
Nguyên hàm e mũ u: công thức, cách nhận dạng và bài tập
Công thức nguyên hàm e mũ u và các dạng hàm mũ thường gặp trong Toán 12: eˣ, e^(ax + b), e^(−x), aˣ, dạng u'·eᵘ nhận dạng bằng đổi biến, liên hệ với đạo hàm e mũ u, trường hợp e^(x²) không có nguyên hàm sơ cấp, ví dụ tích phân dạng đề THPT và bài tập có đáp án.
Điểm chính
- Nguyên hàm e mũ u: ∫u'·eᵘdx = eᵘ + C.
- ∫eˣdx = eˣ + C; ∫eax + bdx = (1/a)eax + b + C.
- ∫aˣdx = aˣ/ln a + C.
- Phải có đủ thừa số u' mới áp dụng được; ex² đứng một mình thì không.
Hàm mũ eˣ có một tính chất đặc biệt: đạo hàm của nó bằng chính nó. Vì vậy phần nguyên hàm của hàm mũ trong Toán 12 khá "dễ chịu", nhưng lại có nhiều bẫy nhỏ: quên chia hệ số, áp công thức khi thiếu u', hay nhầm với hàm lũy thừa. Bài viết tổng hợp công thức nguyên hàm e mũ u, liên hệ với đạo hàm e mũ u, cách nhận dạng và các ví dụ dạng đề thi.
Đạo hàm e mũ u: điểm xuất phát
Ở Toán 11 (chương trình GDPT 2018) ta đã có:
- (eˣ)' = eˣ.
- (eᵘ)' = u'·eᵘ, với u = u(x) có đạo hàm. Ví dụ (e3x)' = 3e3x; (ex² + 1)' = 2x·ex² + 1; (esin x)' = cos x·esin x.
- (aˣ)' = aˣ·ln a.
Đọc ngược các công thức này, ta được ngay bảng nguyên hàm của hàm mũ. Đây cũng là cách kiểm tra mọi kết quả: lấy đạo hàm của đáp án xem có trở lại hàm ban đầu không.
Công thức nguyên hàm e mũ u
∫u'(x)·eu(x)dx = eu(x) + C
Giải thích. Đặt t = u(x) thì dt = u'(x)dx, tích phân trở thành ∫eᵗdt = eᵗ + C = eu(x) + C. Đây là trường hợp riêng của phương pháp đổi biến trong nguyên hàm.
Bảng nguyên hàm hàm mũ
| Hàm số | Họ nguyên hàm | Ghi chú |
|---|---|---|
| eˣ | eˣ + C | |
| e−x | −e−x + C | a = −1 |
| eax + b | (1/a)eax + b + C | a ≠ 0 |
| u'·eᵘ | eᵘ + C | đổi biến t = u |
| aˣ | aˣ/ln a + C | 0 < a ≠ 1 |
| akx + b | akx + b/(k·ln a) + C | k ≠ 0 |
| eˣ/(eˣ + 1) | ln(eˣ + 1) + C | dạng u'/u |
Tất cả các dòng đã được kiểm tra bằng SymPy bằng cách lấy đạo hàm kết quả.
Ví dụ nguyên hàm e mũ u giải từng bước
Ví dụ 1: Tổng các hàm mũ
Đề: Tìm ∫(3eˣ − e2x)dx.
Giải: ∫3eˣdx = 3eˣ; ∫e2xdx = e2x/2. Kết quả: 3eˣ − e2x/2 + C.
Ví dụ 2: Số mũ bậc nhất
Đề: Tìm a) ∫e3x − 1dx; b) ∫e−2x + 5dx; c) ∫23x + 1dx.
Giải:
- a) a = 3: kết quả e3x − 1/3 + C.
- b) a = −2: kết quả −e−2x + 5/2 + C. Chú ý dấu trừ do a âm.
- c) Cơ số 2, k = 3: kết quả 23x + 1/(3 ln 2) + C.
Ví dụ 3: Nhận dạng u'·eᵘ
Đề: Tìm a) ∫2x·ex²dx; b) ∫x·ex²dx; c) ∫cos x·esin xdx; d) ∫3x²·ex³dx.
Giải:
- a) u = x², u' = 2x có sẵn: kết quả ex² + C.
- b) Thiếu hệ số 2, nhân chia 2: (1/2)∫2x·ex²dx = (1/2)ex² + C.
- c) u = sin x, u' = cos x: kết quả esin x + C.
- d) u = x³, u' = 3x²: kết quả ex³ + C.
Quy tắc nhận dạng: nhìn số mũ, lấy đạo hàm của nó, rồi tìm xem thừa số đó (sai khác hằng số) có nằm cạnh hàm mũ không. Có thì dùng công thức nguyên hàm e mũ u; không có thì phải nghĩ cách khác.
Ví dụ 4: Biến đổi trước khi lấy nguyên hàm
Đề: Tìm a) ∫(eˣ + 1)²dx; b) ∫[(e2x − 1)/eˣ]dx; c) ∫eˣ(1 + e−x)dx.
Giải:
- a) Khai triển: e2x + 2eˣ + 1. Kết quả: e2x/2 + 2eˣ + x + C.
- b) Chia từng hạng: eˣ − e−x. Kết quả: eˣ + e−x + C.
- c) Nhân vào: eˣ + 1. Kết quả: eˣ + x + C.
Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Nguyên hàm thỏa điều kiện và tích phân
Đề: a) Cho F(x) là một nguyên hàm của f(x) = e2x thỏa F(0) = 1. Tính F(ln 2). b) Tính ∫₀¹ e2xdx. c) Tính ∫₀ln 3 eˣdx.
Giải:
- a) F(x) = e2x/2 + C; F(0) = 1/2 + C = 1 ⇒ C = 1/2. F(ln 2) = e2 ln 2/2 + 1/2 = 4/2 + 1/2 = 5/2.
- b) [e2x/2]₀¹ = (e² − 1)/2.
- c) [eˣ]₀ln 3 = 3 − 1 = 2.
Ở câu a, bước then chốt là e2 ln 2 = (eln 2)² = 2² = 4. Kỹ năng biến đổi mũ và logarit này được ôn trong bài đồ thị hàm số mũ và logarit.
Ví dụ 6 (mở rộng): Tích của đa thức và hàm mũ
Đề: Tìm ∫x·eˣdx.
Giải: Đây không phải dạng u'·eᵘ (số mũ là x, đạo hàm là 1, nhưng thừa số đi kèm là x). Dùng phương pháp từng phần với u = x, dv = eˣdx: ∫x·eˣdx = x·eˣ − ∫eˣdx = (x − 1)eˣ + C. Kiểm tra: [(x − 1)eˣ]' = eˣ + (x − 1)eˣ = x·eˣ. Xem thêm các dạng tương tự trong bài tích phân từng phần.
Ví dụ 7 (bài toán thực tế): Cốc nước nguội dần
Đề: Một cốc nước nóng 90 °C được để trong phòng. Nhiệt độ của nước thay đổi với tốc độ T'(t) = −12e−0,2t (°C/phút), t tính bằng phút. Tính nhiệt độ của nước sau 5 phút (làm tròn đến hàng phần mười) và cho biết khi t rất lớn thì nhiệt độ tiến tới bao nhiêu.
Giải:
- Số mũ −0,2t có dạng at với a = −0,2, nên T(t) = ∫−12e−0,2tdt = (−12)/(−0,2)·e−0,2t + C = 60e−0,2t + C.
- T(0) = 60 + C = 90 ⇒ C = 30. Vậy T(t) = 60e−0,2t + 30.
- T(5) = 60e−1 + 30 ≈ 60 · 0,3679 + 30 ≈ 52,1 (°C).
- Khi t → +∞, e−0,2t → 0 nên T(t) → 30 °C, chính là nhiệt độ phòng.
Các mô hình nguội dần, phân rã phóng xạ, hấp thụ thuốc trong cơ thể đều có tốc độ thay đổi dạng hàm mũ, nên đều quy về công thức ∫eax + bdx. Đây là kiểu câu hỏi vận dụng thực tế mà đề thi tốt nghiệp THPT theo chương trình mới hướng tới. Lưu ý hằng số a âm (−0,2) làm xuất hiện hai dấu trừ triệt tiêu nhau ở bước 1, chỗ rất dễ sai dấu.
Khi nào không dùng được công thức nguyên hàm e mũ u?
Công thức chỉ đúng khi có đủ thừa số u'. Một số trường hợp học sinh hay áp nhầm:
- ∫ex²dx: số mũ x² có đạo hàm 2x, nhưng không có thừa số x đi kèm. Hàm này không có nguyên hàm biểu diễn được bằng hàm sơ cấp; trong đề thi chỉ gặp ở dạng tích phân tính bằng máy.
- ∫e1/xdx: tương tự, không có nguyên hàm sơ cấp. Nhưng ∫e1/x/x² dx = −e1/x + C lại được, vì (1/x)' = −1/x².
- ∫x²·eˣdx: không phải u'·eᵘ, phải dùng từng phần hai lần.
Lỗi hay sai khi tìm nguyên hàm e mũ u
- Quên chia a: ∫e2xdx = e2x + C là sai; phải là e2x/2 + C.
- Nhân a thay vì chia: viết 2e2x, đó là đạo hàm chứ không phải nguyên hàm.
- Dùng công thức lũy thừa cho eˣ: viết ∫eˣdx = ex + 1/(x + 1). Công thức lũy thừa chỉ dùng khi biến nằm ở cơ số, không phải ở số mũ.
- Quên ln a với cơ số khác e: ∫2ˣdx = 2ˣ/ln 2 + C, không phải 2ˣ + C.
- Áp công thức khi thiếu u': viết ∫ex²dx = ex²/(2x) + C. Đạo hàm của kết quả này không bằng ex².
- Sai dấu với e−x: ∫e−xdx = −e−x + C.
Bài tập tự luyện có đáp án
- ∫e4xdx.
- ∫(2eˣ + 1/x)dx.
- ∫3x²·ex³dx.
- ∫e2x + 1dx.
- ∫₀ln 3 eˣdx.
- ∫5ˣdx.
- ∫[eˣ/(eˣ + 1)]dx.
Đáp án:
- e4x/4 + C.
- 2eˣ + ln|x| + C (phần 1/x xem bài nguyên hàm 1/x).
- ex³ + C.
- e2x + 1/2 + C.
- 2.
- 5ˣ/ln 5 + C.
- ln(eˣ + 1) + C.
Câu hỏi thường gặp về nguyên hàm e mũ u
Nguyên hàm e mũ u là gì?
∫u'·eᵘdx = eᵘ + C, ví dụ ∫2x·ex²dx = ex² + C.
Nguyên hàm e mũ x bằng bao nhiêu?
eˣ + C.
Nguyên hàm e mũ 2x là gì?
(1/2)e2x + C; tổng quát (1/a)eax + b + C.
Đạo hàm e mũ u bằng gì?
(eᵘ)' = u'·eᵘ.
Nguyên hàm của e mũ x bình phương là gì?
Không có nguyên hàm sơ cấp; chỉ ∫x·ex²dx = ex²/2 + C là tính được.
Nguyên hàm a mũ x là gì?
aˣ/ln a + C.
Kết luận
Muốn làm đúng mọi câu về nguyên hàm e mũ u, hãy nhớ một câu: "số mũ bậc nhất thì chia hệ số, số mũ phức tạp thì tìm u' đi kèm". Kết hợp với thói quen kiểm tra bằng đạo hàm, bạn sẽ tránh được gần hết các bẫy trong đề. Bảng tổng hợp đầy đủ các hàm khác nằm trong bài nguyên hàm.

