
Công thức tính nhiệt lượng: Q = mcΔt, cân bằng nhiệt, ví dụ và bài tập
Điểm chính
- Công thức tính nhiệt lượng khi nhiệt độ thay đổi: Q = m·c·Δt.
- Chuyển thể: nóng chảy Q = λ·m, hoá hơi Q = L·m.
- Nhiên liệu cháy: Q = q·m; dòng điện qua điện trở: Q = I²·R·t.
- Cân bằng nhiệt: Qtoả = Qthu.
Cùng một bếp, đun nóng một nồi nước lâu hơn hẳn đun nóng một chiếc chảo không. Nước "cần" nhiều năng lượng hơn để nóng lên, và phần năng lượng truyền cho vật bằng cách truyền nhiệt gọi là nhiệt lượng. Bài viết trình bày công thức tính nhiệt lượng trong các tình huống thường gặp: làm nóng, nóng chảy, hoá hơi, đốt nhiên liệu, dòng điện toả nhiệt, cùng phương trình cân bằng nhiệt, ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.
Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, Khoa học tự nhiên 8 học năng lượng nhiệt, nội năng và sự truyền nhiệt chủ yếu ở mức định tính; công thức định lượng Q = m·c·Δt, nhiệt nóng chảy riêng và nhiệt hoá hơi riêng học ở Vật lí 12 (chủ đề Vật lí nhiệt). Định luật Joule-Lenz gắn với phần năng lượng điện ở Khoa học tự nhiên 9 và Vật lí 11. Trong chương trình cũ, công thức tính nhiệt lượng và phương trình cân bằng nhiệt nằm ở Vật lý 8, nên nhiều tài liệu vẫn ghi "lớp 8".
Nhiệt lượng là gì?
Nhiệt lượng là phần nội năng mà vật nhận thêm được hay mất bớt đi trong quá trình truyền nhiệt. Nhiệt lượng có đơn vị là jun (J), giống mọi dạng năng lượng; ngoài ra còn gặp kilojun (1 kJ = 1 000 J) và calo (1 cal ≈ 4,186 J, dùng trong dinh dưỡng). Nhiệt lượng luôn truyền tự nhiên từ vật nóng hơn sang vật lạnh hơn. Liên hệ giữa nhiệt lượng, công và nội năng được trình bày trong bài nội năng và định luật 1 nhiệt động lực học.
Công thức tính nhiệt lượng thu vào, toả ra
Q = m·c·Δt với Δt = t₂ − t₁
- Q: nhiệt lượng (J).
- m: khối lượng vật (kg).
- c: nhiệt dung riêng của chất làm vật (J/(kg·K)).
- Δt: độ biến thiên nhiệt độ (°C hoặc K, vì hai thang có cùng độ chia).
Khi vật nóng lên, Q là nhiệt lượng thu vào; khi vật nguội đi, dùng Δt = t₁ − t₂ > 0 để được nhiệt lượng toả ra.
Nhiệt dung riêng là gì?
Nhiệt dung riêng c của một chất là nhiệt lượng cần để 1 kg chất đó tăng thêm 1 °C (1 K). Nước có c rất lớn, nên nước nóng lên và nguội đi chậm; đây là lí do vùng ven biển có khí hậu ôn hoà hơn vùng sâu trong lục địa. Xem thêm tài liệu nhiệt dung riêng.
| Chất | c (J/(kg·K)), số liệu sách giáo khoa |
|---|---|
| Nước | 4 200 |
| Nước đá | 2 100 |
| Nhôm | 880 |
| Sắt, thép | 460 |
| Đồng | 380 |
| Chì | 130 |
Nhiệt lượng khi chuyển thể và khi đốt nhiên liệu
Nóng chảy và hoá hơi
Q = λ·m (nóng chảy) Q = L·m (hoá hơi)
Trong khi nóng chảy hay sôi, nhiệt độ của chất không đổi dù vẫn nhận nhiệt; nhiệt lượng dùng để phá vỡ liên kết giữa các phân tử. Với nước: nhiệt nóng chảy riêng của nước đá λ ≈ 3,34·10⁵ J/kg; nhiệt hoá hơi riêng của nước ở 100 °C L ≈ 2,26·10⁶ J/kg. Bài toán nhiều giai đoạn phải tính riêng từng giai đoạn rồi cộng lại.
Nhiên liệu bị đốt cháy
Q = q·m
q là năng suất toả nhiệt của nhiên liệu (J/kg); xăng khoảng 4,6·10⁷ J/kg. Nhiên liệu cháy không hoàn toàn và nhiệt thất thoát nên thực tế cần dùng hiệu suất H = Qcó ích/Qtoàn phần.
Dòng điện toả nhiệt (Joule-Lenz)
Q = I²·R·t
Bàn là, ấm siêu tốc, bếp điện đều dựa trên định luật này. Với ấm điện dùng đúng định mức, Q = P·t với P là công suất (xem bài công thức tính công suất); R tính theo bài công thức tính điện trở.
Phương trình cân bằng nhiệt
Qtoả = Qthu
Ba nguyên lí truyền nhiệt: (1) nhiệt truyền từ vật nhiệt độ cao sang vật nhiệt độ thấp; (2) sự truyền nhiệt dừng lại khi nhiệt độ hai vật bằng nhau; (3) nhiệt lượng vật này toả ra bằng nhiệt lượng vật kia thu vào, nếu bỏ qua hao phí. Cách giải: gọi nhiệt độ cân bằng là t, viết Q toả của các vật nóng, Q thu của các vật lạnh theo t, cho bằng nhau rồi giải.
Ví dụ áp dụng công thức tính nhiệt lượng
Ví dụ 1: Đun nước
Đề: Tính nhiệt lượng cần để đun nóng 2 kg nước từ 25 °C đến 100 °C (c = 4 200 J/(kg·K)).
- Δt = 100 − 25 = 75 °C.
- Q = 2 × 4 200 × 75 = 630 000 J = 630 kJ.
Ví dụ 2: Ấm nhôm chứa nước
Đề: Ấm nhôm khối lượng 0,5 kg chứa 2 lít nước ở 20 °C. Tính nhiệt lượng để đun sôi nước (cnhôm = 880, cnước = 4 200 J/(kg·K)).
- 2 lít nước có m = 2 kg; Δt = 100 − 20 = 80 °C.
- Ấm và nước cùng nóng lên: Q = (0,5 × 880 + 2 × 4 200) × 80 = (440 + 8 400) × 80 = 707 200 J.
Phần của ấm chỉ khoảng 5 %, nhưng đề thi hay "bẫy" bằng cách cho ấm để xem học sinh có quên tính không.
Ví dụ 3: Cân bằng nhiệt (dạng đề thi)
Đề: Thả một miếng đồng 0,2 kg đã nung tới 100 °C vào 0,5 kg nước ở 20 °C. Bỏ qua trao đổi nhiệt với môi trường. Tính nhiệt độ khi cân bằng (cđồng = 380, cnước = 4 200 J/(kg·K)).
- Gọi nhiệt độ cân bằng là t (20 < t < 100).
- Qtoả = 0,2 × 380 × (100 − t) = 76(100 − t).
- Qthu = 0,5 × 4 200 × (t − 20) = 2 100(t − 20).
- 76(100 − t) = 2 100(t − 20) ⇒ 7 600 + 42 000 = 2 176t ⇒ t ≈ 22,8 °C.
Nhiệt độ cân bằng gần nhiệt độ của nước vì nước có m·c lớn hơn đồng gần 28 lần.
Ví dụ 4: Nước đá tan rồi nóng lên
Đề: Tính nhiệt lượng cần để biến 0,5 kg nước đá ở 0 °C thành nước ở 100 °C (λ = 3,34·10⁵ J/kg).
- Giai đoạn nóng chảy ở 0 °C: Q₁ = 3,34·10⁵ × 0,5 = 167 000 J.
- Nước từ 0 °C lên 100 °C: Q₂ = 0,5 × 4 200 × 100 = 210 000 J.
- Q = Q₁ + Q₂ = 377 000 J.
Ví dụ 5: Hiệu suất bếp điện
Đề: Bếp điện công suất 1 000 W đun 1,5 kg nước từ 20 °C đến 100 °C hết 10 phút. Tính hiệu suất của bếp.
- Qcó ích = 1,5 × 4 200 × 80 = 504 000 J.
- Qtoàn phần = P·t = 1 000 × 600 = 600 000 J.
- H = 504 000/600 000 = 84 %.
Ví dụ 6: Nhiệt toả ra trên điện trở
Đề: Dòng điện 2 A chạy qua điện trở 50 Ω trong 5 phút. Tính nhiệt lượng toả ra.
- t = 5 × 60 = 300 s.
- Q = I²Rt = 2² × 50 × 300 = 60 000 J.
Lỗi hay sai khi dùng công thức tính nhiệt lượng
- Để m theo gam khi c tính theo J/(kg·K). Đổi ra kg.
- Dùng nhiệt độ thay cho độ biến thiên nhiệt độ: Q = m·c·t là sai, phải là Δt.
- Quên nhiệt lượng của bình chứa (ấm, nồi, nhiệt lượng kế) khi đề có cho khối lượng và c của nó.
- Dùng Q = m·c·Δt trong giai đoạn chuyển thể: khi nóng chảy hay sôi, nhiệt độ không đổi, phải dùng λ·m hoặc L·m.
- Viết phương trình cân bằng nhiệt với Δt âm: luôn lấy nhiệt độ cao trừ nhiệt độ thấp cho từng vật.
- Để thời gian theo phút trong Q = I²Rt hoặc Q = P·t khi muốn kết quả bằng J.
- Nhầm nhiệt lượng với nhiệt độ: nhiệt độ đo bằng °C, K; nhiệt lượng là năng lượng, đo bằng J.
Bài tập tự luyện công thức tính nhiệt lượng (có đáp án)
- Tính nhiệt lượng cần để 5 kg nước tăng thêm 10 °C.
- Một miếng sắt 0,5 kg nhận nhiệt lượng 23 000 J. Nhiệt độ của nó tăng thêm bao nhiêu? (csắt = 460 J/(kg·K))
- Trộn 1 kg nước ở 80 °C với 3 kg nước ở 20 °C. Tính nhiệt độ khi cân bằng (bỏ qua hao phí).
- Đốt cháy hoàn toàn 0,2 kg xăng (q = 4,6·10⁷ J/kg). Tính nhiệt lượng toả ra.
- Tính nhiệt lượng cần để 0,1 kg nước ở 100 °C hoá hơi hoàn toàn (L = 2,26·10⁶ J/kg).
Đáp án:
- Q = 5 × 4 200 × 10 = 210 000 J.
- Δt = 23 000/(0,5 × 460) = 100 °C.
- 1 × (80 − t) = 3 × (t − 20) ⇒ t = 35 °C.
- Q = 4,6·10⁷ × 0,2 = 9,2·10⁶ J.
- Q = 2,26·10⁶ × 0,1 = 226 000 J.
Câu hỏi thường gặp về công thức tính nhiệt lượng
Công thức tính nhiệt lượng là gì?
Q = m·c·Δt, với m (kg), c (J/(kg·K)), Δt (°C hoặc K), Q (J).
Nhiệt dung riêng của nước là bao nhiêu?
Khoảng 4 200 J/(kg·K) theo sách giáo khoa; giá trị đo chính xác khoảng 4 180 J/(kg·K).
Phương trình cân bằng nhiệt là gì?
Qtoả = Qthu khi bỏ qua hao phí ra môi trường.
Công thức tính nhiệt lượng toả ra trên dây dẫn là gì?
Q = I²·R·t (định luật Joule-Lenz).
Δt tính bằng °C hay K?
Đơn vị nào cũng được, vì độ chênh 1 °C bằng 1 K.
Kết luận
Công thức tính nhiệt lượng Q = m·c·Δt là trung tâm, bổ sung bằng λ·m và L·m cho chuyển thể, q·m cho nhiên liệu và I²Rt cho dòng điện. Bài toán nhiều giai đoạn chỉ cần chia nhỏ theo từng quá trình và cộng lại; bài hai vật trao đổi nhiệt thì viết Qtoả = Qthu. Để xem nhiệt lượng đặt trong bức tranh chung của chương Vật lí nhiệt, đọc bài vật lí nhiệt lớp 12.

