Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Nguyên hàm ln x: công thức, chứng minh và các dạng mở rộng

Công thức nguyên hàm ln x, cách tìm bằng phương pháp từng phần và cách kiểm tra bằng đạo hàm, các dạng mở rộng ln(ax + b), x·ln x, ln x / x, 1/(x ln x), (ln x)², log cơ số a, ví dụ tích phân dạng đề THPT, lỗi hay sai và bài tập tự luyện có đáp án.

9 phút đọc35 lượt xem

Điểm chính

  • Nguyên hàm ln x: ∫ln x dx = x ln x − x + C (x > 0).
  • Kiểm tra bằng đạo hàm: (x ln x − x)' = ln x.
  • Dạng ax + b: chia thêm a ở hạng đầu.
  • Phân biệt rõ ∫ln x dx, ∫(ln x/x)dx và ∫dx/(x ln x).

Hàm ln x có đạo hàm rất gọn là 1/x, nhưng khi đi ngược lại thì ln x không nằm trong bảng nguyên hàm cơ bản. Đây là lý do "nguyên hàm ln x" là một trong những câu hỏi được tìm nhiều nhất của học sinh lớp 12. Bài viết đưa ra công thức, hai cách để thấy vì sao công thức đúng, các dạng mở rộng hay gặp và ví dụ tích phân có chứa ln theo dạng đề thi.

Công thức nguyên hàm ln x

∫ln x dx = x·ln x − x + C, với x > 0

Có thể viết gọn thành x(ln x − 1) + C. Nếu đề cho ln|x| thì ∫ln|x|dx = x·ln|x| − x + C trên từng khoảng x > 0 hoặc x < 0.

Cách 1: Kiểm tra bằng đạo hàm

Theo định nghĩa, chỉ cần chứng tỏ đạo hàm của x ln x − x bằng ln x. Dùng quy tắc tích:

  • (x·ln x)' = 1·ln x + x·(1/x) = ln x + 1.
  • (x)' = 1.
  • Vậy (x ln x − x)' = ln x + 1 − 1 = ln x.

Cách này chỉ cần kiến thức đạo hàm ln đã học ở lớp 11, rất tiện khi làm trắc nghiệm: thay vì tìm F, bạn lấy đạo hàm từng phương án.

Cách 2: Tìm bằng phương pháp từng phần

Công thức từng phần: ∫u dv = u·v − ∫v du. Chọn:

  1. u = ln x ⇒ du = (1/x)dx.
  2. dv = dx ⇒ v = x.
  3. ∫ln x dx = x·ln x − ∫x·(1/x)dx = x ln x − ∫dx = x ln x − x + C.

Nguyên tắc chọn u theo câu quen thuộc "nhất log, nhì đa, tam lượng, tứ mũ": ưu tiên logarit, rồi đa thức, lượng giác, mũ. Logarit luôn được chọn làm u vì đạo hàm của nó (1/x) đơn giản hơn chính nó. Xem thêm các dạng từng phần khác trong bài tích phân từng phần.

Bảng nguyên hàm có chứa ln

Hàm sốHọ nguyên hàmCách tìm
ln xx ln x − x + CTừng phần
ln(ax + b)[(ax + b)ln(ax + b)]/a − x + CTừng phần hoặc đổi biến t = ax + b
ln(kx), k > 0x ln(kx) − x + CTrường hợp b = 0 của dòng trên
x·ln x(x² ln x)/2 − x²/4 + CTừng phần, u = ln x
x²·ln x(x³ ln x)/3 − x³/9 + CTừng phần, u = ln x
(ln x)/x(ln x)²/2 + CĐổi biến t = ln x
1/(x ln x)ln|ln x| + CĐổi biến t = ln x
(ln x)²x(ln x)² − 2x ln x + 2x + CTừng phần hai lần
logₐx(x ln x − x)/ln a + CĐổi cơ số logₐx = ln x / ln a

Mọi dòng trong bảng đã được kiểm tra bằng SymPy theo cách lấy đạo hàm kết quả và so với hàm ban đầu.

Ví dụ nguyên hàm ln x giải từng bước

Ví dụ 1: ln của biểu thức bậc nhất

Đề: Tìm ∫ln(2x + 1)dx.

Giải:

  1. Chọn u = ln(2x + 1) ⇒ du = 2/(2x + 1) dx; dv = dx, chọn v = x + 1/2 = (2x + 1)/2 (được phép chọn hằng số tùy ý trong v để rút gọn).
  2. ∫ln(2x + 1)dx = [(2x + 1)/2]·ln(2x + 1) − ∫[(2x + 1)/2]·[2/(2x + 1)]dx.
  3. Tích phân còn lại là ∫dx = x.
  4. Kết quả: [(2x + 1)ln(2x + 1)]/2 − x + C.

Mẹo chọn v = (2x + 1)/2 thay vì v = x giúp phần còn lại triệt tiêu gọn, không phải chia đa thức.

Ví dụ 2: Tích x·ln x

Đề: Tìm ∫x·ln x dx.

Giải:

  1. u = ln x ⇒ du = dx/x; dv = x dx ⇒ v = x²/2.
  2. ∫x ln x dx = (x²/2)ln x − ∫(x²/2)(1/x)dx = (x²/2)ln x − ∫(x/2)dx.
  3. Kết quả: (x² ln x)/2 − x²/4 + C.

Ví dụ 3: Thương ln x / x

Đề: Tìm ∫(ln x / x)dx và ∫dx/(x ln x).

Giải: Đặt t = ln x ⇒ dt = dx/x.

  1. ∫(ln x / x)dx = ∫t dt = t²/2 + C = (ln x)²/2 + C.
  2. ∫dx/(x ln x) = ∫dt/t = ln|t| + C = ln|ln x| + C.

Dấu hiệu nhận dạng: có thừa số 1/x đi kèm một hàm của ln x, đó chính là dạng u'·f(u). Chi tiết phương pháp xem bài đổi biến trong nguyên hàm.

Ví dụ 4 (dạng đề THPT): Tích phân chứa ln

Đề: Tính a) I = ∫₁ᵉ ln x dx; b) J = ∫₁ᵉ x ln x dx; c) K = ∫₁² ln x dx.

Giải:

  1. a) I = [x ln x − x]₁ᵉ = (e·1 − e) − (0 − 1) = 1.
  2. b) J = [(x² ln x)/2 − x²/4]₁ᵉ = (e²/2 − e²/4) − (0 − 1/4) = e²/4 + 1/4 = (e² + 1)/4.
  3. c) K = [x ln x − x]₁² = (2 ln 2 − 2) − (0 − 1) = 2 ln 2 − 1.

Kết quả I = 1 có ý nghĩa hình học: diện tích hình phẳng giới hạn bởi y = ln x, trục hoành và đường thẳng x = e bằng đúng 1.

Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Tìm nguyên hàm thỏa điều kiện

Đề: Biết F(x) là một nguyên hàm của f(x) = (ln x)/x trên (0; +∞) và F(1) = 2. Tính F(e).

Giải:

  1. Theo ví dụ 3: F(x) = (ln x)²/2 + C.
  2. F(1) = 0 + C = 2 ⇒ C = 2.
  3. F(e) = 1/2 + 2 = 5/2.

Ví dụ 6: Bình phương của ln x (từng phần hai lần)

Đề: Tìm ∫(ln x)²dx.

Giải:

  1. Lần 1: u = (ln x)² ⇒ du = (2ln x / x)dx; dv = dx ⇒ v = x. Ta được ∫(ln x)²dx = x(ln x)² − ∫2ln x dx.
  2. Lần 2: dùng luôn công thức ∫ln x dx = x ln x − x, nên ∫2ln x dx = 2x ln x − 2x.
  3. Kết quả: x(ln x)² − 2x ln x + 2x + C.
  4. Kiểm tra: đạo hàm của x(ln x)² là (ln x)² + 2ln x; của −2x ln x là −2ln x − 2; của 2x là 2. Cộng lại được (ln x)².

Ví dụ này cho thấy vì sao nên thuộc sẵn công thức nguyên hàm ln x: nó là "viên gạch" để xây các kết quả phức tạp hơn.

Nguyên hàm ln x trong chương trình và cách kiểm tra bằng máy tính

SGK Toán 12 theo chương trình GDPT 2018 tập trung vào nguyên hàm của các hàm sơ cấp cơ bản; phương pháp từng phần thường được trình bày như nội dung mở rộng trong tài liệu ôn luyện. Vì vậy trong đề trắc nghiệm, cách an toàn nhất là kiểm tra đáp án bằng đạo hàm như Cách 1 ở trên. Với máy tính cầm tay có chức năng d/dx (ví dụ Casio fx-580VN X), bạn nhập đạo hàm của phương án F tại x = 2, rồi so với ln 2 ≈ 0,693. Phương án nào cho cùng giá trị là đáp án đúng. Với câu tích phân như ∫₁ᵉ ln x dx, dùng thẳng chức năng tính tích phân của máy để đối chiếu kết quả 1.

Lỗi hay sai khi tìm nguyên hàm ln x

  • Nhầm với đạo hàm: viết ∫ln x dx = 1/x + C. Đạo hàm của 1/x là −1/x², không phải ln x.
  • Quên trừ x: viết ∫ln x dx = x ln x + C. Kiểm tra: (x ln x)' = ln x + 1, thừa 1.
  • Quên chia a với ln(ax + b): hạng đầu phải là [(ax + b)ln(ax + b)]/a.
  • Chọn sai u trong từng phần: nếu chọn u = x, dv = ln x dx thì phải biết trước nguyên hàm của ln x, bài toán đi vòng.
  • Lẫn ba dạng ln x, (ln x)/x, 1/(x ln x): cách tìm và kết quả khác nhau hoàn toàn.
  • Bỏ điều kiện x > 0 (hoặc ax + b > 0) khi viết kết quả và khi chọn cận tích phân.

Bài tập tự luyện có đáp án

  1. ∫ln(3x)dx.
  2. ∫x²·ln x dx.
  3. ∫[(ln x)²/x]dx.
  4. ∫₁ᵉ 2ln x dx.
  5. ∫ln(x + 1)dx.
  6. ∫log₂x dx.

Đáp án:

  1. x ln(3x) − x + C.
  2. (x³ ln x)/3 − x³/9 + C.
  3. (ln x)³/3 + C.
  4. 2.
  5. (x + 1)ln(x + 1) − x + C.
  6. (x ln x − x)/ln 2 + C.

Câu hỏi thường gặp về nguyên hàm ln x

Nguyên hàm ln x bằng bao nhiêu?

∫ln x dx = x ln x − x + C với x > 0.

Nguyên hàm lnx có phải là 1/x không?

Không, 1/x là đạo hàm của ln x. Nguyên hàm của 1/x mới là ln|x| + C.

Nguyên hàm của ln(ax + b) là gì?

[(ax + b)ln(ax + b)]/a − x + C.

Nguyên hàm của ln u tính thế nào?

Với u = ax + b dùng công thức trên; u phức tạp hơn thì dùng từng phần với u = ln(...) là phần cần đạo hàm.

Nguyên hàm lnx x (x nhân ln x) bằng gì?

∫x ln x dx = (x² ln x)/2 − x²/4 + C; còn ∫(ln x/x)dx = (ln x)²/2 + C.

Vì sao phải dùng từng phần để tìm nguyên hàm ln x?

Vì ln x không có trong bảng cơ bản; viết ln x = 1·ln x rồi đạo hàm phần ln x, lấy nguyên hàm phần 1.

Kết luận

Hãy nhớ nguyên hàm ln x là x ln x − x + C và tập thói quen kiểm tra bằng đạo hàm, chỉ mất vài giây. Với các biến thể, nhận dạng đúng loại: có 1/x đi kèm thì đổi biến t = ln x; có đa thức nhân ln thì từng phần với u = ln x. Để ôn lại hình dạng và tính chất của hàm logarit, đọc bài đồ thị hàm số mũ và logarit.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro