
Công thức tính bước sóng: sóng cơ, sóng điện từ, giao thoa, sóng dừng
Điểm chính
- Công thức tính bước sóng: λ = v·T = v/f.
- Sóng điện từ, ánh sáng: λ = c/f, c = 3·10⁸ m/s.
- Giao thoa khe Young: λ = i·a/D.
- Sóng dừng hai đầu cố định: l = k·λ/2; độ lệch pha: Δφ = 2πd/λ.
Ném một viên sỏi xuống mặt hồ, những gợn tròn lan ra đều đặn, khoảng cách giữa hai gợn liên tiếp luôn như nhau. Khoảng cách đó là bước sóng, đại lượng xuất hiện trong mọi bài sóng cơ, sóng âm, sóng điện từ và ánh sáng. Bài viết tổng hợp công thức tính bước sóng cho từng trường hợp, giải thích ý nghĩa vật lí, kèm ví dụ giải từng bước theo dạng đề thi và bài tập có đáp án.
Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, sóng được học ở Vật lí 11 (chủ đề Sóng): mô tả sóng, sóng dọc và sóng ngang, sóng điện từ, giao thoa sóng kết hợp, sóng dừng, đo tốc độ truyền âm. Khoa học tự nhiên 8 chỉ giới thiệu âm thanh và ánh sáng ở mức định tính. Trong chương trình cũ, sóng cơ và sóng ánh sáng nằm ở Vật lý 12, nên nhiều tài liệu cũ vẫn ghi "công thức Vật lý 12".
Bước sóng là gì?
Bước sóng (kí hiệu λ, đọc là "lam-đa") là quãng đường sóng truyền được trong một chu kì. Cách hiểu tương đương: bước sóng là khoảng cách giữa hai điểm gần nhau nhất trên cùng một phương truyền sóng mà dao động cùng pha, ví dụ hai đỉnh sóng (hoặc hai hõm sóng) liên tiếp.
Ba đại lượng đi cùng bước sóng:
- Chu kì T (s): thời gian một phần tử môi trường thực hiện một dao động toàn phần. Khái niệm này giống trong bài dao động điều hoà.
- Tần số f (Hz): số dao động trong một giây, f = 1/T.
- Tốc độ truyền sóng v (m/s): tốc độ lan truyền của dao động trong môi trường, phụ thuộc môi trường chứ không phụ thuộc nguồn.
Công thức tính bước sóng tổng quát
λ = v·T = v/f suy ra v = λ·f và f = v/λ
- λ: bước sóng (m).
- v: tốc độ truyền sóng (m/s).
- T: chu kì (s); f: tần số (Hz).
Công thức đến thẳng từ định nghĩa: trong thời gian T sóng đi được λ, nên v = λ/T. Tần số do nguồn quyết định; tốc độ do môi trường quyết định; bước sóng phụ thuộc cả hai.
Đếm đỉnh sóng
Giữa n đỉnh sóng liên tiếp có (n − 1) khoảng, nên khoảng cách từ đỉnh đầu đến đỉnh cuối là (n − 1)·λ. Tương tự, một phao nhô lên n lần thì đã trải qua (n − 1) chu kì.
Công thức tính bước sóng ánh sáng và sóng điện từ
λ = c/f với c = 3·10⁸ m/s
Sóng điện từ (sóng vô tuyến, vi sóng, hồng ngoại, ánh sáng nhìn thấy, tử ngoại, tia X, tia gamma) truyền trong chân không với tốc độ c. Ánh sáng nhìn thấy có bước sóng khoảng 380 - 760 nm. Tia gamma phát ra trong phóng xạ có bước sóng cực ngắn, xem thêm bài hiện tượng phóng xạ.
Trong môi trường có chiết suất n, ánh sáng đi chậm hơn (v = c/n) nên bước sóng ngắn lại: λn = λ/n, còn tần số không đổi.
Tính bước sóng từ thí nghiệm giao thoa khe Young
i = λ·D/a ⇒ λ = i·a/D
i là khoảng vân (khoảng cách hai vân sáng liên tiếp), a là khoảng cách hai khe, D là khoảng cách từ hai khe đến màn. Đây là cách đo bước sóng ánh sáng trong phòng thí nghiệm.
Bước sóng trong sóng dừng và độ lệch pha
Sóng dừng trên dây
Hai đầu cố định: l = k·λ/2 (k là số bụng) Một đầu cố định, một đầu tự do: l = (2k + 1)·λ/4
Khoảng cách giữa hai nút (hoặc hai bụng) liên tiếp là λ/2; giữa một nút và bụng kề nó là λ/4.
Độ lệch pha giữa hai điểm
Δφ = 2π·d/λ
d là khoảng cách giữa hai điểm trên cùng phương truyền. d = kλ thì cùng pha; d = (k + ½)λ thì ngược pha; d = (2k + 1)λ/4 thì vuông pha.
Ví dụ áp dụng công thức tính bước sóng
Ví dụ 1: Sóng trên mặt nước
Đề: Nguồn dao động với tần số 10 Hz tạo sóng trên mặt nước, tốc độ truyền sóng 50 cm/s. Tính bước sóng.
- λ = v/f = 50/10 = 5 cm.
Ví dụ 2: Quan sát phao và đỉnh sóng (dạng đề thi)
Đề: Một người quan sát chiếc phao trên mặt biển thấy nó nhô lên 10 lần trong 18 s, và khoảng cách giữa 5 đỉnh sóng liên tiếp là 2 m. Tính bước sóng và tốc độ truyền sóng.
- Nhô lên 10 lần ứng với 9 chu kì: T = 18/9 = 2 s.
- 5 đỉnh liên tiếp có 4 khoảng: 4λ = 2 m ⇒ λ = 0,5 m.
- v = λ/T = 0,5/2 = 0,25 m/s.
Hai bẫy trong cùng một đề: 10 lần nhô lên không phải 10 chu kì, 5 đỉnh không phải 5 bước sóng.
Ví dụ 3: Âm thanh trong không khí và trong nước
Đề: Âm la chuẩn có tần số 440 Hz. Tính bước sóng trong không khí (v = 340 m/s) và trong nước (v = 1 500 m/s).
- Không khí: λ = 340/440 ≈ 0,77 m.
- Nước: λ = 1 500/440 ≈ 3,41 m.
- Tần số (độ cao của âm) không đổi, chỉ bước sóng thay đổi.
Ví dụ 4: Sóng vô tuyến và Wi-Fi
Đề: Tính bước sóng của đài FM phát ở tần số 100 MHz và của sóng Wi-Fi 2,4 GHz.
- FM: λ = 3·10⁸/(100·10⁶) = 3 m.
- Wi-Fi: λ = 3·10⁸/(2,4·10⁹) = 0,125 m = 12,5 cm.
Ví dụ 5: Đo bước sóng ánh sáng bằng giao thoa
Đề: Trong thí nghiệm Young, khoảng cách hai khe a = 1 mm, khoảng cách từ hai khe đến màn D = 2 m. Khoảng cách giữa 5 vân sáng liên tiếp đo được 4,8 mm. Tính bước sóng ánh sáng.
- 5 vân sáng liên tiếp có 4 khoảng vân: i = 4,8/4 = 1,2 mm.
- λ = i·a/D = (1,2·10⁻³ × 1·10⁻³)/2 = 6·10⁻⁷ m = 0,6 μm = 600 nm (ánh sáng màu cam).
Ví dụ 6: Sóng dừng trên dây
Đề: Dây đàn dài 1,2 m hai đầu cố định, khi rung với tần số 50 Hz thì trên dây có sóng dừng với 4 bụng. Tính bước sóng và tốc độ truyền sóng trên dây.
- l = k·λ/2 với k = 4: λ = 2l/k = 2 × 1,2/4 = 0,6 m.
- v = λ·f = 0,6 × 50 = 30 m/s.
Ví dụ 7: Độ lệch pha
Đề: Sóng có bước sóng 60 cm. Hai điểm trên cùng phương truyền cách nhau 15 cm dao động lệch pha bao nhiêu?
- Δφ = 2π × 15/60 = π/2: hai điểm dao động vuông pha.
Lỗi hay sai khi dùng công thức tính bước sóng
- Đếm sai số khoảng: n đỉnh (hay n vân sáng, n nút) liên tiếp chỉ có (n − 1) khoảng.
- Đếm sai số chu kì: phao nhô lên n lần ứng với (n − 1) chu kì.
- Không đổi đơn vị: MHz = 10⁶ Hz, GHz = 10⁹ Hz, nm = 10⁻⁹ m, μm = 10⁻⁶ m, mm = 10⁻³ m.
- Nghĩ tần số thay đổi khi sóng đổi môi trường: tần số giữ nguyên, bước sóng và tốc độ thay đổi.
- Nhầm tốc độ truyền sóng với tốc độ dao động của phần tử: phần tử môi trường chỉ dao động tại chỗ, không đi theo sóng.
- Dùng c = 3·10⁸ m/s cho sóng âm: c chỉ dùng cho sóng điện từ trong chân không.
- Nhầm khoảng cách hai nút liên tiếp là λ: đúng là λ/2.
Bài tập tự luyện công thức tính bước sóng (có đáp án)
- Sóng âm tần số 680 Hz truyền trong không khí với tốc độ 340 m/s. Tính bước sóng.
- Sóng có bước sóng 2 m, chu kì 0,5 s. Tính tốc độ truyền sóng.
- Ánh sáng có bước sóng 500 nm trong chân không. Tính tần số.
- Khoảng cách giữa 6 đỉnh sóng liên tiếp là 1 m. Tính bước sóng.
- Dây dài 90 cm hai đầu cố định có sóng dừng với 3 bụng. Tính bước sóng.
Đáp án:
- λ = 340/680 = 0,5 m.
- v = λ/T = 2/0,5 = 4 m/s.
- f = c/λ = 3·10⁸/(500·10⁻⁹) = 6·10¹⁴ Hz.
- 5λ = 1 m ⇒ λ = 0,2 m.
- λ = 2 × 90/3 = 60 cm.
Câu hỏi thường gặp về công thức tính bước sóng
Công thức tính bước sóng là gì?
λ = v·T = v/f, với v (m/s), T (s), f (Hz), λ (m).
Công thức tính bước sóng ánh sáng là gì?
λ = c/f với c = 3·10⁸ m/s; trong giao thoa khe Young, λ = i·a/D.
Bước sóng là gì?
Quãng đường sóng truyền trong một chu kì, bằng khoảng cách giữa hai điểm gần nhất dao động cùng pha.
Đơn vị của bước sóng là gì?
Mét (m); với ánh sáng thường dùng nm và μm.
Sóng truyền từ không khí vào nước thì bước sóng thay đổi thế nào?
Tần số giữ nguyên; bước sóng thay đổi tỉ lệ với tốc độ truyền sóng trong môi trường mới.
Kết luận
Mọi công thức tính bước sóng đều quy về một gốc: λ = v/f. Với ánh sáng thay v bằng c, với giao thoa dùng λ = i·a/D, với sóng dừng dùng l = kλ/2. Điểm mất điểm thường không nằm ở công thức mà ở đếm khoảng (n đỉnh có n − 1 khoảng) và đổi đơn vị (MHz, nm, mm). Ôn lí thuyết theo sách tại tài liệu Vật lí 11 bài 5 mô tả sóng và hệ thống lại toàn bộ trong bài tất cả công thức Vật lý 12.

