Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Công thức tính điện trở và cường độ dòng điện: định luật Ohm, ví dụ, bài tập

9 phút đọc49 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính điện trở: R = U/I (định luật Ohm) và R = ρ·l/S (theo dây dẫn).
  • Nối tiếp: R = R₁ + R₂; song song: 1/R = 1/R₁ + 1/R₂.
  • Cường độ dòng điện: I = q/t, I = U/R, toàn mạch I = E/(R + r).
  • Đơn vị: Ω, V, A, C; 1 Ω = 1 V/A, 1 A = 1 C/s.

Cùng cắm vào ổ điện 220 V, bóng đèn LED chỉ nhận dòng điện rất nhỏ còn ấm siêu tốc nhận dòng lớn gấp nhiều lần. Sự khác biệt đến từ điện trở, đại lượng cho biết dây dẫn hay thiết bị cản trở dòng điện nhiều hay ít. Bài viết trình bày công thức tính điện trở theo định luật Ohm và theo cấu tạo dây dẫn, cách tính điện trở tương đương, công thức tính cường độ dòng điện, kèm ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.

Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, định luật Ohm, điện trở, đoạn mạch nối tiếp và song song học ở Khoa học tự nhiên 9 (chủ đề Điện). Vật lí 11 (chủ đề Dòng điện, mạch điện) học lại cường độ dòng điện I = Δq/Δt, điện trở, ảnh hưởng của nhiệt độ lên điện trở, nguồn điện và năng lượng điện. Chương trình cũ đặt các nội dung này ở Vật lý 9 và Vật lý 11.

Điện trở là gì?

Điện trở của một vật dẫn là đại lượng đặc trưng cho mức độ cản trở dòng điện của vật dẫn đó. Với cùng một hiệu điện thế, vật có điện trở lớn hơn thì dòng điện qua nó nhỏ hơn. Điện trở kí hiệu R, đơn vị ôm (Ω), đặt theo tên nhà vật lí người Đức Georg Simon Ohm. Trong mạch điện, "điện trở" còn là tên một linh kiện được chế tạo có giá trị R xác định.

Công thức tính điện trở theo định luật Ohm

I = U/R    ⇒    R = U/I    và    U = I·R

  • R: điện trở (Ω).
  • U: hiệu điện thế giữa hai đầu vật dẫn (V).
  • I: cường độ dòng điện chạy qua vật dẫn (A).

Với dây dẫn kim loại ở nhiệt độ không đổi, U tăng bao nhiêu lần thì I tăng bấy nhiêu lần, nên tỉ số U/I không đổi. Chú ý: R = U/I là cách đo điện trở, R không "phụ thuộc" U hay I; tăng U không làm R tăng.

Công thức tính điện trở theo cấu tạo dây dẫn

R = ρ·l/S

  • ρ: điện trở suất của vật liệu (Ω·m). Đồng ≈ 1,7·10⁻⁸; nhôm ≈ 2,8·10⁻⁸; nicrom ≈ 1,1·10⁻⁶ Ω·m.
  • l: chiều dài dây (m).
  • S: tiết diện (m²); dây tròn đường kính d có S = π·d²/4.

Đồng có ρ nhỏ nên dùng làm dây dẫn; nicrom có ρ lớn gấp khoảng 65 lần đồng nên dùng làm dây nung trong bếp điện, bàn là. Với kim loại, điện trở tăng theo nhiệt độ: R = R₀[1 + α(t − t₀)], trong đó α là hệ số nhiệt điện trở (Vật lí 11).

Điện trở tương đương của đoạn mạch

Nối tiếpSong song
Điện trở tương đươngR = R₁ + R₂ + ...1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + ...
Cường độ dòng điệnI = I₁ = I₂I = I₁ + I₂
Hiệu điện thếU = U₁ + U₂U = U₁ = U₂
Nhận xétR lớn hơn mỗi điện trở thành phầnR nhỏ hơn điện trở nhỏ nhất

Với hai điện trở song song, dùng dạng gọn R = R₁·R₂/(R₁ + R₂). Hai điện trở giống nhau R₀ mắc song song cho R₀/2.

Công thức tính cường độ dòng điện

I = q/t    I = U/R    I = E/(R + r)

  • I = q/t (Vật lí 11 viết I = Δq/Δt): q là điện lượng (C) chuyển qua tiết diện dây trong thời gian t (s). Mỗi electron mang điện tích e = 1,6·10⁻¹⁹ C, nên số electron N = q/e.
  • I = U/R: cho một đoạn mạch có điện trở R.
  • I = E/(R + r): định luật Ohm cho toàn mạch, E là suất điện động và r là điện trở trong của nguồn. Nguồn điện hoá học như pin được giải thích ở bài pin điện và điện phân.

Cường độ dòng điện đo bằng ampe kế mắc nối tiếp; hiệu điện thế đo bằng vôn kế mắc song song với đoạn mạch cần đo.

Ví dụ áp dụng công thức tính điện trở

Ví dụ 1: Định luật Ohm

Đề: Đặt hiệu điện thế 12 V vào hai đầu một dây dẫn thì dòng điện qua dây là 0,5 A. Tính điện trở dây.

  1. R = U/I = 12/0,5 = 24 Ω.

Ví dụ 2: Điện trở dây đồng

Đề: Dây đồng dài 100 m, tiết diện 0,5 mm², điện trở suất 1,7·10⁻⁸ Ω·m. Tính điện trở.

  1. S = 0,5 mm² = 0,5·10⁻⁶ m².
  2. R = ρl/S = 1,7·10⁻⁸ × 100/(0,5·10⁻⁶) = 3,4 Ω.

Ví dụ 3: Nối tiếp và song song

Đề: Hai điện trở R₁ = 6 Ω và R₂ = 12 Ω mắc vào hiệu điện thế 12 V. Tính điện trở tương đương và cường độ dòng điện mạch chính khi mắc nối tiếp và khi mắc song song.

  1. Nối tiếp: R = 6 + 12 = 18 Ω; I = 12/18 ≈ 0,67 A.
  2. Song song: R = 6 × 12/(6 + 12) = 4 Ω; I = 12/4 = 3 A.

Ví dụ 4: Mạch hỗn hợp (dạng đề thi)

Đề: Mạch gồm R₁ = 4 Ω nối tiếp với cụm (R₂ = 6 Ω song song R₃ = 3 Ω), hiệu điện thế hai đầu mạch 12 V. Tính cường độ dòng điện qua mỗi điện trở.

  1. R₂₃ = 6 × 3/(6 + 3) = 2 Ω.
  2. R = R₁ + R₂₃ = 4 + 2 = 6 Ω.
  3. I = I₁ = 12/6 = 2 A.
  4. U₂₃ = I·R₂₃ = 2 × 2 = 4 V.
  5. I₂ = 4/6 ≈ 0,67 A; I₃ = 4/3 ≈ 1,33 A. Kiểm tra: I₂ + I₃ = 2 A.

Ví dụ 5: Cường độ dòng điện từ điện lượng

Đề: Trong 1 phút có điện lượng 30 C chuyển qua tiết diện một dây dẫn. Tính cường độ dòng điện và số electron đã dịch chuyển.

  1. I = q/t = 30/60 = 0,5 A.
  2. N = q/e = 30/(1,6·10⁻¹⁹) ≈ 1,875·10²⁰ electron.

Ví dụ 6: Toàn mạch có nguồn

Đề: Nguồn điện có suất điện động 12 V, điện trở trong 1 Ω, mắc với điện trở ngoài 5 Ω. Tính cường độ dòng điện.

  1. I = E/(R + r) = 12/(5 + 1) = 2 A.
  2. Hiệu điện thế mạch ngoài U = I·R = 10 V, nhỏ hơn E vì 2 V "mất" trên điện trở trong.

Đọc giá trị điện trở bằng vòng màu

Linh kiện điện trở trong mạch điện tử thường không in số mà dùng các vòng màu. Với loại 4 vòng: hai vòng đầu là hai chữ số, vòng thứ ba là số mũ của 10 (hệ số nhân), vòng thứ tư là sai số. Bảng mã màu chữ số: đen 0, nâu 1, đỏ 2, cam 3, vàng 4, lục 5, lam 6, tím 7, xám 8, trắng 9; vòng sai số nhũ vàng là ±5 %, nhũ bạc ±10 %.

Ví dụ vòng màu vàng - tím - đỏ - nhũ vàng: 4, 7, nhân 10² ⇒ R = 4 700 Ω = 4,7 kΩ, sai số ±5 %. Trong phòng thí nghiệm, có thể kiểm tra lại bằng đồng hồ vạn năng hoặc bằng chính công thức tính điện trở R = U/I: mắc vôn kế song song, ampe kế nối tiếp, đọc U và I rồi chia. Kết quả nằm trong khoảng sai số in trên linh kiện là hợp lệ.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính điện trở

  • Đổi mm² sang m² sai: 1 mm² = 10⁻⁶ m².
  • Cộng thẳng điện trở song song: song song phải cộng nghịch đảo.
  • Quên lấy nghịch đảo ở bước cuối: tính được 1/R = 0,25 thì R = 4 Ω, không phải 0,25 Ω.
  • Nghĩ R tỉ lệ với U vì viết R = U/I. Điện trở do vật liệu, kích thước, nhiệt độ quyết định.
  • Để mA trong I = U/R: 200 mA = 0,2 A.
  • Để thời gian theo phút trong I = q/t.
  • Bỏ qua điện trở trong khi đề cho nguồn có r.

Bài tập tự luyện công thức tính điện trở (có đáp án)

  1. Dòng điện 0,2 A chạy qua điện trở 60 Ω. Tính hiệu điện thế hai đầu điện trở.
  2. Tính điện trở tương đương của R₁ = 10 Ω và R₂ = 15 Ω khi mắc nối tiếp và khi mắc song song.
  3. Một dây dẫn có điện trở 8 Ω. Cắt lấy một nửa chiều dài thì điện trở phần đó bằng bao nhiêu?
  4. Dây nicrom (ρ = 1,1·10⁻⁶ Ω·m) dài 2 m có điện trở 44 Ω. Tính tiết diện dây.
  5. Dòng điện 2 A chạy qua dây trong 10 phút. Tính điện lượng.

Đáp án:

  1. U = 0,2 × 60 = 12 V.
  2. Nối tiếp 25 Ω; song song 10 × 15/25 = 6 Ω.
  3. R tỉ lệ với l nên còn 4 Ω.
  4. S = ρl/R = 1,1·10⁻⁶ × 2/44 = 5·10⁻⁸ m² = 0,05 mm².
  5. q = I·t = 2 × 600 = 1 200 C.

Câu hỏi thường gặp về công thức tính điện trở

Công thức tính điện trở là gì?

R = U/I theo định luật Ohm; R = ρ·l/S theo cấu tạo dây dẫn.

Công thức tính cường độ dòng điện là gì?

I = q/t; với đoạn mạch I = U/R; toàn mạch I = E/(R + r).

Công thức tính điện trở tương đương mắc song song?

1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + ...; hai điện trở: R = R₁R₂/(R₁ + R₂).

Điện trở phụ thuộc vào những yếu tố nào?

Chiều dài, tiết diện, vật liệu và nhiệt độ của dây dẫn.

Đơn vị điện trở là gì?

Ôm (Ω); 1 kΩ = 1 000 Ω, 1 MΩ = 10⁶ Ω.

Kết luận

Hai công thức tính điện trở cần thuộc là R = U/I và R = ρl/S; thêm quy tắc nối tiếp (cộng R) và song song (cộng nghịch đảo) là giải được phần lớn bài mạch điện một chiều. Cường độ dòng điện đi kèm với I = q/t và I = E/(R + r). Khi đã tính được R và I, bước tiếp theo thường là công suất và nhiệt lượng, xem bài công thức tính công suất và công thức tính nhiệt lượng; với mạch xoay chiều, đọc bài đại cương dòng điện xoay chiều.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro