Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Đạo hàm căn: công thức căn x, căn u, căn bậc n và ví dụ

Công thức đạo hàm căn theo chương trình Toán 11: đạo hàm căn x, căn u, căn bậc 3, căn bậc n và 1/√x. Có chứng minh bằng định nghĩa và bằng lũy thừa hữu tỉ, ví dụ giải từng bước, bài toán giá trị lớn nhất dạng đề thi, lỗi hay sai và bài tập tự luyện.

8 phút đọc41 lượt xem

Điểm chính

  • Đạo hàm căn bậc hai: (√x)' = 1/(2√x), với x > 0.
  • Hàm hợp: (√u)' = u'/(2√u).
  • Căn bậc n: đổi sang lũy thừa x1/n rồi áp dụng (xα)' = α·xα−1.
  • Không có đạo hàm tại điểm làm biểu thức dưới căn bằng 0.

Hàm chứa căn xuất hiện thường xuyên trong đề thi: tìm giá trị lớn nhất của y = x + √(4 − x²), xét đơn điệu của y = √(2x − x²), hay viết tiếp tuyến của y = √x. Theo chương trình GDPT 2018, đạo hàm của √x và quy tắc hàm hợp được học trong Toán 11. Bài viết tổng hợp công thức đạo hàm căn từ căn bậc hai tới căn bậc n, kèm chứng minh, ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.

Bảng công thức đạo hàm căn

Hàm sốĐạo hàmĐiều kiện
√x1/(2√x)x > 0
√u (u = u(x))u'/(2√u)u > 0
√(ax + b)a/(2√(ax + b))ax + b > 0
√(x² + a)x/√(x² + a)x² + a > 0
1/√x−1/(2x√x)x > 0
x√x(3/2)√xx > 0
∛x1/(3∛(x²))x ≠ 0
∛uu'/(3∛(u²))u ≠ 0
ⁿ√x1/(n·ⁿ√(xⁿ⁻¹))x > 0 (n chẵn), x ≠ 0 (n lẻ)
ⁿ√uu'/(n·ⁿ√(uⁿ⁻¹))tương tự

Bảng này nằm trong hệ thống công thức tính đạo hàm chung. Chỉ cần thuộc hai dòng đầu, các dòng còn lại suy ra được.

Chứng minh công thức đạo hàm căn x

Cách 1: Dùng định nghĩa và nhân liên hợp

Với x > 0:

[√(x + h) − √x]/h = [(x + h) − x]/[h(√(x + h) + √x)] = 1/(√(x + h) + √x)

Cho h → 0, mẫu tiến về 2√x, nên (√x)' = 1/(2√x). Bước nhân liên hợp ở đây cũng là kỹ thuật khử dạng 0/0 quen thuộc khi tính giới hạn.

Cách 2: Dùng lũy thừa hữu tỉ

√x = x1/2, nên (√x)' = (1/2)·x−1/2 = 1/(2√x). Cách này tổng quát cho mọi căn bậc n: ⁿ√x = x1/n, đạo hàm bằng (1/n)·x1/n − 1 = 1/(n·ⁿ√(xⁿ⁻¹)).

Vì sao √x không có đạo hàm tại 0?

Tại x = 0, tỉ số (√h − 0)/h = 1/√h tăng ra +∞ khi h → 0⁺. Giới hạn không hữu hạn nên không có đạo hàm. Về hình học, đồ thị y = √x có tiếp tuyến thẳng đứng tại gốc tọa độ. Vì thế khi xét dấu y' của hàm chứa căn, điểm làm biểu thức dưới căn bằng 0 luôn bị loại khỏi miền có đạo hàm. Ôn cách tìm miền xác định trong bài điều kiện trong căn.

Ví dụ đạo hàm căn giải từng bước

Ví dụ 1: Căn của biểu thức bậc nhất và bậc hai

Đề: Tính đạo hàm của a) y = √(3x + 1); b) y = √(x² − 4x + 5).

Giải:

  1. a) u = 3x + 1, u' = 3. Theo (√u)' = u'/(2√u): y' = 3/(2√(3x + 1)), với x > −1/3.
  2. b) u = x² − 4x + 5, u' = 2x − 4. Ta có y' = (2x − 4)/(2√(x² − 4x + 5)) = (x − 2)/√(x² − 4x + 5). Vì x² − 4x + 5 = (x − 2)² + 1 > 0 nên hàm có đạo hàm trên cả ℝ.

Ví dụ 2: Tích và thương có căn

Đề: Tính đạo hàm của a) y = x√x; b) y = √x/(x + 1); c) y = (x + 1)√(x² + 1).

Giải:

  1. a) Nhanh nhất là viết y = x3/2, nên y' = (3/2)x1/2 = (3/2)√x. Dùng quy tắc tích cũng ra: √x + x/(2√x) = √x + √x/2 = (3/2)√x.
  2. b) Quy tắc thương: y' = [(x + 1)/(2√x) − √x]/(x + 1)². Quy đồng tử: [(x + 1) − 2x]/(2√x) = (1 − x)/(2√x). Vậy y' = (1 − x)/[2√x(x + 1)²].
  3. c) Quy tắc tích: y' = √(x² + 1) + (x + 1)·x/√(x² + 1) = [(x² + 1) + x² + x]/√(x² + 1) = (2x² + x + 1)/√(x² + 1).

Ví dụ 3: Căn bậc ba

Đề: Tính đạo hàm của y = ∛(x² + 1).

Giải:

  1. Viết y = (x² + 1)1/3.
  2. y' = (1/3)(x² + 1)−2/3 · 2x = 2x/[3∛((x² + 1)²)].

Ví dụ 4: Tiếp tuyến của đồ thị y = √x

Đề: Viết phương trình tiếp tuyến của đồ thị y = √x tại điểm có hoành độ x = 4.

Giải:

  1. y(4) = 2.
  2. y' = 1/(2√x), nên y'(4) = 1/4.
  3. Tiếp tuyến: y = (1/4)(x − 4) + 2 = x/4 + 1.

Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm chứa căn

Đề: Tìm giá trị lớn nhất và nhỏ nhất của y = x + √(4 − x²).

Giải:

  1. Tập xác định: 4 − x² ≥ 0, tức x ∈ [−2; 2].
  2. Trên (−2; 2): y' = 1 + (−2x)/(2√(4 − x²)) = 1 − x/√(4 − x²).
  3. y' = 0 ⇔ √(4 − x²) = x ⇔ x ≥ 0 và 4 − x² = x² ⇔ x = √2.
  4. Tính giá trị: y(−2) = −2; y(√2) = √2 + √2 = 2√2; y(2) = 2.
  5. Kết luận: giá trị lớn nhất là 2√2 tại x = √2; giá trị nhỏ nhất là −2 tại x = −2.

Chú ý bước 3: khi bình phương hai vế phải giữ điều kiện x ≥ 0, nếu không sẽ nhận thêm nghiệm ngoại lai x = −√2. Muốn thấy rõ hàm tăng giảm ra sao, hãy lập bảng biến thiên trên đoạn [−2; 2].

Các kết quả trên đã được kiểm bằng phần mềm tính toán ký hiệu SymPy, đồng thời kiểm lại bằng cách thay số.

Ví dụ 6: Xét tính đơn điệu của hàm chứa căn

Đề: Tìm các khoảng đồng biến, nghịch biến của y = √(2x − x²).

Giải:

  1. Tập xác định: 2x − x² ≥ 0 ⇔ 0 ≤ x ≤ 2.
  2. Trên (0; 2): u = 2x − x², u' = 2 − 2x, nên y' = (2 − 2x)/(2√(2x − x²)) = (1 − x)/√(2x − x²).
  3. Mẫu dương trên (0; 2), nên dấu y' là dấu của 1 − x: y' > 0 trên (0; 1), y' < 0 trên (1; 2).
  4. Kết luận: hàm đồng biến trên (0; 1), nghịch biến trên (1; 2), đạt giá trị lớn nhất bằng 1 tại x = 1.

Đồ thị của hàm này chính là nửa trên đường tròn tâm (1; 0), bán kính 1, vì y² = 2x − x² ⇔ (x − 1)² + y² = 1. Nhìn hình, bạn thấy ngay đỉnh cao nhất ở x = 1 và tiếp tuyến tại hai đầu mút x = 0, x = 2 thẳng đứng, đúng với việc hàm không có đạo hàm tại hai điểm đó.

Mẹo tính đạo hàm căn nhanh

  • Số 2 triệt tiêu: với √(x² + a) hay √(x² − 4x + 5), đạo hàm biểu thức dưới căn có hệ số chẵn, hãy rút gọn ngay để được x/√(x² + a) hoặc (x − 2)/√(...).
  • Tích xk với căn: gộp thành một lũy thừa, ví dụ x²√x = x5/2, đạo hàm (5/2)x√x, không cần quy tắc tích.
  • Căn trong ln: ln√u = (1/2)ln u, đạo hàm u'/(2u). Xem thêm bài đạo hàm ln.
  • Kiểm tra bằng máy tính: tính đạo hàm tại một điểm (ví dụ x = 2) bằng chức năng d/dx của máy tính cầm tay rồi so với đáp án.

Lỗi hay sai khi tính đạo hàm căn

  • Quên nhân u': viết (√(3x + 1))' = 1/(2√(3x + 1)). Đúng là 3/(2√(3x + 1)). Xem lại quy tắc đạo hàm hàm hợp.
  • Quên số 2 ở mẫu: viết (√x)' = 1/√x.
  • Viết "1/2√x" không có ngoặc: dễ bị hiểu là (1/2)·√x. Luôn viết 1/(2√x).
  • Nhầm căn bậc ba với căn bậc hai: (∛x)' có mẫu 3∛(x²), không phải 2∛x.
  • Kết luận có đạo hàm tại điểm biên: y = √(4 − x²) không có đạo hàm tại x = ±2.
  • Bình phương mất điều kiện khi giải y' = 0 như ở ví dụ 5.

Bài tập đạo hàm căn tự luyện có đáp án

  1. y = √(5x − 2).
  2. y = √(x² + 2x).
  3. y = x²√x.
  4. y = ∛(2x + 1).
  5. y = 1/√x.
  6. y = √(x² + 9). Tính y'(4).

Đáp án:

  1. y' = 5/(2√(5x − 2)).
  2. y' = (x + 1)/√(x² + 2x).
  3. y' = (5/2)x√x.
  4. y' = 2/[3∛((2x + 1)²)].
  5. y' = −1/(2x√x).
  6. y' = x/√(x² + 9), nên y'(4) = 4/5.

Câu hỏi thường gặp về đạo hàm căn

Đạo hàm căn x bằng bao nhiêu?

(√x)' = 1/(2√x) với x > 0.

Đạo hàm căn u bằng gì?

(√u)' = u'/(2√u). Ví dụ (√(3x + 1))' = 3/(2√(3x + 1)).

Đạo hàm căn bậc 3 của x là gì?

(∛x)' = 1/(3∛(x²)) với x ≠ 0; dạng hàm hợp (∛u)' = u'/(3∛(u²)).

Đạo hàm của 1 trên căn x bằng bao nhiêu?

(1/√x)' = −1/(2x√x) với x > 0.

Vì sao căn x không có đạo hàm tại 0?

Tỉ số 1/√h tiến ra +∞ khi h → 0⁺, tiếp tuyến tại gốc thẳng đứng nên không có đạo hàm.

Đạo hàm căn học ở lớp mấy?

Toán 11 theo chương trình GDPT 2018; Toán 12 dùng lại khi khảo sát hàm số.

Kết luận

Mọi công thức đạo hàm căn đều quy về một ý: căn là lũy thừa với số mũ phân số. Nhớ (√u)' = u'/(2√u), luôn nhân đạo hàm của biểu thức dưới căn, và ghi rõ điều kiện biểu thức dưới căn dương. Khi đã thành thạo, bạn có thể xử lý nhanh các câu giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm chứa căn trong đề thi tốt nghiệp THPT.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro