
Đạo hàm ln: công thức, chứng minh và bài tập có lời giải
Tổng hợp công thức đạo hàm ln theo chương trình Toán 11: đạo hàm của ln x, ln|x|, ln u, ln(kx), (ln x)ⁿ và log cơ số a. Có chứng minh từ định nghĩa, ví dụ giải từng bước, dạng đề thi tốt nghiệp THPT, lỗi hay sai và bài tập tự luyện có đáp án.
Điểm chính
- Đạo hàm ln cơ bản: (ln x)' = 1/x với x > 0; (ln|x|)' = 1/x với x ≠ 0.
- Hàm hợp: (ln u)' = u'/u.
- (ln kx)' = 1/x với k > 0 là hằng số, nên (ln 2x)' = 1/x.
- Cơ số a bất kỳ: (logₐx)' = 1/(x·ln a).
Hàm ln x (logarit tự nhiên, cơ số e ≈ 2,718) xuất hiện trong gần như mọi đề thi có phần hàm số mũ và logarit. Theo chương trình GDPT 2018, học sinh học hàm số logarit và đạo hàm của nó trong Toán 11, rồi dùng lại ở Toán 12 khi xét tính đơn điệu, cực trị, viết tiếp tuyến và tìm nguyên hàm. Bài này tổng hợp mọi công thức đạo hàm ln cần thuộc, giải thích vì sao công thức đúng, và luyện qua các ví dụ giải từng bước.
Bảng công thức đạo hàm ln và logarit
| Hàm số | Đạo hàm | Điều kiện |
|---|---|---|
| ln x | 1/x | x > 0 |
| ln|x| | 1/x | x ≠ 0 |
| ln u (u = u(x)) | u'/u | u > 0 |
| ln|u| | u'/u | u ≠ 0 |
| ln(kx), k > 0 | 1/x | x > 0 |
| ln(ax + b) | a/(ax + b) | ax + b > 0 |
| ln(xⁿ) | n/x | x > 0 |
| (ln x)ⁿ | n·(ln x)ⁿ⁻¹/x | x > 0 |
| logₐx | 1/(x·ln a) | x > 0, 0 < a ≠ 1 |
| logₐu | u'/(u·ln a) | u > 0 |
Bảng trên là một phần của bảng công thức tính đạo hàm đầy đủ. Hai dòng đầu và dòng ln u là ba công thức phải thuộc lòng; các dòng còn lại suy ra được từ chúng.
Vì sao (ln x)' = 1/x?
Dùng định nghĩa đạo hàm với x > 0:
(ln x)' = limh→0 [ln(x + h) − ln x]/h = limh→0 ln(1 + h/x)/h
Đặt t = h/x, khi h → 0 thì t → 0 và h = t·x. Biểu thức trở thành (1/x) · ln(1 + t)/t. Giới hạn đặc biệt limt→0 ln(1 + t)/t = 1 cho ta kết quả 1/x. Ôn lại cách tính giới hạn dạng này trong bài giới hạn hàm số.
Vì sao (ln|x|)' cũng bằng 1/x? Khi x < 0 thì ln|x| = ln(−x). Áp dụng quy tắc hàm hợp với u = −x, u' = −1: (ln(−x))' = −1/(−x) = 1/x. Như vậy công thức 1/x đúng trên cả hai nửa trục, chỉ trừ x = 0. Đây là lý do nguyên hàm của 1/x được viết là ln|x| + C.
Vì sao (ln u)' = u'/u? Đây là quy tắc đạo hàm hàm hợp: đạo hàm lớp ngoài ln theo biến u được 1/u, rồi nhân với đạo hàm lớp trong u'. Cách nhớ nhanh: "đạo hàm của trong chia cho trong".
Vì sao (logₐx)' = 1/(x·ln a)? Theo công thức đổi cơ số, logₐx = ln x / ln a. Vì ln a là hằng số nên đạo hàm bằng (1/x) · (1/ln a).
Ví dụ đạo hàm ln giải từng bước
Ví dụ 1: Đạo hàm ln của biểu thức bậc nhất và bậc hai
Đề: Tính đạo hàm của a) y = ln 2x; b) y = ln(3x − 5); c) y = ln(x² + 1).
Giải:
- a) u = 2x, u' = 2, nên y' = 2/(2x) = 1/x. Cách khác: ln 2x = ln 2 + ln x, đạo hàm của hằng số ln 2 bằng 0.
- b) u = 3x − 5, u' = 3, nên y' = 3/(3x − 5), với x > 5/3.
- c) u = x² + 1, u' = 2x, nên y' = 2x/(x² + 1). Vì x² + 1 > 0 với mọi x nên hàm xác định trên cả ℝ.
Ví dụ 2: Tích và thương có chứa ln x
Đề: Tính đạo hàm của a) y = x·ln x − x; b) y = ln x / x.
Giải:
- a) Quy tắc tích: (x ln x)' = 1·ln x + x·(1/x) = ln x + 1. Trừ đạo hàm của x là 1, được y' = ln x. Kết quả này cho thấy x ln x − x là một nguyên hàm của ln x.
- b) Quy tắc thương: y' = [(1/x)·x − ln x·1]/x² = (1 − ln x)/x². Suy ra y' = 0 khi ln x = 1, tức x = e.
Ví dụ 3: ln lồng nhiều lớp và lũy thừa của ln
Đề: Tính đạo hàm của a) y = ln(ln x); b) y = (ln x)²; c) y = ln(x²) với x > 0.
Giải:
- a) u = ln x, u' = 1/x. Vậy y' = (1/x)/ln x = 1/(x·ln x), với x > 1.
- b) Coi y = u² với u = ln x: y' = 2u·u' = 2 ln x · (1/x) = 2ln x / x.
- c) ln(x²) = 2 ln x khi x > 0, nên y' = 2/x. Chú ý (ln x)² và ln(x²) là hai hàm khác nhau, đạo hàm cũng khác nhau.
Ví dụ 4: Biến đổi logarit trước khi đạo hàm
Đề: Tính đạo hàm của y = ln[(x − 1)/(x + 1)] với x > 1.
Giải:
- Tách bằng tính chất logarit: y = ln(x − 1) − ln(x + 1).
- Đạo hàm từng hạng: y' = 1/(x − 1) − 1/(x + 1).
- Quy đồng: y' = [(x + 1) − (x − 1)]/(x² − 1) = 2/(x² − 1).
Nếu không tách mà dùng thẳng (ln u)' = u'/u với u là phân thức, bạn vẫn ra cùng kết quả nhưng phải tính đạo hàm phân thức, dài và dễ sai hơn.
Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Tiếp tuyến, cực trị và log cơ số 2
Đề: a) Viết phương trình tiếp tuyến của đồ thị y = ln x tại điểm có hoành độ x = e. b) Tìm giá trị nhỏ nhất của y = x − ln x trên (0; +∞). c) Tính đạo hàm của y = log₂(3x + 1).
Giải:
- a) y(e) = ln e = 1; y' = 1/x nên y'(e) = 1/e. Tiếp tuyến: y = (1/e)(x − e) + 1 = x/e. Tiếp tuyến này đi qua gốc tọa độ, một chi tiết hay được hỏi trong câu trắc nghiệm. Xem thêm cách dùng hệ số góc của tiếp tuyến.
- b) y' = 1 − 1/x = (x − 1)/x. Trên (0; +∞), y' < 0 khi x < 1 và y' > 0 khi x > 1, nên hàm đạt giá trị nhỏ nhất tại x = 1, bằng 1 − ln 1 = 1.
- c) Áp dụng (logₐu)' = u'/(u·ln a) với u = 3x + 1, a = 2: y' = 3/[(3x + 1)·ln 2].
Mọi kết quả trong các ví dụ trên đã được kiểm lại bằng phần mềm tính toán ký hiệu (SymPy) và bằng cách lấy đạo hàm ngược lại.
Cách nhớ công thức đạo hàm ln nhanh
- Nhớ một công thức gốc: (ln u)' = u'/u. Khi u = x thì u' = 1, ta được (ln x)' = 1/x.
- Tách trước, đạo hàm sau: ln(ab) = ln a + ln b, ln(a/b) = ln a − ln b, ln(aⁿ) = n ln a. Tách xong, mỗi hạng chỉ còn là ln của biểu thức đơn giản.
- Cơ số khác e thì chia thêm ln a: logₐ là ln chia cho hằng số ln a.
- Kiểm tra bằng máy tính cầm tay: với máy có chức năng tính đạo hàm tại một điểm (ví dụ Casio fx-580VN X), nhập hàm ban đầu, tính đạo hàm tại x = 2 rồi so với giá trị của đáp án tại x = 2.
Lỗi hay sai khi tính đạo hàm ln
- Quên nhân u': viết (ln(x² + 1))' = 1/(x² + 1). Đúng phải là 2x/(x² + 1).
- Coi (ln 2x)' = 1/(2x): đây là lỗi phổ biến nhất. Đúng là 2/(2x) = 1/x.
- Nhầm (ln x)² với ln(x²): đạo hàm lần lượt là 2ln x / x và 2/x.
- Quên ln a với log cơ số a: (log₃x)' = 1/(x·ln 3), không phải 1/x.
- Bỏ qua điều kiện xác định: ln u chỉ xác định khi u > 0. Trong câu hỏi đơn điệu hoặc cực trị, phải xét dấu y' trên tập xác định chứ không phải trên cả ℝ.
- Nhầm đạo hàm với nguyên hàm: (ln x)' = 1/x, còn nguyên hàm của ln x là x ln x − x + C (không phải 1/x).
Bài tập đạo hàm ln tự luyện có đáp án
- y = ln 5x.
- y = ln(x² − 4x + 5).
- y = x²·ln x.
- y = ln(sin x) với sin x > 0.
- y = log₃(x² + 1).
- y = ln(eˣ + 1).
- y = (ln x)³.
Đáp án:
- y' = 1/x.
- y' = (2x − 4)/(x² − 4x + 5).
- y' = 2x·ln x + x.
- y' = cos x / sin x = cot x.
- y' = 2x/[(x² + 1)·ln 3].
- y' = eˣ/(eˣ + 1).
- y' = 3(ln x)²/x.
Câu hỏi thường gặp về đạo hàm ln
Đạo hàm của ln x bằng bao nhiêu?
(ln x)' = 1/x với x > 0. Với ln|x| thì đạo hàm vẫn là 1/x, áp dụng cho mọi x ≠ 0.
Đạo hàm ln u bằng gì?
(ln u)' = u'/u. Ví dụ (ln(x² + 1))' = 2x/(x² + 1).
Đạo hàm ln2x bằng bao nhiêu?
(ln 2x)' = 1/x, vì ln 2x = ln 2 + ln x và ln 2 là hằng số.
Đạo hàm của x ln x và ln x / x bằng gì?
(x ln x)' = ln x + 1; còn (ln x / x)' = (1 − ln x)/x².
Đạo hàm của log cơ số a của x là gì?
(logₐx)' = 1/(x·ln a). Ví dụ (log₂x)' = 1/(x·ln 2).
Đạo hàm ln học ở lớp mấy?
Toán 11 theo chương trình GDPT 2018; Toán 12 dùng lại để khảo sát hàm số và tìm nguyên hàm.
Kết luận
Chỉ cần nắm chắc (ln u)' = u'/u là suy ra được gần như mọi công thức đạo hàm ln: ln x, ln 2x, ln(ax + b), ln|x| và log cơ số a. Hãy tập thói quen tách logarit trước khi đạo hàm và luôn ghi điều kiện xác định. Để thấy hình dạng đồ thị gắn với các đạo hàm này, đọc tiếp bài đồ thị hàm số mũ và logarit.

