
Nguyên hàm 1/x: công thức ln|x| + C và các dạng liên quan
Công thức nguyên hàm 1/x = ln|x| + C và giải thích vì sao phải có trị tuyệt đối, cùng các dạng liên quan: 1/x², 1/xⁿ, 1/(ax + b), 1/(ax + b)², u'/u, phân thức tách được như 1/(x² − a²). Có ví dụ giải từng bước, bài toán nguyên hàm trên hai khoảng dạng đề THPT, lỗi hay sai và bài tập.
Điểm chính
- Nguyên hàm 1/x là ln|x| + C, trên từng khoảng không chứa 0.
- ∫dx/(ax + b) = (1/a)ln|ax + b| + C.
- ∫dx/x² = −1/x + C (không có ln).
- Phân thức phức tạp: chia đa thức hoặc tách thành tổng các phân thức bậc nhất.
Trong bảng nguyên hàm cơ bản, công thức lũy thừa ∫xᵅdx = xᵅ⁺¹/(α + 1) + C có một ngoại lệ duy nhất: α = −1, vì khi đó mẫu bằng 0. Trường hợp này chính là hàm 1/x, và câu trả lời là logarit tự nhiên. Bài viết giải thích nguyên hàm 1/x, lý do có trị tuyệt đối, và cách xử lý các dạng liên quan hay gặp trong đề thi Toán 12.
Công thức nguyên hàm 1/x
∫(1/x)dx = ln|x| + C, trên (0; +∞) hoặc (−∞; 0)
Vì sao có trị tuyệt đối?
- Trên (0; +∞): (ln x)' = 1/x, nên ln x là một nguyên hàm.
- Trên (−∞; 0): ln x không xác định. Nhưng ln(−x) xác định và (ln(−x))' = (−1)/(−x) = 1/x.
- Gộp hai trường hợp: ln|x| là nguyên hàm của 1/x trên cả hai khoảng.
Chú ý quan trọng: hàm 1/x không xác định tại 0, nên miền của nó gồm hai khoảng tách rời. Trên mỗi khoảng, hằng số C có thể khác nhau. Chi tiết này tạo nên một dạng câu hỏi khó trong đề thi (xem ví dụ 5). Cơ sở đạo hàm của phần này được trình bày trong bài đạo hàm ln.
Bảng nguyên hàm các dạng 1/x mở rộng
| Hàm số | Họ nguyên hàm | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1/x | ln|x| + C | α = −1 |
| k/x | k·ln|x| + C | k hằng số |
| 1/(ax + b) | (1/a)ln|ax + b| + C | a ≠ 0 |
| u'/u | ln|u| + C | đổi biến t = u |
| 1/x² | −1/x + C | lũy thừa x⁻² |
| 1/xⁿ (n ≥ 2) | −1/[(n − 1)xⁿ⁻¹] + C | lũy thừa x⁻ⁿ |
| 1/(ax + b)² | −1/[a(ax + b)] + C | |
| 1/[x(x + 1)] | ln|x/(x + 1)| + C | tách 1/x − 1/(x + 1) |
| 1/(x² − a²) | [1/(2a)]·ln|(x − a)/(x + a)| + C | a > 0 |
Mọi dòng đã được kiểm tra bằng SymPy (lấy đạo hàm kết quả so với hàm ban đầu).
Ví dụ nguyên hàm 1/x giải từng bước
Ví dụ 1: Kết hợp 1/x và 1/x²
Đề: Tìm ∫(2/x − 3/x²)dx.
Giải:
- ∫(2/x)dx = 2ln|x|, áp dụng nguyên hàm 1/x nhân hằng số.
- ∫(3/x²)dx = 3·(−1/x) = −3/x.
- Kết quả: 2ln|x| − (−3/x) + C = 2ln|x| + 3/x + C.
Ví dụ 2: Mẫu bậc nhất
Đề: Tìm ∫dx/(2x − 3).
Giải: Áp dụng ∫dx/(ax + b) = (1/a)ln|ax + b| với a = 2: kết quả (1/2)ln|2x − 3| + C. Kiểm tra: đạo hàm của (1/2)ln|2x − 3| là (1/2)·2/(2x − 3) = 1/(2x − 3).
Ví dụ 3: Chia đa thức trước
Đề: Tìm a) ∫[(x² + x + 1)/x]dx; b) ∫[(2x + 1)/(x − 1)]dx.
Giải:
- a) Chia từng hạng: x + 1 + 1/x. Kết quả: x²/2 + x + ln|x| + C.
- b) Chia đa thức: 2x + 1 = 2(x − 1) + 3, nên (2x + 1)/(x − 1) = 2 + 3/(x − 1). Kết quả: 2x + 3ln|x − 1| + C.
Quy tắc: khi bậc tử lớn hơn hoặc bằng bậc mẫu, luôn chia đa thức trước. Kỹ thuật này giống bước chia đa thức khi tính đạo hàm phân số.
Ví dụ 4: Tách phân thức có mẫu bậc hai
Đề: Tìm a) ∫dx/(x² − 1); b) ∫dx/(x² − 5x + 6).
Giải a):
- Tách: 1/(x² − 1) = (1/2)[1/(x − 1) − 1/(x + 1)]. Kiểm tra: quy đồng được (1/2)·2/(x² − 1).
- Kết quả: (1/2)[ln|x − 1| − ln|x + 1|] + C = (1/2)ln|(x − 1)/(x + 1)| + C.
Giải b):
- x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3), nên 1/[(x − 2)(x − 3)] = 1/(x − 3) − 1/(x − 2).
- Kết quả: ln|x − 3| − ln|x − 2| + C = ln|(x − 3)/(x − 2)| + C.
Mẹo tách nhanh: với 1/[(x − p)(x − q)], p ≠ q, ta có 1/(p − q)·[1/(x − p) − 1/(x − q)].
Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Nguyên hàm trên hai khoảng
Đề: Cho F(x) là một nguyên hàm của f(x) = 1/(x − 1) trên ℝ \ {1}, thỏa F(0) = 2017 và F(2) = 2018. Tính F(3) − F(−1).
Giải:
- Trên (1; +∞): F(x) = ln(x − 1) + C₁. F(2) = 0 + C₁ = 2018 ⇒ C₁ = 2018.
- Trên (−∞; 1): F(x) = ln(1 − x) + C₂. F(0) = 0 + C₂ = 2017 ⇒ C₂ = 2017.
- F(3) = ln 2 + 2018; F(−1) = ln 2 + 2017.
- F(3) − F(−1) = 1.
Nếu dùng một hằng số C chung cho cả hai khoảng, bạn sẽ không thỏa được đồng thời hai điều kiện F(0) và F(2). Đây là bẫy điển hình của dạng nguyên hàm 1/x.
Ví dụ 6: Tích phân dùng nguyên hàm 1/x
Đề: Tính a) ∫₁ᵉ dx/x; b) ∫₀¹ dx/(x + 1); c) ∫₁² dx/(2x − 1).
Giải:
- a) [ln x]₁ᵉ = 1 − 0 = 1.
- b) [ln(x + 1)]₀¹ = ln 2 − ln 1 = ln 2.
- c) [(1/2)ln(2x − 1)]₁² = (1/2)(ln 3 − ln 1) = (ln 3)/2.
Ví dụ 7 (bài toán thực tế): Tăng trưởng có tốc độ giảm dần
Đề: Số lượng vi khuẩn trong một mẫu nuôi cấy thay đổi với tốc độ N'(t) = 4000/(1 + 2t) (con/ngày), t tính bằng ngày. Ban đầu mẫu có 500 con. Hỏi sau 3 ngày mẫu có khoảng bao nhiêu con (làm tròn đến hàng đơn vị)?
Giải:
- N(t) = ∫4000/(1 + 2t) dt = 4000 · (1/2)ln(1 + 2t) + C = 2000 ln(1 + 2t) + C (vì 1 + 2t > 0 nên bỏ được trị tuyệt đối).
- N(0) = 2000 ln 1 + C = C = 500.
- N(3) = 2000 ln 7 + 500 ≈ 2000 · 1,9459 + 500 ≈ 4392 (con).
Dạng toán "biết tốc độ thay đổi, tìm đại lượng" rất hay gặp trong phần vận dụng của đề thi tốt nghiệp THPT theo định hướng mới. Mẫu số dạng bậc nhất theo t là dấu hiệu kết quả sẽ chứa ln.
Nhận dạng nhanh dạng u'/u
Công thức ∫u'/u dx = ln|u| + C là phiên bản tổng quát của nguyên hàm 1/x. Dấu hiệu: tử số đúng bằng (hoặc tỉ lệ với) đạo hàm của mẫu số. Một số ví dụ đã kiểm tra bằng SymPy:
- ∫(2x + 3)/(x² + 3x + 1) dx = ln|x² + 3x + 1| + C, vì (x² + 3x + 1)' = 2x + 3.
- ∫eˣ/(eˣ + 1) dx = ln(eˣ + 1) + C, không cần trị tuyệt đối vì eˣ + 1 > 0.
- ∫cos x/(sin x + 2) dx = ln(sin x + 2) + C.
- ∫tan x dx = ∫sin x/cos x dx = −ln|cos x| + C, vì tử sin x bằng trừ đạo hàm của cos x.
Nếu tử chỉ tỉ lệ với đạo hàm của mẫu, hãy nhân chia hằng số cho khớp. Ví dụ ∫x/(x² + 1) dx = (1/2)∫2x/(x² + 1) dx = (1/2)ln(x² + 1) + C.
Lỗi hay sai với nguyên hàm 1/x
- Dùng công thức lũy thừa cho 1/x: x⁰/0 vô nghĩa. Nguyên hàm 1/x là trường hợp riêng, phải dùng ln.
- Bỏ trị tuyệt đối: viết ln x + C trên (−∞; 0) là sai vì ln x không xác định.
- Quên hệ số 1/a: ∫dx/(2x + 1) = (1/2)ln|2x + 1| + C, không phải ln|2x + 1| + C.
- Áp ln cho 1/x²: ∫dx/x² không bằng ln x², kết quả đúng là −1/x + C.
- Áp ln cho 1/(x² + 1): đạo hàm của ln(x² + 1) là 2x/(x² + 1), không phải 1/(x² + 1).
- Dùng một hằng số C cho hai khoảng như ví dụ 5.
- Nhầm với nguyên hàm của ln x: ∫ln x dx = x ln x − x + C, xem bài nguyên hàm ln x.
Bài tập tự luyện có đáp án
- ∫(5/x)dx.
- ∫dx/(3x + 2).
- ∫dx/x³.
- ∫[(x + 2)/x]dx.
- ∫dx/(x² − 4).
- ∫₁² dx/x.
- ∫[2x/(x² + 1)]dx.
Đáp án:
- 5ln|x| + C.
- (1/3)ln|3x + 2| + C.
- −1/(2x²) + C.
- x + 2ln|x| + C.
- (1/4)ln|(x − 2)/(x + 2)| + C.
- ln 2.
- ln(x² + 1) + C (dạng u'/u với u = x² + 1 > 0).
Câu hỏi thường gặp về nguyên hàm 1/x
Nguyên hàm 1/x bằng bao nhiêu?
ln|x| + C trên từng khoảng (0; +∞), (−∞; 0).
Vì sao nguyên hàm của 1/x có trị tuyệt đối?
Vì 1/x xác định cả khi x < 0 và (ln(−x))' = 1/x; ln|x| gộp hai trường hợp.
Nguyên hàm của 1/x² là gì?
−1/x + C.
Nguyên hàm 1/(ax + b) là gì?
(1/a)ln|ax + b| + C.
Nguyên hàm của 1/(x² + 1) có phải ln(x² + 1) không?
Không; đó là arctan x + C, ngoài SGK phổ thông, thường giải bằng đổi biến x = tan t trong tích phân.
Nguyên hàm 1/x học ở lớp mấy?
Toán 12, trong bảng nguyên hàm cơ bản theo chương trình GDPT 2018.
Kết luận
Nguyên hàm 1/x là ln|x| + C, và mọi dạng liên quan đều quy về công thức này bằng ba kỹ thuật: nhân hệ số 1/a, chia đa thức và tách phân thức. Hãy nhớ trị tuyệt đối, nhớ tách hằng số trên từng khoảng, và phân biệt rõ 1/x với 1/x². Muốn luyện thêm dạng u'/u, xem bài đổi biến trong nguyên hàm.

