Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Nguyên hàm: định nghĩa, bảng công thức nguyên hàm và bài tập

Kiến thức nguyên hàm theo Toán 12 chương trình GDPT 2018: định nghĩa, họ nguyên hàm, tính chất, bảng công thức nguyên hàm cơ bản và mở rộng cho dạng ax + b, cách tìm nguyên hàm thỏa điều kiện, ứng dụng vận tốc, lỗi hay sai và bài tập tự luyện có đáp án.

9 phút đọc36 lượt xem

Điểm chính

  • Nguyên hàm của f là hàm F thỏa F'(x) = f(x).
  • Kết quả luôn kèm hằng số C: ∫f(x)dx = F(x) + C.
  • Thuộc bảng cơ bản (lũy thừa, 1/x, mũ, lượng giác) và quy tắc "nhân 1/a" cho dạng ax + b.
  • Kiểm tra đáp án bằng cách lấy đạo hàm ngược lại.

Nếu đạo hàm trả lời câu hỏi "biết quãng đường, tìm vận tốc", thì phép tìm F trả lời câu hỏi ngược lại: "biết vận tốc, tìm quãng đường". Theo chương trình GDPT 2018, nguyên hàm được học trong Toán 12, làm nền cho tích phân và các bài toán tính diện tích, thể tích. Bài viết trình bày định nghĩa, tính chất, bảng công thức đầy đủ và các dạng bài hay gặp, mọi kết quả đều kiểm lại bằng phép lấy đạo hàm và bằng phần mềm SymPy.

Nguyên hàm là gì?

Định nghĩa. Cho hàm số f(x) xác định trên khoảng (hoặc đoạn, nửa khoảng) K. Hàm số F(x) được gọi là một nguyên hàm của f(x) trên K nếu F'(x) = f(x) với mọi x ∈ K.

Ví dụ. F(x) = x² là một nguyên hàm của f(x) = 2x trên ℝ vì (x²)' = 2x. Nhưng x² + 5, x² − 1 cũng thỏa, vì đạo hàm của hằng số bằng 0.

Họ nguyên hàm

Định lý. Nếu F là một nguyên hàm của f trên K thì mọi hàm có dạng F(x) + C (C là hằng số) đều là nguyên hàm của f trên K, và ngược lại mọi nguyên hàm của f trên K đều có dạng đó. Tập hợp này gọi là họ nguyên hàm của f, ký hiệu:

∫f(x)dx = F(x) + C

Trong ký hiệu, f(x)dx gọi là biểu thức dưới dấu tích phân, dx cho biết biến lấy theo là x. Mọi hàm số liên tục trên K đều có họ F(x) + C trên K.

Tính chất

  • (∫f(x)dx)' = f(x) và ∫f'(x)dx = f(x) + C.
  • ∫k·f(x)dx = k·∫f(x)dx với k là hằng số khác 0.
  • ∫[f(x) ± g(x)]dx = ∫f(x)dx ± ∫g(x)dx.

Không có tính chất "tích": ∫f(x)·g(x)dx nói chung khác ∫f(x)dx · ∫g(x)dx. Muốn tính nguyên hàm của một tích, thường phải khai triển, biến đổi, hoặc dùng các phương pháp mở rộng như đổi biến và từng phần.

Ý nghĩa hình học của hằng số C

Đồ thị của các hàm F(x) + C là những đường cong giống hệt nhau, chỉ tịnh tiến lên hoặc xuống theo trục tung. Tại cùng một hoành độ x, mọi đường cong trong họ có tiếp tuyến song song với nhau vì hệ số góc đều bằng f(x). Muốn chọn ra đúng một đường cong, đề bài phải cho thêm một điều kiện, thường là giá trị tại một điểm như F(1) = 4 hay v(0) = 2. Đây chính là dạng bài "tìm F thỏa điều kiện" ở ví dụ 4 bên dưới.

Liên hệ với đạo hàm và tích phân

Có thể xem đạo hàm và phép tìm F là hai chiều của cùng một con đường. Đi xuôi, từ quãng đường s(t) ta có vận tốc v(t) = s'(t) và gia tốc a(t) = v'(t). Đi ngược, từ gia tốc ta khôi phục vận tốc, từ vận tốc ta khôi phục quãng đường, mỗi bước thêm một hằng số được xác định nhờ điều kiện ban đầu. Ở phần tích phân, hiệu F(b) − F(a) cho biết quãng đường đi được trong khoảng thời gian từ a đến b (khi vận tốc không đổi dấu), hoặc diện tích hình phẳng dưới đồ thị (khi f không âm). Vì hằng số C bị triệt tiêu trong hiệu này, khi tính tích phân ta chọn C = 0 cho gọn.

Bảng công thức nguyên hàm cơ bản

Mỗi dòng trong bảng có được bằng cách đọc ngược bảng công thức tính đạo hàm.

Hàm số f(x)∫f(x)dxGhi chú
0C
k (hằng số)kx + C
xᵅxᵅ⁺¹/(α + 1) + Cα ≠ −1
1/xln|x| + Cx ≠ 0
eˣeˣ + C
aˣaˣ/ln a + C0 < a ≠ 1
sin x−cos x + C
cos xsin x + C
1/cos²xtan x + Ccos x ≠ 0
1/sin²x−cot x + Csin x ≠ 0

Bảng nguyên hàm mở rộng với ax + b

Khi biến x được thay bằng ax + b (a ≠ 0), kết quả giữ nguyên dạng và nhân thêm 1/a. Lý do: đạo hàm của hàm hợp theo ax + b sinh ra thừa số a, nên phải chia a để bù lại.

f(x)∫f(x)dx
(ax + b)ᵅ, α ≠ −1(ax + b)ᵅ⁺¹/[a(α + 1)] + C
1/(ax + b)(1/a)ln|ax + b| + C
eax + b(1/a)eax + b + C
sin(ax + b)−(1/a)cos(ax + b) + C
cos(ax + b)(1/a)sin(ax + b) + C
1/cos²(ax + b)(1/a)tan(ax + b) + C

Ví dụ: ∫(2x + 1)⁴dx = (2x + 1)⁵/10 + C; ∫cos 3x dx = (sin 3x)/3 + C; ∫sin(2x + 1)dx = −cos(2x + 1)/2 + C. Nhóm lượng giác được trình bày chi tiết trong bài nguyên hàm lượng giác.

Ví dụ giải từng bước

Ví dụ 1: Đa thức

Đề: Tìm ∫(3x² − 4x + 5)dx.

Giải: Tách từng hạng và dùng ∫xᵅdx: ∫3x²dx = x³, ∫4x dx = 2x², ∫5dx = 5x. Vậy kết quả là x³ − 2x² + 5x + C. Kiểm tra: (x³ − 2x² + 5x)' = 3x² − 4x + 5.

Ví dụ 2: Biến đổi trước khi lấy nguyên hàm

Đề: Tìm a) ∫(2eˣ − 3/x)dx; b) ∫[(x + 1)²/x]dx.

Giải:

  1. a) = 2eˣ − 3ln|x| + C.
  2. b) Chia từng hạng: (x² + 2x + 1)/x = x + 2 + 1/x. Kết quả: x²/2 + 2x + ln|x| + C.

Ý b cho thấy thói quen quan trọng nhất: biến đổi về tổng các hàm có trong bảng rồi mới áp dụng công thức.

Ví dụ 3: Lượng giác

Đề: Tìm a) ∫(sin x + 2cos x)dx; b) ∫dx/(sin²x·cos²x).

Giải:

  1. a) = −cos x + 2sin x + C.
  2. b) Dùng sin²x + cos²x = 1: 1/(sin²x cos²x) = (sin²x + cos²x)/(sin²x cos²x) = 1/cos²x + 1/sin²x. Kết quả: tan x − cot x + C.

Ví dụ 4: Tìm nguyên hàm thỏa điều kiện

Đề: Tìm F(x) là một nguyên hàm của f(x) = 3x² − 2x, biết F(1) = 4.

Giải:

  1. F(x) = x³ − x² + C.
  2. F(1) = 1 − 1 + C = C = 4.
  3. Vậy F(x) = x³ − x² + 4.

Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Ứng dụng chuyển động

Đề: Một vật chuyển động thẳng với gia tốc a(t) = 6t (m/s²), t tính bằng giây. Vận tốc ban đầu của vật là 2 m/s. Tính vận tốc của vật tại thời điểm t = 3 s.

Giải:

  1. Vận tốc là một nguyên hàm của gia tốc: v(t) = ∫6t dt = 3t² + C.
  2. v(0) = C = 2, nên v(t) = 3t² + 2.
  3. v(3) = 27 + 2 = 29 (m/s).

Dạng câu hỏi "hàm số nào là một nguyên hàm của f" cũng rất phổ biến. Ví dụ với f(x) = e2x, đáp án đúng là e2x/2 (kiểm tra: (e2x/2)' = e2x); các phương án e2x hay 2e2x đều sai vì đạo hàm của chúng khác f.

Cách tìm nguyên hàm hiệu quả

  1. Biến đổi về tổng: khai triển tích, chia tử cho mẫu, hạ bậc lượng giác, viết căn thành lũy thừa.
  2. Tra bảng cơ bản hoặc bảng dạng ax + b.
  3. Nhận dạng u'·f(u): nếu biểu thức có dạng đạo hàm của một hàm nhân với hàm của chính nó, dùng đổi biến. Ví dụ ∫2x·ex²dx = ex² + C.
  4. Kiểm tra bằng cách đạo hàm kết quả. Với máy tính có chức năng d/dx, so giá trị tại một điểm.

SGK Toán 12 theo chương trình GDPT 2018 tập trung vào nguyên hàm của các hàm sơ cấp cơ bản và các tính chất trên. Hai phương pháp đổi biến số và từng phần vẫn xuất hiện trong nhiều tài liệu ôn luyện và ở bậc đại học; bạn có thể xem như phần mở rộng.

Lỗi hay sai khi tìm nguyên hàm

  • Quên + C: trong câu hỏi "họ nguyên hàm" thì thiếu C là sai.
  • Viết ∫dx/x = ln x + C: phải có trị tuyệt đối ln|x| vì 1/x xác định cả khi x < 0. Xem giải thích trong bài đạo hàm ln.
  • Dùng công thức lũy thừa cho α = −1: x⁰/0 vô nghĩa; trường hợp này là ln|x|.
  • Sai dấu với sin: ∫sin x dx = −cos x + C, không phải cos x.
  • Quên chia a: ∫e2xdx = e2x/2 + C, không phải e2x + C.
  • Tách tích: ∫x·eˣdx khác (x²/2)·eˣ. Kiểm tra bằng đạo hàm sẽ thấy ngay.

Bài tập tự luyện có đáp án

  1. ∫(4x³ − 6x + 1)dx.
  2. ∫(√x + 1/x²)dx.
  3. ∫2ˣdx.
  4. ∫(1/cos²x − 3sin x)dx.
  5. Tìm F là một nguyên hàm của f(x) = eˣ + 1 thỏa F(0) = 3.
  6. ∫cos 3x dx.

Đáp án:

  1. x⁴ − 3x² + x + C.
  2. (2/3)x√x − 1/x + C.
  3. 2ˣ/ln 2 + C.
  4. tan x + 3cos x + C.
  5. F(x) = eˣ + x + 2.
  6. (sin 3x)/3 + C.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên hàm là gì?

F(x) là một nguyên hàm của f(x) trên K nếu F'(x) = f(x) với mọi x thuộc K.

Họ nguyên hàm là gì?

Tập tất cả các hàm F(x) + C, ký hiệu ∫f(x)dx = F(x) + C.

Các công thức nguyên hàm cơ bản cần thuộc là gì?

Lũy thừa (α ≠ −1), 1/x → ln|x|, eˣ, aˣ → aˣ/ln a, sin → −cos, cos → sin, 1/cos² → tan, 1/sin² → −cot.

Nguyên hàm và đạo hàm khác nhau thế nào?

Đạo hàm cho một kết quả; phép tìm F cho cả họ hàm sai khác hằng số C.

Cách bấm máy tính kiểm tra nguyên hàm?

Tính đạo hàm của đáp án tại một điểm bằng chức năng d/dx rồi so với f tại điểm đó.

Nguyên hàm học ở lớp mấy?

Toán 12 theo chương trình GDPT 2018.

Kết luận

Muốn làm tốt dạng này, bạn cần thuộc bảng cơ bản, biết quy tắc nhân 1/a cho dạng ax + b, và luôn kiểm tra lại bằng đạo hàm. Khi đã vững, bước tiếp theo là tích phân: tính F(b) − F(a) để ra diện tích, thể tích và quãng đường.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro