
Công thức tính khối lượng riêng, trọng lượng riêng và tỉ trọng (có ví dụ)
Điểm chính
- Công thức tính khối lượng riêng: D = m/V (kg/m³).
- Đổi đơn vị: 1 g/cm³ = 1 g/mL = 1 kg/L = 1 000 kg/m³.
- Trọng lượng riêng: d = P/V = D·g (N/m³), sách cũ viết d = 10D.
- Tỉ trọng: D/Dnước, không có đơn vị.
Một cân sắt và một cân bông nặng như nhau, nhưng cục sắt nhỏ gọn còn đống bông chiếm cả góc phòng. Sự khác nhau ấy nằm ở khối lượng riêng: lượng chất "nén" trong mỗi đơn vị thể tích. Bài viết trình bày công thức tính khối lượng riêng, trọng lượng riêng và tỉ trọng, cách đổi đơn vị, bảng giá trị thường gặp, ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.
Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, khối lượng riêng học ở Khoa học tự nhiên 8 (chủ đề Khối lượng riêng và áp suất), sau đó ôn lại ở Vật lí 10 cùng áp suất chất lỏng. Trong chương trình cũ, khối lượng riêng và trọng lượng riêng (d = 10D) học ở Vật lý 6. Từ khoá "tỉ trọng" không phải tên bài trong sách giáo khoa hiện hành; bài viết giải thích để tránh nhầm với trọng lượng riêng.
Khối lượng riêng là gì?
Khối lượng riêng của một chất là khối lượng của một đơn vị thể tích chất đó. Nói nhôm có khối lượng riêng 2 700 kg/m³ nghĩa là 1 m³ nhôm nặng 2 700 kg. Khối lượng riêng là đặc trưng của chất: một chiếc thìa nhôm và một thanh nhôm lớn có khối lượng rất khác nhau nhưng cùng khối lượng riêng. Nhờ vậy có thể đo D để nhận biết vật làm bằng chất gì.
Công thức tính khối lượng riêng
D = m/V suy ra m = D·V và V = m/D
- D (một số sách kí hiệu ρ): khối lượng riêng, đơn vị kg/m³.
- m: khối lượng (kg).
- V: thể tích (m³).
Đổi đơn vị khối lượng riêng
| Đơn vị | Quy đổi ra kg/m³ |
|---|---|
| 1 g/cm³ = 1 g/mL | 1 000 kg/m³ |
| 1 kg/L = 1 kg/dm³ | 1 000 kg/m³ |
| 1 g/L | 1 kg/m³ |
| 1 t/m³ (tấn trên mét khối) | 1 000 kg/m³ |
Mẹo nhớ: 1 cm³ = 10⁻⁶ m³ và 1 g = 10⁻³ kg, nên 1 g/cm³ = 10⁻³/10⁻⁶ = 10³ kg/m³.
Bảng khối lượng riêng một số chất (gần đúng)
| Chất | D (kg/m³) | Tỉ trọng |
|---|---|---|
| Không khí (0 °C, 1 atm) | ≈ 1,29 | ≈ 0,0013 |
| Xăng | ≈ 700 | ≈ 0,7 |
| Dầu hoả, dầu ăn | ≈ 800 | ≈ 0,8 |
| Nước | ≈ 1 000 | 1 |
| Nhôm | ≈ 2 700 | ≈ 2,7 |
| Sắt, thép | ≈ 7 800 | ≈ 7,8 |
| Đồng | ≈ 8 900 | ≈ 8,9 |
| Thuỷ ngân | ≈ 13 600 | ≈ 13,6 |
| Vàng | ≈ 19 300 | ≈ 19,3 |
Giá trị thực tế phụ thuộc nhiệt độ và độ tinh khiết; bài tập thường cho sẵn D, hãy dùng đúng số đề cho.
Trọng lượng riêng và tỉ trọng
Trọng lượng riêng
d = P/V = D·g (N/m³)
Trọng lượng riêng là trọng lượng của 1 m³ chất. Vì P = m·g (xem bài công thức tính trọng lượng), chia cả hai vế cho V được d = D·g. Chương trình cũ lấy g ≈ 10 m/s² nên viết d = 10D: nước có d ≈ 10 000 N/m³. Trọng lượng riêng dùng trực tiếp trong công thức tính áp suất chất lỏng p = d·h.
Công thức tính tỉ trọng
Tỉ trọng = Dchất/Dnước (không có đơn vị)
Tỉ trọng (tiếng Anh: specific gravity hay relative density) cho biết chất nặng gấp bao nhiêu lần nước cùng thể tích. Vì Dnước ≈ 1 g/cm³, tỉ trọng có trị số bằng khối lượng riêng tính theo g/cm³: sắt 7,8 g/cm³ thì tỉ trọng 7,8. Tỉ trọng nhỏ hơn 1 thì chất (đặc, không rỗng) nổi trên nước.
Trong hoá học, với chất khí người ta dùng tỉ khối d(A/B) = MA/MB; so với không khí thì d(A/kk) = MA/29. Ví dụ CO2: 44/29 ≈ 1,52, nặng hơn không khí nên đọng ở chỗ trũng.
Ví dụ áp dụng công thức tính khối lượng riêng
Ví dụ 1: Nhận biết chất
Đề: Một khối hộp kích thước 5 cm × 4 cm × 2 cm có khối lượng 108 g. Khối hộp làm bằng chất gì?
- V = 5 × 4 × 2 = 40 cm³.
- D = m/V = 108/40 = 2,7 g/cm³ = 2 700 kg/m³.
- Đối chiếu bảng: khối hộp làm bằng nhôm.
Ví dụ 2: Tính khối lượng từ thể tích
Đề: Một can chứa 2 lít dầu ăn có D = 800 kg/m³. Tính khối lượng và trọng lượng của dầu (g = 10 m/s²).
- Đổi D = 800 kg/m³ = 0,8 kg/L.
- m = D·V = 0,8 × 2 = 1,6 kg.
- P = m·g = 1,6 × 10 = 16 N.
Ví dụ 3: Đo thể tích bằng bình chia độ
Đề: Một viên bi nặng 156 g. Thả vào bình chia độ, mực nước dâng từ 50 mL lên 70 mL. Tính khối lượng riêng của viên bi.
- V = 70 − 50 = 20 mL = 20 cm³.
- D = 156/20 = 7,8 g/cm³ = 7 800 kg/m³, viên bi bằng thép.
Ví dụ 4: Dùng lực đẩy Archimedes (dạng Vật lí 10)
Đề: Treo một vật vào lực kế, ngoài không khí lực kế chỉ 2,7 N; nhúng chìm hoàn toàn trong nước lực kế chỉ 1,7 N. Biết Dnước = 1 000 kg/m³, g = 10 m/s². Tính khối lượng riêng của vật.
- Lực đẩy Archimedes: FA = 2,7 − 1,7 = 1 N.
- FA = Dnước·g·V ⇒ V = 1/(1 000 × 10) = 10⁻⁴ m³.
- m = P/g = 2,7/10 = 0,27 kg.
- D = m/V = 0,27/10⁻⁴ = 2 700 kg/m³.
Đây chính là cách Archimedes được kể lại đã kiểm tra chiếc vương miện: không cần phá vật vẫn đo được thể tích.
Ví dụ 5: Tỉ trọng
Đề: Xăng có khối lượng riêng 700 kg/m³. Tính tỉ trọng của xăng và cho biết xăng nổi hay chìm trong nước.
- Tỉ trọng = 700/1 000 = 0,7.
- Nhỏ hơn 1 nên xăng nổi trên mặt nước. Vì vậy không dùng nước để dập đám cháy xăng dầu.
Cách đo khối lượng riêng trong giờ thực hành
Bài thực hành đo khối lượng riêng ở Khoa học tự nhiên 8 thường làm theo ba bước, và đề kiểm tra hay hỏi lại chính các bước này:
- Đo khối lượng bằng cân điện tử, ghi m theo gam. Trừ khối lượng cốc đựng nếu cân cả cốc (chỉnh "tare" về 0).
- Đo thể tích: vật hình hộp thì đo các cạnh rồi nhân; vật hình dạng bất kì thì dùng bình chia độ hoặc bình tràn, thể tích vật bằng thể tích nước dâng lên (hoặc tràn ra). Chất lỏng thì đong trực tiếp bằng ống đong.
- Tính D = m/V, làm ba lần đo và lấy trung bình để giảm sai số.
Nguồn sai số hay gặp: đọc vạch chia không ngang tầm mắt, bọt khí bám trên vật làm thể tích đo được lớn hơn thực, vật thấm nước (gỗ, gạch) làm mực nước dâng ít hơn. Khi viết báo cáo, ghi rõ độ chia nhỏ nhất của dụng cụ và nêu nguồn sai số là cách được điểm tối đa.
Lỗi hay sai khi dùng công thức tính khối lượng riêng
- Trộn đơn vị: m tính bằng g nhưng V tính bằng m³. Hoặc dùng cặp (g, cm³) ra g/cm³, hoặc (kg, m³) ra kg/m³.
- Đổi cm³ sang m³ sai: 1 m³ = 10⁶ cm³, không phải 10³ (10³ là quan hệ giữa dm³ và cm³).
- Nhầm khối lượng riêng D với trọng lượng riêng d. D đo bằng kg/m³, d đo bằng N/m³, chênh nhau hệ số g.
- Nói "khối lượng riêng của vật tăng khi vật to hơn". D là đặc trưng của chất, không phụ thuộc kích thước vật.
- Coi tỉ trọng có đơn vị. Tỉ trọng là tỉ số, không có đơn vị.
- Dùng D của nước tinh khiết cho nước biển khi đề cho D khác (nước biển khoảng 1 020 - 1 030 kg/m³).
Bài tập tự luyện công thức tính khối lượng riêng (có đáp án)
- Một vật có khối lượng 0,5 kg và thể tích 200 cm³. Tính khối lượng riêng.
- Tính khối lượng của 3 m³ cát khô biết D = 1 500 kg/m³.
- Thuỷ ngân có D = 13 600 kg/m³. Tính tỉ trọng của thuỷ ngân.
- Tính trọng lượng riêng của nước (D = 1 000 kg/m³, g = 10 m/s²).
- Đổi 0,8 g/cm³ ra kg/m³.
Đáp án:
- V = 200 cm³ = 2·10⁻⁴ m³; D = 0,5/(2·10⁻⁴) = 2 500 kg/m³.
- m = 1 500 × 3 = 4 500 kg.
- 13 600/1 000 = 13,6.
- d = D·g = 10 000 N/m³.
- 800 kg/m³.
Câu hỏi thường gặp về công thức tính khối lượng riêng
Công thức tính khối lượng riêng là gì?
D = m/V, với m (kg), V (m³), D (kg/m³).
Công thức tính tỉ trọng là gì?
Tỉ trọng = Dchất/Dnước, không có đơn vị. Với chất khí trong hoá học dùng tỉ khối MA/MB.
Đổi g/cm³ sang kg/m³ thế nào?
Nhân với 1 000: 1 g/cm³ = 1 000 kg/m³.
Khối lượng riêng và trọng lượng riêng khác nhau thế nào?
D = m/V (kg/m³); d = P/V = D·g (N/m³), xấp xỉ d = 10D.
Khối lượng riêng của nước là bao nhiêu?
Khoảng 1 000 kg/m³, tức 1 g/cm³; nước biển khoảng 1 020 - 1 030 kg/m³.
Kết luận
Công thức tính khối lượng riêng D = m/V rất ngắn, nên điểm mất thường nằm ở đổi đơn vị và ở chỗ nhầm với trọng lượng riêng hoặc tỉ trọng. Nhớ ba mối liên hệ: 1 g/cm³ = 1 000 kg/m³, d = D·g, và tỉ trọng có trị số bằng D tính theo g/cm³. Khối lượng riêng là cửa vào cho các bài áp suất chất lỏng và lực đẩy Archimedes, học tiếp ở bài công thức tính áp suất và tài liệu Vật lí 10 bài 12.

