
Tích vô hướng của hai vectơ công thức tính chất và ứng dụng
Tích vô hướng của hai vectơ là kiến thức quan trọng trong Toán 10. Xem công thức, tính chất, ví dụ và ứng dụng dễ hiểu.
Tích vô hướng của hai vectơ là phép toán cơ bản trong chương vectơ. Nội dung này giúp học sinh tính góc, kiểm tra vuông góc và xử lý nhiều bài toán hình học tọa độ.
Điểm chính
- Tích vô hướng cho kết quả là một số thực.
- Công thức tích vô hướng phụ thuộc vào độ dài và góc giữa hai vectơ.
- Công thức tọa độ giúp tính nhanh khi đề bài cho điểm.
- Tích vô hướng bằng 0 là dấu hiệu nhận biết hai vectơ vuông góc.
Tích vô hướng là gì
Tích vô hướng là phép nhân giữa hai vectơ. Khác với phép cộng vectơ, kết quả của tích vô hướng không còn là vectơ.
Kết quả thu được là một số thực. Vì vậy, phép toán này được gọi là tích vô hướng.
Công thức tích vô hướng
Cho hai vectơ a và b khác vectơ không. Gọi góc giữa hai vectơ là θ.
a.b = |a|.|b|.cosθ
Công thức tích vô hướng theo tọa độ
Nếu a = (x1; y1) và b = (x2; y2), ta có:
a.b = x1x2 + y1y2
Ví dụ: a = (3; 2), b = (1; 4) → a.b = 11.
Tính chất của tích vô hướng
- a.b = b.a
- a.(b + c) = a.b + a.c
- (ka).b = k(a.b)
- a.a = |a|²
Điều kiện vuông góc
Hai vectơ vuông góc khi:
a.b = 0
Ứng dụng
Tích vô hướng dùng để tính góc giữa hai vectơ. Ngoài ra, nó giúp chứng minh hai đường thẳng vuông góc.
Trong vật lý, tích vô hướng dùng để tính công của lực.
Tích vô hướng còn là công cụ để tính diện tích tam giác khi biết tọa độ hoặc độ dài hai cạnh và góc xen giữa. Xem chi tiết công thức và ví dụ tại Công thức tính diện tích tam giác.
Ví dụ
Ví dụ 1. a = (1; 3), b = (2; -2)
a.b = 1×2 + 3×(-2) = -4
Ví dụ 2. Cho a = (4; 3) và b = (0; 5). Tính góc giữa hai vectơ a và b.
Giải:
Tích vô hướng theo tọa độ: a.b = 4×0 + 3×5 = 15.
Độ dài hai vectơ: |a| = √(4² + 3²) = √25 = 5; |b| = √(0² + 5²) = 5.
Áp dụng công thức a.b = |a|.|b|.cosθ, ta có:
cosθ = a.b / (|a|.|b|) = 15 / (5×5) = 0,6.
Suy ra θ = arccos(0,6) ≈ 53,13°.
Bài tập tự luyện
Bài 1. Cho a = (1; 2) và b = (3; -1). Tính a.b. Vectơ c = (2; -1) có vuông góc với a không?
Bài 2. Cho tam giác ABC với A(0; 0), B(4; 0), C(0; 3). Dùng tích vô hướng của hai vectơ AB và AC để chứng minh tam giác vuông tại A, sau đó tính diện tích tam giác.
Đáp án:
Bài 1. a.b = 1×3 + 2×(-1) = 1. Kiểm tra a.c = 1×2 + 2×(-1) = 0, nên vectơ c vuông góc với vectơ a.
Bài 2. Vectơ AB = (4; 0), vectơ AC = (0; 3). Ta có AB.AC = 4×0 + 0×3 = 0, suy ra AB vuông góc với AC nên tam giác ABC vuông tại A. Diện tích S = 1/2 × |AB| × |AC| = 1/2 × 4 × 3 = 6 (đơn vị diện tích).
Câu hỏi thường gặp
Tích vô hướng của hai vectơ khác gì tích có hướng?
Tích vô hướng cho kết quả là một số thực, dùng để tính góc và kiểm tra vuông góc trong mặt phẳng. Tích có hướng (chỉ dùng trong không gian) cho kết quả là một vectơ mới vuông góc với cả hai vectơ ban đầu, và không nằm trong chương trình Toán 10 mặt phẳng.
Khi nào tích vô hướng của hai vectơ bằng 0?
Tích vô hướng bằng 0 khi hai vectơ vuông góc với nhau (góc giữa chúng bằng 90°), hoặc khi một trong hai vectơ là vectơ không.
Làm sao tính góc giữa hai vectơ khi biết tọa độ?
Tính tích vô hướng theo tọa độ (a.b = x1x2 + y1y2), tính độ dài mỗi vectơ, sau đó áp dụng công thức cosθ = a.b / (|a|.|b|) rồi lấy arccos để ra góc θ.
Tích vô hướng có áp dụng được cho ba vectơ trở lên không?
Phép tích vô hướng chỉ định nghĩa giữa hai vectơ tại một thời điểm. Với nhiều vectơ, ta tính tích vô hướng theo từng cặp hoặc dùng tính chất phân phối a.(b + c) = a.b + a.c để khai triển.
Tích vô hướng có ứng dụng gì ngoài hình học?
Trong vật lý, tích vô hướng dùng để tính công của lực khi vật di chuyển theo một vectơ độ dời (A = F.s.cosθ). Trong hình học tọa độ, nó còn dùng để tính diện tích tam giác, kiểm tra tam giác vuông và viết phương trình đường thẳng vuông góc.
Kết luận
Tích vô hướng là kiến thức quan trọng trong hình học vectơ. Nắm chắc công thức giúp giải bài nhanh và chính xác.

