Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Công thức tính vận tốc trung bình: cách tính đúng và các bẫy hay gặp

8 phút đọc78 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính vận tốc trung bình: vtb = (s₁ + s₂ + ...)/(t₁ + t₂ + ...).
  • Không lấy (v₁ + v₂)/2, trừ khi hai chặng có thời gian bằng nhau.
  • Hai nửa quãng đường: vtb = 2v₁v₂/(v₁ + v₂).
  • Vật lí 10: tốc độ trung bình dùng quãng đường, vận tốc trung bình dùng độ dịch chuyển.

"Đi 40 km/h rồi về 60 km/h, vậy trung bình 50 km/h" là câu trả lời sai phổ biến nhất trong phần chuyển động. Bài viết giải thích công thức tính vận tốc trung bình đúng, vì sao không được cộng rồi chia đôi, các công thức rút gọn cho dạng "nửa quãng đường" và "nửa thời gian", cùng ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.

Về chương trình: người học hay tìm "vận tốc trung bình lớp 8" vì trong chương trình cũ nội dung này ở Vật lý 8 (bài chuyển động đều, chuyển động không đều). Theo chương trình GDPT 2018, tốc độ và tốc độ trung bình được học ở Khoa học tự nhiên 7, còn Vật lí 10 phân biệt thêm tốc độ trung bình với vận tốc trung bình. Công thức cốt lõi không thay đổi.

Vận tốc trung bình là gì?

Trong chuyển động không đều (xe lúc nhanh lúc chậm, có lúc dừng đèn đỏ), không có một vận tốc cố định. Vận tốc trung bình là vận tốc của một chuyển động đều tưởng tượng đi hết cùng quãng đường trong cùng khoảng thời gian. Nó trả lời câu hỏi: "Tính chung cả hành trình, mỗi giờ xe đi được bao nhiêu km?"

Công thức tính vận tốc trung bình

vtb = s/t = (s₁ + s₂ + ... + sₙ)/(t₁ + t₂ + ... + tₙ)

  • s₁, s₂, ..., sₙ: quãng đường của từng chặng.
  • t₁, t₂, ..., tₙ: thời gian đi từng chặng (tính cả thời gian nghỉ nếu đề hỏi vận tốc trung bình của cả hành trình).
  • Nếu chỉ biết vận tốc từng chặng, tính thời gian bằng tᵢ = sᵢ/vᵢ (xem công thức tính vận tốc).

Hai trường hợp đặc biệt hay ra đề

1. Nửa quãng đường đầu vận tốc v₁, nửa sau vận tốc v₂. Gọi cả quãng đường là s:

t₁ = s/(2v₁),   t₂ = s/(2v₂)  ⟹  vtb = s/(t₁ + t₂) = 2v₁v₂/(v₁ + v₂)

Đây là trung bình điều hoà của v₁ và v₂, luôn nhỏ hơn hoặc bằng trung bình cộng.

2. Nửa thời gian đầu vận tốc v₁, nửa sau vận tốc v₂. Gọi cả thời gian là t:

s = v₁·t/2 + v₂·t/2  ⟹  vtb = (v₁ + v₂)/2

Chỉ trường hợp này mới được lấy trung bình cộng. Nói cách khác, công thức tính vận tốc trung bình dạng (v₁ + v₂)/2 chỉ là một trường hợp riêng, không phải công thức chung.

Vì sao không lấy trung bình cộng?

Khi hai chặng dài bằng nhau, vật đi chặng chậm mất nhiều thời gian hơn. Vận tốc trung bình là "trung bình theo thời gian", nên chặng chậm được tính nặng hơn và kéo kết quả xuống dưới trung bình cộng.

Ví dụ áp dụng công thức tính vận tốc trung bình

Ví dụ 1 (dạng bài lớp 8 cũ, KHTN 7): Xe đạp xuống dốc

Đề: Một người đi xe đạp xuống dốc dài 120 m hết 30 s, rồi đi tiếp đoạn đường bằng dài 60 m hết 24 s. Tính vận tốc trung bình trên từng đoạn và trên cả quãng đường.

  1. Đoạn dốc: v₁ = 120/30 = 4 m/s.
  2. Đoạn bằng: v₂ = 60/24 = 2,5 m/s.
  3. Cả quãng đường: vtb = (120 + 60)/(30 + 24) = 180/54 ≈ 3,33 m/s.

Nếu tính sai (4 + 2,5)/2 = 3,25 m/s. Hai kết quả gần nhau nên rất khó phát hiện nhầm, nhưng đáp án trắc nghiệm thường đặt đúng con số sai này làm phương án nhiễu.

Ví dụ 2: Nửa quãng đường

Đề: Ô tô đi nửa quãng đường đầu với vận tốc 40 km/h, nửa quãng đường sau với vận tốc 60 km/h. Tính vận tốc trung bình.

  1. Cách 1 (công thức rút gọn): vtb = 2 × 40 × 60/(40 + 60) = 4 800/100 = 48 km/h.
  2. Cách 2 (tự chọn số): cho quãng đường 240 km. Nửa đầu 120 km mất 3 giờ, nửa sau 120 km mất 2 giờ. vtb = 240/5 = 48 km/h.

Mẹo chọn quãng đường bằng bội chung của các vận tốc giúp kiểm tra nhanh mà không cần nhớ công thức.

Ví dụ 3: Nửa thời gian

Đề: Ô tô chạy nửa thời gian đầu với 40 km/h, nửa thời gian sau với 60 km/h. Tính vận tốc trung bình.

  1. Chọn tổng thời gian 2 giờ: quãng đường = 40 × 1 + 60 × 1 = 100 km.
  2. vtb = 100/2 = 50 km/h = (40 + 60)/2.

So sánh với ví dụ 2: cùng hai con số 40 và 60 nhưng khác dữ kiện "nửa quãng đường" hay "nửa thời gian" cho hai đáp án khác nhau. Đọc đề kĩ là quan trọng nhất.

Ví dụ 4 (Vật lí 10): Tốc độ trung bình và vận tốc trung bình

Đề: Một bạn đạp xe 3 km về hướng đông trong 0,5 giờ, rồi rẽ và đạp 4 km về hướng bắc trong 0,5 giờ. Tính tốc độ trung bình và độ lớn vận tốc trung bình.

  1. Quãng đường: s = 3 + 4 = 7 km; thời gian t = 1 giờ ⟹ tốc độ trung bình = 7 km/h.
  2. Độ dịch chuyển (đoạn nối điểm đầu và điểm cuối): d = √(3² + 4²) = 5 km theo định lý Pytago.
  3. Độ lớn vận tốc trung bình = d/t = 5 km/h, hướng lệch về phía bắc khoảng 53° so với hướng đông.

Mở rộng: một vận động viên chạy đúng một vòng sân 400 m trong 80 s rồi về vạch xuất phát có tốc độ trung bình 5 m/s nhưng vận tốc trung bình bằng 0 vì độ dịch chuyển bằng 0.

Lỗi hay sai khi áp dụng công thức tính vận tốc trung bình

  • Lấy trung bình cộng các vận tốc khi các chặng không cùng thời gian.
  • Bỏ quên thời gian nghỉ. Nếu đề hỏi vận tốc trung bình "trên cả hành trình" và có dừng nghỉ, thời gian nghỉ phải cộng vào mẫu số.
  • Để lẫn đơn vị giữa các chặng: chặng tính bằng m/s, chặng tính bằng km/h thì phải đổi về một loại trước khi cộng.
  • Nhầm "nửa quãng đường" với "nửa thời gian".
  • Dùng quãng đường cho vận tốc trung bình ở Vật lí 10. Khi đề phân biệt rõ, vận tốc trung bình phải dùng độ dịch chuyển.
  • Cộng thời gian dạng giờ phút sai: 1 giờ 40 phút + 50 phút = 2 giờ 30 phút = 2,5 giờ.

Bài tập tự luyện công thức tính vận tốc trung bình (có đáp án)

  1. Xe đi 1/3 quãng đường đầu với 20 km/h, 2/3 quãng đường còn lại với 40 km/h. Tính vận tốc trung bình.
  2. Xe khách đi 60 km trong 1,5 giờ, nghỉ 30 phút, rồi đi tiếp 40 km trong 1 giờ. Tính vận tốc trung bình cả hành trình.
  3. Xe chạy 2 giờ với 30 km/h, sau đó chạy 1 giờ với 45 km/h. Tính vận tốc trung bình.
  4. Ca nô đi xuôi dòng từ A đến B với 15 km/h rồi quay về ngược dòng với 9 km/h. Tính tốc độ trung bình của cả chuyến đi và về.

Đáp án:

  1. Chọn s = 120 km: t = 40/20 + 80/40 = 2 + 2 = 4 giờ ⟹ vtb = 120/4 = 30 km/h.
  2. vtb = (60 + 40)/(1,5 + 0,5 + 1) = 100/3 ≈ 33,3 km/h.
  3. vtb = (60 + 45)/(2 + 1) = 35 km/h (khác (30 + 45)/2 = 37,5 vì thời gian hai chặng khác nhau).
  4. Hai chặng dài bằng nhau: vtb = 2 × 15 × 9/(15 + 9) = 11,25 km/h.

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính vận tốc trung bình là gì?

vtb = tổng quãng đường/tổng thời gian = (s₁ + s₂ + ...)/(t₁ + t₂ + ...).

Vận tốc trung bình có phải là trung bình cộng các vận tốc không?

Không, trừ khi các chặng có thời gian bằng nhau.

Vận tốc trung bình lớp 8 học ở đâu trong chương trình mới?

Chương trình cũ: Vật lý 8. Chương trình GDPT 2018: Khoa học tự nhiên 7 (tốc độ) và Vật lí 10 (tốc độ trung bình, vận tốc trung bình).

Nửa quãng đường đầu đi 40 km/h, nửa sau 60 km/h thì vận tốc trung bình bao nhiêu?

48 km/h, tính theo 2v₁v₂/(v₁ + v₂).

Tốc độ trung bình và vận tốc trung bình khác nhau thế nào?

Tốc độ trung bình dùng quãng đường; vận tốc trung bình dùng độ dịch chuyển và có hướng.

Kết luận

Chỉ cần nhớ một nguyên tắc: công thức tính vận tốc trung bình luôn là tổng quãng đường chia tổng thời gian. Các công thức rút gọn 2v₁v₂/(v₁ + v₂) và (v₁ + v₂)/2 đều suy ra từ nguyên tắc đó. Khi gặp bài lạ, hãy tự chọn một quãng đường cụ thể, tính thời gian từng chặng rồi chia, như ví dụ 2. Để luyện thêm dạng tính quãng đường và bài toán gặp nhau, xem bài công thức tính quãng đường.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro