Δv/Δt (m/s²).
  • Chuyển động thẳng biến đổi đều: v = v₀ + at, s = v₀t + ½at², v² − v₀² = 2as.
  • Theo lực: a = F/m (định luật II Newton).
  • Chuyển động tròn đều: aht = v²/r = ω²r.

Khi đèn chuyển xanh, xe máy vọt lên nhanh hơn xe buýt dù cả hai cùng xuất phát từ trạng thái đứng yên. Đại lượng đo "vận tốc thay đổi nhanh hay chậm" chính là gia tốc. Bài viết tổng hợp công thức tính gia tốc theo định nghĩa, theo các phương trình chuyển động, theo lực và trong chuyển động tròn, kèm ví dụ giải từng bước theo dạng đề kiểm tra và đề thi.

Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, gia tốc và chuyển động thẳng biến đổi đều học ở Vật lí 10 (chủ đề Mô tả chuyển động), định luật II Newton ở chủ đề Lực và chuyển động, gia tốc hướng tâm ở chủ đề Chuyển động tròn cũng thuộc Vật lí 10. Khoa học tự nhiên 7 chỉ học tốc độ, chưa học gia tốc. Chương trình cũ cũng đặt các nội dung này ở Vật lý 10.

Gia tốc là gì?

Gia tốc là đại lượng vectơ đặc trưng cho độ biến thiên nhanh hay chậm của vận tốc theo thời gian. Vận tốc có thể đổi về độ lớn (xe tăng tốc, phanh) hoặc về hướng (xe vào cua), nên cả hai trường hợp đều có gia tốc. Một vật chuyển động thẳng đều (vận tốc không đổi cả độ lớn lẫn hướng) mới có gia tốc bằng 0.

Công thức tính gia tốc theo định nghĩa

a = Δv/Δt = (v − v₀)/(t − t₀)

  • a: gia tốc (m/s²).
  • v₀, v: vận tốc tại thời điểm đầu t₀ và thời điểm sau t (m/s).
  • Δt: khoảng thời gian (s).

Nếu vận tốc cho theo km/h, chia cho 3,6 để đổi ra m/s trước khi thay số; cách đổi có trong bài công thức tính vận tốc.

Dấu của gia tốc

Chọn chiều dương là chiều chuyển động thì: vật nhanh dần khi a > 0, chậm dần khi a < 0. Tổng quát, vật nhanh dần khi a và v cùng dấu (a·v > 0), chậm dần khi a·v < 0.

Công thức chuyển động thẳng biến đổi đều

Khi gia tốc không đổi, từ định nghĩa suy ra ba phương trình:

v = v₀ + a·t
s = v₀·t + ½·a·t²
v² − v₀² = 2·a·s

Phương trình thứ ba (không chứa t) gọi là công thức độc lập thời gian, rất hay dùng cho bài phanh xe. Từ đây có hai dạng công thức tính gia tốc hay gặp:

  • Xuất phát từ nghỉ, biết s và t: a = 2s/t².
  • Biết v₀, v và s: a = (v² − v₀²)/(2s).

Trên đồ thị vận tốc - thời gian, gia tốc là hệ số góc (độ dốc) của đường thẳng, còn quãng đường là diện tích dưới đồ thị.

Công thức tính gia tốc theo lực và trong chuyển động tròn

Định luật II Newton

a = F/m    (dạng vectơ: a⃗ = F⃗/m)

F là hợp lực tác dụng lên vật (N), m là khối lượng (kg); 1 N = 1 kg·m/s². Gia tốc cùng hướng với hợp lực. Vật rơi tự do chỉ chịu trọng lực P = mg nên a = g ≈ 9,8 m/s², liên hệ với bài công thức tính trọng lượng. Ôn lí thuyết ở tài liệu ba định luật Newton.

Gia tốc hướng tâm

aht = v²/r = ω²·r

Trong chuyển động tròn đều, tốc độ không đổi nhưng hướng vận tốc liên tục thay đổi, nên vẫn có gia tốc, hướng vào tâm quỹ đạo. r là bán kính (m), ω là tốc độ góc (rad/s), v = ω·r.

Ví dụ áp dụng công thức tính gia tốc

Ví dụ 1: Xe tăng tốc

Đề: Một ô tô đang chạy 36 km/h thì tăng tốc đều, sau 5 s đạt 72 km/h. Tính gia tốc.

  1. Đổi: v₀ = 36/3,6 = 10 m/s; v = 72/3,6 = 20 m/s.
  2. a = (20 − 10)/5 = 2 m/s².

Ví dụ 2: Phanh xe

Đề: Ô tô đang chạy 54 km/h thì hãm phanh, chuyển động chậm dần đều và dừng lại sau 3 s. Tính gia tốc và quãng đường phanh.

  1. v₀ = 54/3,6 = 15 m/s; v = 0.
  2. a = (0 − 15)/3 = −5 m/s² (dấu trừ: chậm dần).
  3. s = v₀t + ½at² = 15 × 3 + ½ × (−5) × 3² = 45 − 22,5 = 22,5 m.
  4. Kiểm tra bằng công thức độc lập: s = (0 − 15²)/(2 × (−5)) = 22,5 m. Khớp.

Ví dụ 3: Gia tốc từ lực, có ma sát

Đề: Một xe khối lượng 1 200 kg được kéo bởi lực 600 N theo phương ngang. Hệ số ma sát lăn 0,02, g = 10 m/s². Tính gia tốc của xe.

  1. Lực ma sát: Fms = μ·m·g = 0,02 × 1 200 × 10 = 240 N.
  2. Hợp lực: F = 600 − 240 = 360 N.
  3. a = F/m = 360/1 200 = 0,3 m/s². (Nếu bỏ qua ma sát, a = 0,5 m/s².)

Ví dụ 4: Đọc đồ thị vận tốc - thời gian

Đề: Đồ thị v - t của một vật là đoạn thẳng đi từ điểm (0 s; 4 m/s) đến (4 s; 12 m/s). Tính gia tốc và quãng đường vật đi trong 4 s.

  1. Hệ số góc: a = (12 − 4)/4 = 2 m/s².
  2. Quãng đường bằng diện tích hình thang: s = (4 + 12)/2 × 4 = 32 m.

Ví dụ 5: Quãng đường trong giây thứ n (dạng đề thi)

Đề: Một vật bắt đầu chuyển động nhanh dần đều từ trạng thái nghỉ. Trong giây thứ 3, vật đi được 5 m. Tính gia tốc.

  1. Quãng đường sau t giây (v₀ = 0): s(t) = ½at².
  2. Giây thứ 3 là từ t = 2 s đến t = 3 s: Δs = ½a(3² − 2²) = 2,5a.
  3. 2,5a = 5 ⇒ a = 2 m/s².

Bẫy thường gặp: nhầm "trong giây thứ 3" với "trong 3 giây". Trong 3 giây vật đi ½ × 2 × 9 = 9 m, còn trong giây thứ 3 chỉ 5 m.

Ví dụ 6: Gia tốc hướng tâm

Đề: Xe chạy với tốc độ không đổi 10 m/s qua khúc cua là cung tròn bán kính 50 m. Tính gia tốc của xe.

  1. aht = v²/r = 10²/50 = 2 m/s², hướng vào tâm cung tròn.

Gia tốc trong đời sống: vài con số để hình dung

Đơn vị m/s² khá trừu tượng, nên đặt nó cạnh vài tình huống quen thuộc sẽ dễ nhớ hơn (các giá trị dưới đây là cỡ độ lớn để so sánh, không phải số liệu đo cho một mẫu xe cụ thể):

  • Một ô tô phổ thông tăng tốc từ 0 lên 100 km/h trong khoảng 10 s có gia tốc trung bình cỡ 100/3,6/10 ≈ 2,8 m/s².
  • Vật rơi tự do gần mặt đất có gia tốc g ≈ 9,8 m/s², lớn hơn nhiều so với xe tăng tốc bình thường.
  • Khi phanh gấp trên đường khô, xe có thể có gia tốc cỡ −7 đến −8 m/s²; lực ma sát của mặt đường giới hạn con số này.

Dùng công thức tính gia tốc ngược lại cũng giúp ước lượng an toàn: biết gia tốc phanh và tốc độ, tính được quãng đường phanh s = v²/(2|a|). Tốc độ tăng gấp đôi thì quãng đường phanh tăng gấp bốn, đây là lí do các biển hạn chế tốc độ ở khu đông dân cư rất nghiêm.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính gia tốc

  • Không đổi km/h sang m/s, cho ra gia tốc lớn gấp 3,6 lần.
  • Nghĩ gia tốc âm là chậm dần. Chậm dần khi a và v ngược dấu; nếu chọn chiều dương ngược chiều chuyển động thì vật nhanh dần vẫn có a < 0.
  • Nghĩ chuyển động tròn đều không có gia tốc. Có gia tốc hướng tâm v²/r.
  • Dùng lực kéo thay cho hợp lực trong a = F/m khi có ma sát hoặc lực cản.
  • Dùng công thức biến đổi đều cho chuyển động có gia tốc thay đổi (dao động điều hoà, chẳng hạn). Khi đó cần công thức riêng.
  • Nhầm "giây thứ n" với "n giây" trong bài quãng đường.
  • Quên dấu của a trong v² − v₀² = 2as khi phanh: v² − v₀² âm nên a phải âm.

Bài tập tự luyện công thức tính gia tốc (có đáp án)

  1. Một xe xuất phát từ nghỉ, sau 10 s đạt vận tốc 20 m/s. Tính gia tốc.
  2. Đoàn tàu đang chạy 72 km/h thì hãm phanh, đi thêm 400 m thì dừng. Tính gia tốc.
  3. Vật khối lượng 2 kg chịu hợp lực 10 N. Tính gia tốc.
  4. Một chất điểm chuyển động tròn đều bán kính 0,5 m với tốc độ 2 m/s. Tính gia tốc hướng tâm.
  5. Vật xuất phát từ nghỉ với gia tốc 1,5 m/s². Tính vận tốc và quãng đường sau 4 s.

Đáp án:

  1. a = 20/10 = 2 m/s².
  2. v₀ = 20 m/s; a = (0 − 20²)/(2 × 400) = −0,5 m/s².
  3. a = 10/2 = 5 m/s².
  4. a = 2²/0,5 = 8 m/s².
  5. v = 1,5 × 4 = 6 m/s; s = ½ × 1,5 × 4² = 12 m.

Câu hỏi thường gặp về công thức tính gia tốc

Công thức tính gia tốc là gì?

a = Δv/Δt = (v − v₀)/(t − t₀), đơn vị m/s².

Đơn vị của gia tốc là gì?

m/s². Gia tốc 2 m/s² nghĩa là mỗi giây vận tốc tăng thêm 2 m/s.

Gia tốc âm có nghĩa là gì?

Vectơ gia tốc ngược chiều dương đã chọn. Vật chậm dần khi a và v ngược dấu.

Công thức tính gia tốc khi biết lực?

a = F/m với F là hợp lực, theo định luật II Newton.

Công thức tính gia tốc khi biết quãng đường?

Từ nghỉ: a = 2s/t². Biết v₀, v, s: a = (v² − v₀²)/(2s).

Kết luận

Công thức tính gia tốc gốc chỉ có một: a = Δv/Δt. Các dạng còn lại là hệ quả: ba phương trình của chuyển động thẳng biến đổi đều, a = F/m khi biết lực và a = v²/r cho chuyển động tròn. Trước khi thay số, đổi đơn vị về m/s và chọn chiều dương rõ ràng; phần lớn lỗi nằm ở hai bước này. Gia tốc là cầu nối sang phần năng lượng, học tiếp ở bài công thức tính động năng.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro