Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Nguyên hàm của căn x: công thức và các dạng căn thức thường gặp

Công thức nguyên hàm của căn x và các dạng căn thức thường gặp trong Toán 12: 1/√x, x√x, √(ax + b), 1/√(ax + b), căn bậc ba, căn bậc n, khử căn ở mẫu bằng liên hợp và đổi biến. Kèm ví dụ tích phân dạng đề thi THPT, lỗi hay sai và bài tập tự luyện có đáp án.

8 phút đọc33 lượt xem

Điểm chính

  • Nguyên hàm của căn x: ∫√x dx = (2/3)x√x + C.
  • Mọi căn đều đổi được sang lũy thừa số mũ phân số rồi dùng ∫xᵅdx = xᵅ⁺¹/(α + 1) + C.
  • Dạng ax + b dưới căn: nhân thêm 1/a.
  • Căn ở mẫu dạng tổng hai căn: nhân liên hợp trước.

Căn thức là loại hàm gặp thường xuyên trong câu tính tích phân, diện tích và thể tích của đề Toán 12. Thực chất không có công thức riêng cho căn: chỉ cần viết căn thành lũy thừa rồi dùng công thức lũy thừa trong bảng nguyên hàm cơ bản. Bài này trình bày nguyên hàm của căn x, các dạng mở rộng, ví dụ giải từng bước và những lỗi học sinh hay mắc.

Công thức nguyên hàm của căn x

∫√x dx = (2/3)·x√x + C = (2/3)·x3/2 + C, với x ≥ 0

Chứng minh

  1. Viết √x = x1/2.
  2. Áp dụng ∫xᵅdx = xᵅ⁺¹/(α + 1) + C với α = 1/2: được x3/2/(3/2) = (2/3)x3/2.
  3. x3/2 = x·x1/2 = x√x.
  4. Kiểm tra: [(2/3)x3/2]' = (2/3)·(3/2)·x1/2 = √x.

Cách nhớ: "cộng một vào mũ, chia cho mũ mới". Với √x, mũ 1/2 thành 3/2, chia cho 3/2 tức là nhân 2/3.

Bảng nguyên hàm các hàm căn thức

Hàm sốDạng lũy thừaHọ nguyên hàm
√xx1/2(2/3)x√x + C
1/√xx−1/22√x + C
x√xx3/2(2/5)x²√x + C
∛xx1/3(3/4)x∛x + C
⁴√xx1/4(4/5)x5/4 + C
ⁿ√xx1/n[n/(n + 1)]·x·ⁿ√x + C
√(ax + b)(ax + b)1/2[2/(3a)](ax + b)√(ax + b) + C
1/√(ax + b)(ax + b)−1/2(2/a)√(ax + b) + C

Tất cả các dòng đã được kiểm tra bằng SymPy, bằng cách lấy đạo hàm kết quả và so với hàm ban đầu.

Ví dụ nguyên hàm căn giải từng bước

Ví dụ 1: Tổng các căn

Đề: Tìm ∫(3√x − 2/√x)dx.

Giải:

  1. ∫3√x dx = 3·(2/3)x√x = 2x√x.
  2. ∫(2/√x)dx = 2·2√x = 4√x.
  3. Kết quả: 2x√x − 4√x + C.

Ví dụ 2: Căn của biểu thức bậc nhất

Đề: Tìm a) ∫√(2x + 1)dx; b) ∫dx/√(2x + 3).

Giải:

  1. a) Theo công thức với a = 2: [2/(3·2)](2x + 1)√(2x + 1) = (1/3)(2x + 1)√(2x + 1) + C.
  2. b) Theo công thức với a = 2: (2/2)√(2x + 3) = √(2x + 3) + C.

Kiểm tra a): đạo hàm của (1/3)(2x + 1)3/2 là (1/3)·(3/2)·(2x + 1)1/2·2 = √(2x + 1). Đúng.

Ví dụ 3: Chia tử cho căn ở mẫu

Đề: Tìm ∫[(x + 1)/√x]dx.

Giải:

  1. Tách: (x + 1)/√x = x/√x + 1/√x = √x + 1/√x.
  2. Kết quả: (2/3)x√x + 2√x + C.

Ví dụ 4: Đổi biến và nhân liên hợp

Đề: Tìm a) ∫x√(x² + 1)dx; b) ∫dx/(√(x + 1) + √x).

Giải a): Đặt t = x² + 1 ⇒ dt = 2x dx. Khi đó ∫x√(x² + 1)dx = (1/2)∫√t dt = (1/2)·(2/3)t√t = (1/3)(x² + 1)√(x² + 1) + C. Phương pháp này được trình bày kỹ trong bài đổi biến trong nguyên hàm.

Giải b):

  1. Nhân tử và mẫu với liên hợp √(x + 1) − √x: mẫu thành (x + 1) − x = 1.
  2. Biểu thức trở thành √(x + 1) − √x.
  3. Kết quả: (2/3)[(x + 1)√(x + 1) − x√x] + C.

Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Tích phân và diện tích

Đề: a) Tính ∫₀⁴ √x dx. b) Tính ∫₀¹ √(3x + 1)dx. c) Cho F là một nguyên hàm của √x trên [0; +∞) với F(0) = 1. Tính F(4).

Giải:

  1. a) [(2/3)x√x]₀⁴ = (2/3)·4·2 = 16/3. Đây cũng là diện tích hình phẳng giới hạn bởi y = √x, trục hoành và đường thẳng x = 4.
  2. b) [(2/9)(3x + 1)√(3x + 1)]₀¹ = (2/9)(4·2 − 1·1) = (2/9)·7 = 14/9.
  3. c) F(x) = (2/3)x√x + C, F(0) = C = 1, nên F(4) = 16/3 + 1 = 19/3.

Câu a) có thể mở rộng thành câu thể tích: quay miền đó quanh trục hoành được khối có thể tích π∫₀⁴ x dx = 8π. Xem thêm công thức thể tích khối tròn xoay.

Ví dụ 6 (bài toán thực tế): Quãng đường khi vận tốc tăng theo căn thời gian

Đề: Một vật xuất phát từ trạng thái nghỉ và chuyển động thẳng với vận tốc v(t) = 3√t (m/s), t tính bằng giây. Tính quãng đường vật đi được trong 4 giây đầu và trong khoảng từ giây thứ 1 đến giây thứ 4.

Giải:

  1. Quãng đường là tích phân của vận tốc (v ≥ 0). Dùng nguyên hàm của căn x với biến t: ∫3√t dt = 3·(2/3)t√t = 2t√t.
  2. Trong 4 giây đầu: s = [2t√t]₀⁴ = 2·4·2 − 0 = 16 (m).
  3. Từ giây 1 đến giây 4: s = [2t√t]₁⁴ = 16 − 2 = 14 (m).

Nhận xét: trong giây đầu tiên vật chỉ đi được 2 m, ba giây sau đi 14 m. Vận tốc tăng chậm dần (đồ thị √t cong xuống) nhưng vẫn tăng, nên quãng đường mỗi giây vẫn lớn dần.

Ý nghĩa hình học: vì sao có hệ số 2/3?

Xét hình chữ nhật có đáy từ 0 đến a trên trục hoành và chiều cao √a. Diện tích hình chữ nhật là a√a. Phần nằm dưới đồ thị y = √x có diện tích ∫₀ᵃ √x dx = (2/3)a√a. Như vậy miền dưới đường cong căn chiếm đúng 2/3 hình chữ nhật bao quanh nó, phần còn lại (nằm giữa đồ thị và trục tung) chiếm 1/3.

Điều này khớp với một kết quả quen thuộc khác: nếu nhìn theo trục tung, đường cong y = √x chính là parabol x = y². Miền giữa parabol và trục tung, với y từ 0 đến √a, có diện tích ∫ y² dy = (√a)³/3 = a√a/3, đúng bằng 1/3 hình chữ nhật. Hai cách tính cho cùng một bức tranh, là cách kiểm tra rất tốt cho công thức nguyên hàm của căn x.

Kiểm tra kết quả bằng máy tính cầm tay

Với các máy có chức năng tích phân và đạo hàm (ví dụ Casio fx-580VN X), có hai cách kiểm tra nhanh trong phòng thi:

  • Câu nguyên hàm: tính đạo hàm của phương án tại một điểm, chẳng hạn x = 4, rồi so với giá trị của hàm cần lấy nguyên hàm tại x = 4 (với √x là 2).
  • Câu tích phân: nhập thẳng tích phân xác định vào máy, so với các phương án đã đổi ra số thập phân, ví dụ 14/9 ≈ 1,556.

Phân biệt nguyên hàm và đạo hàm của căn x

Đạo hàmNguyên hàm
√x1/(2√x)(2/3)x√x + C
1/√x−1/(2x√x)2√x + C
√(ax + b)a/(2√(ax + b))[2/(3a)](ax + b)√(ax + b) + C

Quy luật: đạo hàm làm giảm số mũ đi 1 (căn chuyển xuống mẫu), còn nguyên hàm làm tăng số mũ thêm 1 (xuất hiện x√x). Nếu kết quả nguyên hàm của bạn có √x ở mẫu, gần như chắc chắn bạn đã tính nhầm sang đạo hàm. Ôn lại chiều đạo hàm trong bài đạo hàm căn.

Lỗi hay sai khi tìm nguyên hàm của căn x

  • Nhầm với đạo hàm: viết ∫√x dx = 1/(2√x) + C.
  • Nhân với mũ thay vì chia: viết (3/2)x√x; đúng là chia cho 3/2, tức nhân 2/3.
  • Quên chia a với √(ax + b): ∫√(2x + 1)dx không phải (2/3)(2x + 1)√(2x + 1).
  • Tách căn của tổng: √(x + 1) khác √x + 1, nên không thể lấy nguyên hàm từng phần tử dưới căn.
  • Tách căn ở mẫu sai: 1/(√(x + 1) + √x) khác 1/√(x + 1) + 1/√x; phải nhân liên hợp.
  • Quên điều kiện x ≥ 0 (hoặc ax + b ≥ 0) khi chọn cận tích phân.

Bài tập tự luyện có đáp án

  1. ∫6√x dx.
  2. ∫∛x dx.
  3. ∫√(4x − 1)dx.
  4. ∫dx/√(2x + 3).
  5. ∫₁⁴ dx/√x.
  6. ∫[(x − 1)/√x]dx.
  7. ∫₁⁴ √x dx.

Đáp án:

  1. 4x√x + C.
  2. (3/4)x∛x + C.
  3. (1/6)(4x − 1)√(4x − 1) + C.
  4. √(2x + 3) + C.
  5. [2√x]₁⁴ = 4 − 2 = 2.
  6. (2/3)x√x − 2√x + C.
  7. (2/3)(8 − 1) = 14/3.

Câu hỏi thường gặp về nguyên hàm của căn x

Nguyên hàm của căn x bằng bao nhiêu?

(2/3)x√x + C.

Nguyên hàm 1 trên căn x là gì?

2√x + C.

Nguyên hàm căn(ax + b) tính thế nào?

[2/(3a)](ax + b)√(ax + b) + C.

Nguyên hàm căn bậc 3 của x là gì?

(3/4)x∛x + C.

Nguyên hàm của x căn x là gì?

(2/5)x²√x + C.

Nguyên hàm căn x học ở lớp mấy?

Toán 12, thuộc bảng nguyên hàm cơ bản (công thức lũy thừa) theo chương trình GDPT 2018.

Kết luận

Nguyên hàm của căn x là (2/3)x√x + C, và mọi dạng căn thức khác đều xử lý theo cùng một cách: đổi sang lũy thừa, cộng một vào số mũ, chia cho số mũ mới, nhân thêm 1/a nếu có ax + b. Khi gặp căn ở mẫu, nghĩ tới tách phân số, nhân liên hợp hoặc đổi biến. Trường hợp số mũ bằng −1 là ngoại lệ, xem bài nguyên hàm 1/x.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro