
Công thức tính áp suất chất rắn, chất lỏng, chất khí: giải thích và ví dụ
Điểm chính
- Công thức tính áp suất: p = F/S (Pa = N/m²).
- Áp suất chất lỏng: p = d·h = ρ·g·h; kể cả khí quyển: p = p₀ + ρgh.
- Máy nén thuỷ lực: F/f = S/s.
- Chất khí lí tưởng: pV = nRT.
Vì sao dao sắc cắt dễ hơn dao cùn, xe tăng nặng hàng chục tấn đi được trên đất mềm còn giày cao gót lại lún xuống bãi cỏ? Câu trả lời nằm ở áp suất: cùng một lực, ép lên diện tích càng nhỏ thì tác dụng càng mạnh. Bài viết tổng hợp công thức tính áp suất cho chất rắn, chất lỏng và chất khí, cách đổi các đơn vị Pa, atm, mmHg, bar, kèm ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.
Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, áp suất trên bề mặt, áp suất chất lỏng, áp suất khí quyển học ở Khoa học tự nhiên 8 (chủ đề Khối lượng riêng và áp suất). Vật lí 10 học lại áp suất chất lỏng dạng p = ρgh; áp suất chất khí và phương trình trạng thái khí lí tưởng học ở Vật lí 12. Chương trình cũ đặt áp suất ở Vật lý 8 và khí lí tưởng ở Vật lý 10.
Áp suất là gì?
Áp lực là lực ép có phương vuông góc với mặt bị ép. Áp suất là độ lớn của áp lực trên một đơn vị diện tích bị ép. Hai vật cùng trọng lượng đặt lên cát: vật có mặt đáy nhỏ lún sâu hơn vì áp suất lớn hơn. Muốn tăng áp suất thì tăng áp lực hoặc giảm diện tích (mài sắc dao, đinh có mũi nhọn); muốn giảm áp suất thì làm ngược lại (xe tăng có bánh xích rộng, móng nhà xây rộng hơn tường).
Công thức tính áp suất chất rắn
p = F/S suy ra F = p·S và S = F/p
- p: áp suất, đơn vị pascal (Pa), 1 Pa = 1 N/m².
- F: áp lực (N). Vật đặt trên mặt phẳng ngang thì F bằng trọng lượng P = m·g (xem bài công thức tính trọng lượng).
- S: diện tích bị ép (m²).
Đổi đơn vị áp suất và diện tích
| Đơn vị | Quy đổi ra Pa |
|---|---|
| 1 kPa | 1 000 Pa |
| 1 MPa | 1 000 000 Pa |
| 1 bar | 100 000 Pa |
| 1 atm (átmốtphe tiêu chuẩn) | 101 325 Pa |
| 1 mmHg (1 torr) | ≈ 133,3 Pa |
Diện tích: 1 cm² = 10⁻⁴ m²; 1 mm² = 10⁻⁶ m². Đây là chỗ sai nhiều nhất, vì 1 m = 100 cm nhưng 1 m² = 10 000 cm².
Công thức tính áp suất chất lỏng
p = d·h = ρ·g·h
- d: trọng lượng riêng chất lỏng (N/m³); nước có d ≈ 10 000 N/m³.
- ρ: khối lượng riêng (kg/m³), d = ρ·g. Xem bài công thức tính khối lượng riêng.
- h: độ sâu tính từ mặt thoáng chất lỏng xuống điểm đang xét (m).
Áp suất chất lỏng chỉ phụ thuộc độ sâu và loại chất lỏng, không phụ thuộc hình dạng bình. Các điểm ở cùng độ sâu trong cùng chất lỏng đứng yên có áp suất bằng nhau; đây là nguyên lí của bình thông nhau.
Áp suất tuyệt đối có tính khí quyển
p = p₀ + ρ·g·h
p₀ là áp suất khí quyển trên mặt thoáng. Nhiều bài KHTN 8 chỉ hỏi "áp suất của nước" nên chỉ tính ρgh; bài Vật lí 10 và 12 thường yêu cầu áp suất toàn phần. Đọc kĩ đề.
Áp suất khí quyển, máy nén thuỷ lực và áp suất chất khí
Áp suất khí quyển
Lớp không khí bao quanh Trái Đất có trọng lượng nên gây áp suất lên mọi vật. Thí nghiệm Torricelli cho thấy ở mực nước biển, áp suất khí quyển cân bằng với cột thuỷ ngân cao khoảng 760 mm, tức p₀ ≈ 101 325 Pa = 1 atm. Càng lên cao áp suất khí quyển càng giảm.
Máy nén thuỷ lực
F/f = S/s
Theo nguyên lí Pascal, áp suất tác dụng lên chất lỏng được truyền nguyên vẹn đi mọi hướng. Tác dụng lực f lên pít-tông nhỏ diện tích s thì pít-tông lớn diện tích S nhận lực F lớn hơn S/s lần. Kích nâng ô tô và phanh dầu hoạt động theo nguyên tắc này.
Áp suất chất khí
Ở Vật lí 12, áp suất chất khí được giải thích bằng va chạm của phân tử lên thành bình và liên hệ với thể tích, nhiệt độ qua phương trình pV = nRT. Xem bài áp suất và động năng phân tử khí và bài định luật Boyle và Charles.
Ví dụ áp dụng công thức tính áp suất
Ví dụ 1: Thùng hàng trên sàn
Đề: Thùng hàng 60 kg có đáy hình chữ nhật 0,5 m × 0,4 m đặt trên sàn ngang. Tính áp suất lên sàn (g = 10 m/s²).
- F = P = 60 × 10 = 600 N.
- S = 0,5 × 0,4 = 0,2 m².
- p = F/S = 600/0,2 = 3 000 Pa.
Ví dụ 2: Đứng hai chân và một chân
Đề: Một học sinh 50 kg, diện tích tiếp xúc của hai bàn chân với mặt đất là 0,04 m². Tính áp suất khi đứng hai chân và khi đứng co một chân (g = 10 m/s²).
- F = 500 N.
- Hai chân: p = 500/0,04 = 12 500 Pa.
- Một chân: S = 0,02 m², p = 500/0,02 = 25 000 Pa, gấp đôi.
Ví dụ 3: Thợ lặn (dạng đề thi)
Đề: Một thợ lặn ở độ sâu 20 m dưới mặt biển. Trọng lượng riêng nước biển 10 300 N/m³, áp suất khí quyển 101 325 Pa. Tính áp suất do nước biển gây ra và áp suất toàn phần tác dụng lên thợ lặn.
- Áp suất của nước: p = d·h = 10 300 × 20 = 206 000 Pa.
- Áp suất toàn phần: p = 101 325 + 206 000 = 307 325 Pa ≈ 3 atm.
Cứ xuống sâu khoảng 10 m nước, áp suất tăng thêm xấp xỉ 1 atm; đây là con số thợ lặn dùng để ước lượng nhanh.
Ví dụ 4: Máy nén thuỷ lực
Đề: Pít-tông nhỏ có diện tích 2 cm², pít-tông lớn 200 cm². Tác dụng lực 100 N lên pít-tông nhỏ thì pít-tông lớn nâng được vật nặng tối đa bao nhiêu?
- F = f·S/s = 100 × 200/2 = 10 000 N, tương đương vật khoảng 1 tấn (g = 10 m/s²).
Không cần đổi cm² ra m² vì chỉ dùng tỉ số hai diện tích cùng đơn vị.
Ví dụ 5: Mũi đinh
Đề: Ấn một chiếc đinh bằng lực 20 N, mũi đinh có diện tích 0,1 mm². Tính áp suất tại mũi đinh.
- S = 0,1 mm² = 0,1 × 10⁻⁶ = 10⁻⁷ m².
- p = 20/10⁻⁷ = 2·10⁸ Pa, gấp khoảng 2 000 lần áp suất khí quyển.
Ví dụ 6: Đổi mmHg sang Pa
Đề: Áp kế ở một vùng núi chỉ 750 mmHg. Đổi ra pascal.
- 1 mmHg = 101 325/760 ≈ 133,32 Pa.
- p = 750 × 133,32 ≈ 99 992 Pa, thấp hơn 1 atm một chút vì ở trên cao.
Lỗi hay sai khi dùng công thức tính áp suất
- Đổi cm² sang m² sai: 1 cm² = 10⁻⁴ m², không phải 10⁻² m².
- Dùng khối lượng thay cho áp lực: F phải tính bằng N (F = m·g), không thay thẳng kg.
- Đo h từ đáy bình lên: h trong p = d·h là độ sâu tính từ mặt thoáng xuống.
- Nhầm d với ρ: p = d·h dùng d (N/m³); nếu dùng ρ (kg/m³) phải nhân thêm g.
- Quên hoặc thừa áp suất khí quyển: đọc kĩ đề hỏi áp suất do chất lỏng gây ra hay áp suất toàn phần.
- Lấy áp lực không vuông góc: với mặt nghiêng, chỉ thành phần lực vuông góc với mặt mới là áp lực.
- Nhầm p (áp suất) với P (trọng lượng, công suất): ghi rõ đơn vị bên cạnh mỗi đại lượng.
Bài tập tự luyện công thức tính áp suất (có đáp án)
- Áp lực 200 N tác dụng lên diện tích 0,05 m². Tính áp suất.
- Tính áp suất của nước tại điểm sâu 3 m dưới mặt thoáng (d = 10 000 N/m³).
- Một vật gây áp suất 15 000 Pa lên diện tích 0,02 m². Tính áp lực.
- Đổi 2 atm ra pascal.
- Tính áp suất ở đáy cột thuỷ ngân cao 0,76 m (ρ = 13 600 kg/m³, g = 9,8 m/s²).
Đáp án:
- p = 200/0,05 = 4 000 Pa.
- p = 10 000 × 3 = 30 000 Pa.
- F = 15 000 × 0,02 = 300 N.
- 2 × 101 325 = 202 650 Pa.
- p = 13 600 × 9,8 × 0,76 ≈ 101 293 Pa ≈ 1 atm.
Câu hỏi thường gặp về công thức tính áp suất
Công thức tính áp suất là gì?
p = F/S, với F là áp lực (N), S là diện tích bị ép (m²), p đo bằng Pa.
Công thức tính áp suất chất lỏng là gì?
p = d·h = ρ·g·h, h là độ sâu từ mặt thoáng; có khí quyển thì p = p₀ + ρgh.
Đơn vị của áp suất là gì?
Pascal (Pa) = N/m²; ngoài ra có kPa, bar, atm, mmHg.
Áp suất khí quyển bằng bao nhiêu?
Ở mực nước biển khoảng 1 atm = 101 325 Pa ≈ 760 mmHg.
Áp suất và áp lực khác nhau thế nào?
Áp lực là lực (N); áp suất là áp lực trên một đơn vị diện tích (Pa).
Kết luận
Công thức tính áp suất có ba dạng chính tương ứng ba trạng thái của chất: p = F/S cho chất rắn, p = d·h (hay ρgh) cho chất lỏng, và pV = nRT cho chất khí ở lớp trên. Mọi bài đều cần đổi diện tích về m², lực về N và phân biệt rõ áp suất do chất lỏng gây ra với áp suất toàn phần. Trọng lượng riêng d xuất hiện trong công thức chất lỏng, nên nếu còn lúng túng hãy ôn lại bài công thức tính khối lượng riêng.

