Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Công thức tính công suất cơ và công suất điện: giải thích, ví dụ, bài tập

8 phút đọc82 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính công suất: P = A/t (W = J/s).
  • Vật chuyển động đều, lực kéo cùng hướng: P = F·v.
  • Công suất điện: P = U·I = I²R = U²/R.
  • Điện năng: A = P·t; tiền điện tính theo kWh, không theo kW.

Hai người cùng xách một thùng nước lên tầng ba, một người mất 20 giây, người kia mất 1 phút. Công họ thực hiện bằng nhau, nhưng người thứ nhất làm việc "khoẻ" hơn. Đại lượng đo sự nhanh chậm đó là công suất. Bài viết tổng hợp công thức tính công suất cơ học và công suất điện, giải thích ý nghĩa từng đại lượng, ví dụ thực tế giải từng bước và bài tập có đáp án.

Theo chương trình GDPT 2018, công và công suất được học ở môn Khoa học tự nhiên 9, sau đó mở rộng trong Vật lí 10 (năng lượng, công, công suất, hiệu suất); công suất điện học ở Khoa học tự nhiên 9 và Vật lí 11 (chương dòng điện, năng lượng điện).

Công suất là gì?

Công suất là đại lượng đặc trưng cho tốc độ thực hiện công, đo bằng công thực hiện được trong một đơn vị thời gian. Máy có công suất lớn hơn thì trong cùng thời gian thực hiện được nhiều công hơn, hoặc làm cùng một công việc trong thời gian ngắn hơn.

Công thức tính công suất cơ học

P = A/t

  • P: công suất, đơn vị oát (W).
  • A: công thực hiện, đơn vị jun (J). Xem cách tính A trong bài công thức tính công.
  • t: thời gian thực hiện công, đơn vị giây (s).

Dạng P = F·v

Khi lực F không đổi, cùng hướng với chuyển động và vật đi quãng đường s trong thời gian t: A = F·s, nên

P = A/t = F·s/t = F·v

với v là tốc độ (m/s). Công thức này giải thích vì sao xe lên dốc phải về số thấp: cùng công suất động cơ, giảm v thì lực kéo F tăng.

Đơn vị công suất

Đơn vịQuy đổi
1 W (oát)1 J/s
1 kW1 000 W
1 MW1 000 000 W
1 HP (mã lực Anh)≈ 746 W
1 CV (mã lực Pháp)≈ 736 W

Đơn vị W được đặt theo tên nhà phát minh người Scotland James Watt, người cải tiến máy hơi nước.

Công thức tính công suất điện

P = U·I    và với đoạn mạch chỉ có điện trở: P = I²·R = U²/R

  • U: hiệu điện thế giữa hai đầu đoạn mạch (V).
  • I: cường độ dòng điện (A).
  • R: điện trở (Ω).

Hai dạng sau suy ra từ định luật Ohm U = I·R. Dùng P = I²R khi biết dòng điện (ví dụ các điện trở mắc nối tiếp cùng I), dùng P = U²/R khi biết hiệu điện thế (các điện trở mắc song song cùng U). Với mạch điện xoay chiều có hệ số công suất cos φ, công suất tiêu thụ là P = U·I·cos φ.

Điện năng tiêu thụ

A = P·t    1 kWh = 1 000 W × 3 600 s = 3,6·10⁶ J

"Số điện" trên công tơ chính là kWh. Tiền điện = số kWh × đơn giá; đơn giá thực tế theo biểu giá bậc thang do cơ quan có thẩm quyền quy định và thay đổi theo thời kỳ, nên các ví dụ dưới đây dùng đơn giá giả định.

Ví dụ áp dụng công thức tính công suất

Ví dụ 1: Cần cẩu nâng hàng

Đề: Một cần cẩu nâng đều kiện hàng 500 kg lên cao 12 m trong 20 s. Tính công suất của cần cẩu (g = 9,8 m/s²).

  1. Nâng đều nên lực nâng bằng trọng lượng: F = m·g = 500 × 9,8 = 4 900 N.
  2. Công: A = F·h = 4 900 × 12 = 58 800 J.
  3. Công suất: P = A/t = 58 800/20 = 2 940 W ≈ 2,94 kW.

Nếu đề cho g = 10 m/s² thì P = 3 000 W. Luôn đọc kĩ giá trị g mà đề yêu cầu.

Ví dụ 2: Ô tô chạy đều trên đường

Đề: Một ô tô chuyển động đều với tốc độ 72 km/h, lực kéo của động cơ là 2 000 N. Tính công suất động cơ.

  1. Đổi đơn vị: 72 km/h = 72/3,6 = 20 m/s.
  2. P = F·v = 2 000 × 20 = 40 000 W = 40 kW.
  3. Quy ra mã lực: 40 000/746 ≈ 53,6 HP.

Lỗi hay gặp: nhân thẳng 2 000 × 72 = 144 000, sai vì v chưa đổi sang m/s.

Ví dụ 3: Ấm siêu tốc trong gia đình

Đề: Ấm điện ghi 220 V - 1 800 W được dùng đúng hiệu điện thế định mức, mỗi ngày đun 15 phút. a) Tính cường độ dòng điện và điện trở của ấm. b) Tính điện năng tiêu thụ trong 30 ngày và tiền điện với đơn giá giả định 3 000 đồng/kWh.

  1. I = P/U = 1 800/220 ≈ 8,18 A.
  2. R = U²/P = 220²/1 800 ≈ 26,9 Ω.
  3. Thời gian dùng: 15 phút × 30 = 450 phút = 7,5 giờ.
  4. A = P·t = 1,8 kW × 7,5 h = 13,5 kWh.
  5. Tiền điện (giả định): 13,5 × 3 000 = 40 500 đồng.

Ví dụ 4: Bóng đèn dùng sai hiệu điện thế

Đề: Bóng đèn 220 V - 100 W được mắc vào nguồn 110 V. Coi điện trở của đèn không đổi, tính công suất thực tế.

  1. Điện trở: R = Uđm²/Pđm = 220²/100 = 484 Ω.
  2. Công suất thực tế: P = U²/R = 110²/484 = 25 W.

Nhận xét: hiệu điện thế giảm một nửa thì công suất giảm còn một phần tư, không phải một nửa. Trên thực tế điện trở dây tóc thay đổi theo nhiệt độ, nên đây là kết quả gần đúng theo giả thiết của đề.

Công suất và hiệu suất

Không máy nào biến đổi toàn bộ năng lượng nhận vào thành công có ích. Hiệu suất H = Pcó ích/Ptoàn phần × 100%. Ví dụ động cơ điện nhận 2 kW, cung cấp công suất cơ có ích 1,6 kW thì H = 80%, phần còn lại chủ yếu toả nhiệt.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính công suất

  • Không đổi km/h sang m/s khi dùng P = F·v (chia cho 3,6).
  • Không đổi phút, giờ ra giây khi dùng P = A/t với A tính bằng J.
  • Nhầm kW với kWh. kW là công suất, kWh là điện năng.
  • Cho rằng công suất tỉ lệ thuận với U khi R không đổi. Đúng là P tỉ lệ với U².
  • Dùng công suất định mức cho mọi trường hợp. Số ghi trên thiết bị chỉ đúng khi dùng đúng hiệu điện thế định mức.
  • Dùng P = F·v khi lực không cùng hướng chuyển động. Khi đó phải dùng P = F·v·cos α.
  • Nhầm P (công suất) với p (áp suất) hay P (trọng lượng) trong cùng một bài. Hãy ghi rõ đơn vị bên cạnh mỗi đại lượng.

Bài tập tự luyện công thức tính công suất (có đáp án)

  1. Một người kéo đều thùng nước 10 kg từ giếng sâu 6 m lên trong 12 s. Tính công suất của người đó (g = 10 m/s²).
  2. Quạt điện 220 V - 55 W dùng đúng định mức 8 giờ mỗi ngày trong 30 ngày. Tính điện năng tiêu thụ.
  3. Dòng điện 2 A chạy qua điện trở 10 Ω. Tính công suất toả nhiệt trên điện trở.
  4. Động cơ có công suất có ích 1,5 kW nâng đều vật 300 kg lên cao 10 m. Tính thời gian nâng (g = 10 m/s²).
  5. Một xe đạp chạy đều 5 m/s, lực đạp truyền tới bánh xe (cùng hướng chuyển động) là 80 N. Tính công suất.

Đáp án:

  1. A = 10 × 10 × 6 = 600 J; P = 600/12 = 50 W.
  2. A = 0,055 kW × 8 h × 30 = 13,2 kWh.
  3. P = I²R = 2² × 10 = 40 W.
  4. A = 300 × 10 × 10 = 30 000 J; t = A/P = 30 000/1 500 = 20 s.
  5. P = F·v = 80 × 5 = 400 W.

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính công suất là gì?

P = A/t. Nếu lực kéo F cùng hướng chuyển động với tốc độ v thì P = F·v.

Công thức tính công suất điện là gì?

P = U·I; với đoạn mạch chỉ có điện trở: P = I²R = U²/R.

Đơn vị của công suất là gì?

Oát (W), 1 W = 1 J/s. Thường gặp kW, MW và mã lực (1 HP ≈ 746 W, 1 CV ≈ 736 W).

kW và kWh khác nhau thế nào?

kW đo công suất, kWh đo điện năng. 1 kWh là điện năng thiết bị 1 kW tiêu thụ trong 1 giờ, bằng 3,6·10⁶ J.

Bóng đèn 220 V - 100 W mắc vào 110 V thì công suất bao nhiêu?

Khoảng 25 W nếu coi điện trở không đổi, vì công suất tỉ lệ với bình phương hiệu điện thế.

Kết luận

Nắm chắc ba dạng của công thức tính công suất là đủ cho phần lớn bài tập: P = A/t cho mọi trường hợp, P = F·v cho xe cộ chuyển động đều, P = U·I (cùng hai biến thể I²R, U²/R) cho mạch điện. Trước khi thay số, đổi hết về đơn vị chuẩn (N, m/s, J, s, V, A). Muốn ôn kĩ phần công cơ học trước khi học công suất, xem bài công thức tính công; phần đổi đơn vị tốc độ có trong bài công thức tính vận tốc.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro