Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Đạo hàm phân số (phân thức): quy tắc thương và công thức nhanh

Hướng dẫn đạo hàm phân số (hàm phân thức) theo chương trình Toán 11: quy tắc thương, đạo hàm của 1/x và 1/xⁿ, ba công thức tính nhanh cho phân thức bậc nhất, bậc hai, ví dụ giải từng bước, bài toán tham số m dạng đề thi THPT, lỗi hay sai và bài tập có đáp án.

9 phút đọc39 lượt xem

Điểm chính

  • Đạo hàm phân số dùng quy tắc thương: (u/v)' = (u'v − uv')/v².
  • (1/x)' = −1/x²; (1/v)' = −v'/v².
  • Bậc nhất trên bậc nhất: y' = (ad − bc)/(cx + d)².
  • Bậc hai trên bậc nhất, bậc hai trên bậc hai có công thức tính nhanh riêng.

Trong sách giáo khoa, hàm có dạng thương của hai đa thức gọi là hàm phân thức; nhiều học sinh gọi quen là "phân số", nên bài này dùng cả hai tên. Theo chương trình GDPT 2018, quy tắc tính đạo hàm của thương được học ở Toán 11, và hàm phân thức là một trong ba loại hàm được khảo sát kỹ ở Toán 12 (cùng với bậc ba và trùng phương). Nắm chắc đạo hàm phân số giúp bạn làm nhanh các câu đơn điệu, cực trị, tiệm cận và tiếp tuyến.

Công thức đạo hàm phân số (quy tắc thương)

Cho u = u(x), v = v(x) có đạo hàm và v(x) ≠ 0:

(u/v)' = (u'v − uv')/v²

Chứng minh ngắn: viết u/v = u · (1/v). Theo quy tắc hàm hợp, (1/v)' = −v'/v². Theo quy tắc tích: (u/v)' = u'·(1/v) + u·(−v'/v²) = (u'v − uv')/v².

Cách nhớ: "đạo tử nhân mẫu, trừ tử nhân đạo mẫu, chia mẫu bình". Thứ tự trong tử rất quan trọng vì phép trừ không giao hoán.

Bảng đạo hàm phân số thường gặp

Hàm sốĐạo hàm
1/x−1/x²
1/x²−2/x³
1/xⁿ−n/xⁿ⁺¹
1/v−v'/v²
k/v (k hằng số)−k·v'/v²
u/v(u'v − uv')/v²

Ba công thức tính nhanh đạo hàm phân thức

Khai triển quy tắc thương cho các dạng hay gặp, ta được các công thức sau (đã kiểm bằng SymPy với hệ số tổng quát):

  1. Bậc nhất trên bậc nhất: y = (ax + b)/(cx + d) ⇒ y' = (ad − bc)/(cx + d)². Nhớ bằng "định thức" chéo: a·d trừ b·c.
  2. Bậc hai trên bậc nhất: y = (ax² + bx + c)/(dx + e) ⇒ y' = [ad·x² + 2ae·x + (be − cd)]/(dx + e)².
  3. Bậc hai trên bậc hai: y = (a₁x² + b₁x + c₁)/(a₂x² + b₂x + c₂) ⇒ tử của y' là (a₁b₂ − a₂b₁)x² + 2(a₁c₂ − a₂c₁)x + (b₁c₂ − b₂c₁), mẫu là (a₂x² + b₂x + c₂)².

Công thức nhanh chỉ dùng để tăng tốc trong trắc nghiệm. Trong bài tự luận, bạn nên trình bày theo quy tắc thương cho đủ bước.

Ví dụ đạo hàm phân số giải từng bước

Ví dụ 1: Bậc nhất trên bậc nhất

Đề: Tính đạo hàm của y = (3x − 2)/(x + 4).

Giải:

  1. u = 3x − 2, u' = 3; v = x + 4, v' = 1.
  2. y' = [3(x + 4) − (3x − 2)·1]/(x + 4)² = (3x + 12 − 3x + 2)/(x + 4)² = 14/(x + 4)².
  3. Kiểm bằng công thức nhanh: ad − bc = 3·4 − (−2)·1 = 14. Khớp.

Vì y' > 0 với mọi x ≠ −4, hàm đồng biến trên từng khoảng (−∞; −4) và (−4; +∞).

Ví dụ 2: Bậc hai trên bậc nhất

Đề: Tính đạo hàm của y = (x² + x + 1)/(x − 1).

Giải:

  1. u = x² + x + 1, u' = 2x + 1; v = x − 1, v' = 1.
  2. Tử: (2x + 1)(x − 1) − (x² + x + 1) = 2x² − x − 1 − x² − x − 1 = x² − 2x − 2.
  3. y' = (x² − 2x − 2)/(x − 1)².
  4. Kiểm bằng công thức nhanh với a = b = c = 1, d = 1, e = −1: ad = 1, 2ae = −2, be − cd = −1 − 1 = −2. Khớp.

Ví dụ 3: Bậc hai trên bậc hai

Đề: Tính đạo hàm của y = (x² − 1)/(x² + 1).

Giải:

  1. u' = 2x, v' = 2x.
  2. Tử: 2x(x² + 1) − (x² − 1)·2x = 2x³ + 2x − 2x³ + 2x = 4x.
  3. y' = 4x/(x² + 1)². Hàm giảm trên (−∞; 0), tăng trên (0; +∞), đạt cực tiểu tại x = 0.

Ví dụ 4: Tử là hằng số

Đề: Tính đạo hàm của y = 1/(x² + 3) và y = 2/x³.

Giải:

  1. Dùng (1/v)' = −v'/v² với v = x² + 3: y' = −2x/(x² + 3)².
  2. 2/x³ = 2x⁻³, nên y' = −6x⁻⁴ = −6/x⁴.

Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Tìm m để hàm phân thức đơn điệu

Đề: a) Tìm m để y = (x + m)/(x + 1) đồng biến trên từng khoảng xác định. b) Tìm m để y = (mx + 4)/(x + m) nghịch biến trên khoảng (−∞; 1).

Giải a):

  1. y' = (1·1 − m·1)/(x + 1)² = (1 − m)/(x + 1)².
  2. Đồng biến trên từng khoảng xác định ⇔ y' > 0 ⇔ 1 − m > 0 ⇔ m < 1. (Khi m = 1 hàm là hằng số y = 1 nên bị loại.)

Giải b):

  1. y' = (m·m − 4·1)/(x + m)² = (m² − 4)/(x + m)².
  2. Cần y' < 0 ⇔ m² − 4 < 0 ⇔ −2 < m < 2.
  3. Hàm phải xác định trên cả (−∞; 1), tức x = −m không thuộc khoảng này: −m ≥ 1 ⇔ m ≤ −1.
  4. Kết hợp: −2 < m ≤ −1.

Bước 3 là chỗ học sinh hay bỏ sót. Để hình dung, hãy lập bảng biến thiên với vài giá trị m cụ thể.

Ví dụ 6 (dạng đề THPT): Cực trị của hàm bậc hai trên bậc nhất

Đề: Tìm các điểm cực trị của hàm số y = (x² − 2x + 2)/(x − 1).

Giải:

  1. Tập xác định: x ≠ 1.
  2. Công thức nhanh với a = 1, b = −2, c = 2, d = 1, e = −1: tử là x² − 2x + [(−2)(−1) − 2·1] = x² − 2x. Vậy y' = x(x − 2)/(x − 1)².
  3. y' = 0 ⇔ x = 0 hoặc x = 2. Mẫu (x − 1)² luôn dương nên dấu y' là dấu của x(x − 2): dương khi x < 0, âm trên (0; 1) và (1; 2), dương khi x > 2.
  4. Hàm đạt cực đại tại x = 0 với y = −2, đạt cực tiểu tại x = 2 với y = 2.

Để ý giá trị cực đại (−2) nhỏ hơn giá trị cực tiểu (2). Với hàm phân thức, điều này hoàn toàn bình thường vì hai điểm cực trị nằm trên hai nhánh khác nhau của đồ thị, ngăn cách bởi tiệm cận đứng x = 1.

Đạo hàm cấp hai của hàm phân thức

Đạo hàm cấp hai dùng khi xét tính lồi lõm hoặc tính gia tốc trong bài toán chuyển động. Với các dạng hay gặp:

  • (1/x)'' = (−1/x²)' = 2/x³.
  • y = (ax + b)/(cx + d) ⇒ y'' = −2c(ad − bc)/(cx + d)³.
  • Ví dụ: y = (x − 1)/(x + 1) có ad − bc = 2, c = 1, nên y'' = −4/(x + 1)³.

Cách làm chung: viết y' dưới dạng k·(cx + d)⁻² rồi dùng quy tắc lũy thừa và hàm hợp, không cần áp dụng lại quy tắc thương.

Kiểm tra đạo hàm phân số bằng máy tính cầm tay

Với các máy có chức năng tính đạo hàm tại một điểm (ví dụ Casio fx-580VN X), bạn nhập hàm ban đầu vào ô d/dx, chọn một giá trị x không làm mẫu bằng 0 (ví dụ x = 2), rồi so kết quả với giá trị của từng đáp án tại x = 2. Nên thử thêm một giá trị thứ hai để loại trường hợp hai đáp án trùng nhau tình cờ tại một điểm.

Khi nào nên chia đa thức trước khi đạo hàm?

Nếu bậc tử lớn hơn hoặc bằng bậc mẫu, chia đa thức giúp phép tính gọn hơn. Ví dụ y = (x² + 3x)/(x + 1) = x + 2 − 2/(x + 1). Khi đó y' = 1 + 2/(x + 1)² = (x² + 2x + 3)/(x + 1)². Cách này cũng cho thấy ngay đường tiệm cận xiên y = x + 2, rất tiện cho bài khảo sát hàm số.

Lỗi hay sai khi tính đạo hàm phân số

  • Đảo thứ tự tử: viết uv' − u'v, kết quả sai dấu hoàn toàn.
  • Quên bình phương mẫu: viết (u'v − uv')/v.
  • Lấy đạo hàm tử chia đạo hàm mẫu: (u/v)' khác u'/v'. Đây là nhầm lẫn với quy tắc L'Hôpital khi tính giới hạn.
  • Khai triển mẫu bình phương: nên giữ nguyên (cx + d)² để xét dấu nhanh.
  • Nhầm với nguyên hàm: (1/x)' = −1/x², còn nguyên hàm của 1/x là ln|x| + C.
  • Quên điều kiện mẫu khác 0 khi kết luận khoảng đơn điệu, như trong ví dụ 5b.

Bài tập đạo hàm phân số tự luyện có đáp án

  1. y = (x + 2)/(2x − 1).
  2. y = x/(x² + 1).
  3. y = (x² + 3x)/(x + 1).
  4. y = (x² − x + 1)/(x² + x + 1).
  5. y = 1/x⁵.
  6. Viết phương trình tiếp tuyến của y = (2x + 1)/(x − 1) tại điểm có hoành độ x = 2.

Đáp án:

  1. y' = −5/(2x − 1)².
  2. y' = (1 − x²)/(x² + 1)².
  3. y' = (x² + 2x + 3)/(x + 1)².
  4. y' = (2x² − 2)/(x² + x + 1)².
  5. y' = −5/x⁶.
  6. y(2) = 5, y' = −3/(x − 1)² nên y'(2) = −3; tiếp tuyến y = −3(x − 2) + 5 = −3x + 11. Xem thêm về hệ số góc của tiếp tuyến.

Câu hỏi thường gặp về đạo hàm phân số

Công thức đạo hàm phân số là gì?

(u/v)' = (u'v − uv')/v² với v ≠ 0.

Cách đạo hàm phân số nhanh nhất?

Bậc nhất trên bậc nhất dùng y' = (ad − bc)/(cx + d)²; tử bậc cao thì chia đa thức trước.

Đạo hàm của 1/x bằng bao nhiêu?

(1/x)' = −1/x²; tổng quát (1/xⁿ)' = −n/xⁿ⁺¹.

Đạo hàm phân thức bậc 2 trên bậc 1 tính thế nào?

y' = [adx² + 2aex + (be − cd)]/(dx + e)² với y = (ax² + bx + c)/(dx + e).

Đạo hàm phân số có phải lấy đạo hàm tử chia đạo hàm mẫu không?

Không, (u/v)' khác u'/v'. Phải dùng quy tắc thương.

Đạo hàm phân thức học ở lớp mấy?

Toán 11 (quy tắc thương); Toán 12 dùng để khảo sát hàm phân thức.

Kết luận

Đạo hàm phân số chỉ có một quy tắc gốc là (u/v)' = (u'v − uv')/v², mọi công thức nhanh đều suy ra từ đó. Hãy luyện đến mức viết tử số theo đúng thứ tự mà không cần nghĩ, rồi dùng công thức (ad − bc)/(cx + d)² để làm nhanh các câu trắc nghiệm về tính đơn điệu. Khi hàm có căn ở tử hoặc mẫu, kết hợp thêm công thức đạo hàm căn.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro