Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Công thức đạo hàm: bảng đạo hàm đầy đủ, quy tắc và ví dụ

Bảng công thức đạo hàm đầy đủ theo chương trình Toán 11: định nghĩa bằng giới hạn, đạo hàm hàm lũy thừa, căn, lượng giác, lượng giác ngược, mũ, logarit, bảng đạo hàm hàm hợp u', quy tắc tổng, tích, thương, đạo hàm cấp hai và cấp cao, ý nghĩa hình học và vật lý. Kèm ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.

13 phút đọc71 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức đạo hàm theo định nghĩa: f'(x₀) = limh→0 [f(x₀ + h) − f(x₀)]/h.
  • Thuộc bảng đạo hàm cơ bản: xⁿ, √x, 1/x, sin, cos, tan, cot, eˣ, aˣ, ln x, logax; mỗi công thức có một dạng hàm hợp nhân thêm u'.
  • Bốn quy tắc: tổng hiệu, tích, thương, hàm hợp.
  • Đạo hàm cấp cao: (sin x)⁽ⁿ⁾ = sin(x + nπ/2), (1/x)⁽ⁿ⁾ = (−1)ⁿ · n!/xⁿ⁺¹.
  • f'(x₀) là hệ số góc tiếp tuyến; s'(t) là vận tốc tức thời.

Đạo hàm đo tốc độ thay đổi tức thời của một đại lượng. Theo chương trình GDPT 2018, học sinh học định nghĩa và các quy tắc tính đạo hàm ở Toán 11 (bao gồm cả hàm mũ, logarit, lượng giác và đạo hàm cấp hai), rồi dùng đạo hàm để khảo sát hàm số ở Toán 12. Gần như mọi câu về tính đơn điệu, cực trị, giá trị lớn nhất nhỏ nhất và tiếp tuyến trong đề thi đều bắt đầu bằng một phép tính đạo hàm. Bài viết tổng hợp mọi công thức đạo hàm cần thuộc (cách tính đạo hàm cơ bản, bảng đạo hàm hàm hợp, lượng giác ngược, mũ, logarit và đạo hàm cấp cao), giải thích nguồn gốc và cho ví dụ từng bước.

Định nghĩa đạo hàm

Cho hàm số y = f(x) xác định trên khoảng chứa x₀. Nếu giới hạn sau tồn tại và hữu hạn thì nó được gọi là đạo hàm của f tại x₀:

f'(x₀) = limh→0 [f(x₀ + h) − f(x₀)] / h

Tỉ số [f(x₀ + h) − f(x₀)]/h là tốc độ thay đổi trung bình trên đoạn nhỏ; cho h tiến về 0 ta được tốc độ tức thời. Ôn lại cách tính giới hạn trong bài giới hạn hàm số.

Ví dụ tính bằng định nghĩa: f(x) = x², x₀ = 3. [f(3 + h) − f(3)]/h = (9 + 6h + h² − 9)/h = 6 + h. Cho h → 0 được f'(3) = 6, khớp với công thức (x²)' = 2x.

Bảng công thức đạo hàm các hàm số cơ bản

Hàm sốĐạo hàmDạng hàm hợp (u = u(x))
c (hằng số)0
x1
xⁿ (n nguyên dương)n · xⁿ⁻¹(uⁿ)' = n · uⁿ⁻¹ · u'
xα (x > 0, α thực)α · xα−1(uα)' = α · uα−1 · u'
1/x−1/x²(1/u)' = −u'/u²
√x (x > 0)1/(2√x)(√u)' = u'/(2√u)
sin xcos x(sin u)' = u' · cos u
cos x−sin x(cos u)' = −u' · sin u
tan x1/cos²x(tan u)' = u'/cos²u
cot x−1/sin²x(cot u)' = −u'/sin²u
eˣeˣ(eu)' = u' · eu
aˣ (0 < a ≠ 1)aˣ · ln a(au)' = u' · au · ln a
ln x (x > 0)1/x(ln u)' = u'/u
logax (x > 0)1/(x · ln a)(logau)' = u'/(u · ln a)

Chi tiết từng nhóm xem bài đạo hàm lượng giác và đạo hàm arcsin (mở rộng ngoài chương trình).

Bảng đạo hàm hàm hợp u' đầy đủ

Với u = u(x) là hàm số có đạo hàm, mỗi công thức đạo hàm cơ bản có một "bản hàm hợp": thay x bằng u rồi nhân thêm u'. Cột ví dụ lấy u cụ thể để thấy cách áp dụng.

Hàm hợpĐạo hàmVí dụ
uⁿn · uⁿ⁻¹ · u'[(2x + 1)³]' = 3(2x + 1)² · 2 = 6(2x + 1)²
1/u−u'/u²[1/(x² + 1)]' = −2x/(x² + 1)²
√uu'/(2√u)[√(x² + 4)]' = x/√(x² + 4)
sin uu' · cos u(sin 3x)' = 3cos 3x
cos u−u' · sin u[cos(x²)]' = −2x · sin(x²)
tan uu'/cos²u(tan 2x)' = 2/cos²2x
cot u−u'/sin²u(cot 5x)' = −5/sin²5x
euu' · eu(ex²+1)' = 2x · ex²+1
auu' · au · ln a(32x)' = 2 · 32x · ln 3
ln u (u > 0)u'/u[ln(x² + x + 1)]' = (2x + 1)/(x² + x + 1)
logau (u > 0)u'/(u · ln a)[log2(3x + 1)]' = 3/((3x + 1) · ln 2)

Hàm hợp nhiều lớp thì làm từ ngoài vào trong, mỗi lớp nhân thêm một thừa số. Nhiều bài luyện riêng dạng này có trong bài đạo hàm hàm hợp.

Công thức đạo hàm lượng giác ngược

Các hàm lượng giác ngược nằm ngoài chương trình Toán phổ thông nhưng hay gặp ở đại học và trong một số bài nguyên hàm. Điều kiện: arcsin, arccos xác định với −1 ≤ x ≤ 1 và chỉ có đạo hàm khi −1 < x < 1.

Hàm sốĐạo hàmDạng hàm hợp
arcsin x1/√(1 − x²)(arcsin u)' = u'/√(1 − u²)
arccos x−1/√(1 − x²)(arccos u)' = −u'/√(1 − u²)
arctan x1/(1 + x²)(arctan u)' = u'/(1 + u²)
arccot x−1/(1 + x²)(arccot u)' = −u'/(1 + u²)

Ví dụ: (arcsin 2x)' = 2/√(1 − 4x²); [arctan(x²)]' = 2x/(1 + x⁴). Đạo hàm các hàm sin, cos, tan, cot thuận xem bài đạo hàm lượng giác.

Công thức đạo hàm hàm mũ và logarit

  • (eˣ)' = eˣ; (aˣ)' = aˣ · ln a (0 < a ≠ 1).
  • (ln x)' = 1/x (x > 0); (ln |x|)' = 1/x (x ≠ 0).
  • (logax)' = 1/(x · ln a); (loga|x|)' = 1/(x · ln a) (x ≠ 0).
  • Hàm mũ có cơ số và số mũ cùng chứa x, ví dụ y = xˣ (x > 0): lấy ln hai vế, ln y = x ln x, đạo hàm hai vế được y'/y = ln x + 1, suy ra (xˣ)' = xˣ(ln x + 1).

Lỗi hay gặp: (2ˣ)' = 2ˣ ln 2 chứ không phải x · 2ˣ⁻¹, vì công thức (xⁿ)' chỉ dùng khi số mũ là hằng số.

Quy tắc tính đạo hàm

Với u = u(x), v = v(x) có đạo hàm và k là hằng số:

  • Tổng, hiệu: (u ± v)' = u' ± v'.
  • Nhân hằng số: (k · u)' = k · u'.
  • Tích: (u · v)' = u'v + uv'.
  • Thương: (u/v)' = (u'v − uv')/v² (v ≠ 0).
  • Hàm hợp: nếu y = f(u) và u = u(x) thì y'x = f'(u) · u'x.

Quy tắc hàm hợp là chỗ học sinh hay quên nhất: đạo hàm "lớp ngoài" rồi nhân với đạo hàm "lớp trong". Luyện riêng dạng này ở bài đạo hàm hàm hợp.

Hệ quả hay dùng: với hàm phân thức bậc nhất trên bậc nhất y = (ax + b)/(cx + d), đạo hàm là y' = (ad − bc)/(cx + d)². Công thức này giúp tính nhanh trong câu trắc nghiệm.

Đạo hàm cấp hai và ý nghĩa của đạo hàm

Đạo hàm cấp hai là đạo hàm của đạo hàm: f''(x) = [f'(x)]'. Ý nghĩa:

  • Hình học: f'(x₀) là hệ số góc tiếp tuyến của đồ thị tại M(x₀; f(x₀)). Phương trình tiếp tuyến: y = f'(x₀)(x − x₀) + f(x₀). Xem hệ số góc của tiếp tuyến.
  • Vật lý: nếu s(t) là quãng đường theo thời gian thì v(t) = s'(t) là vận tốc tức thời, a(t) = s''(t) là gia tốc tức thời.
  • Khảo sát hàm số (Toán 12): dấu của f' cho biết hàm đồng biến hay nghịch biến, là cơ sở của bảng biến thiên.

Công thức đạo hàm cấp cao (cấp n)

Đạo hàm cấp n là đạo hàm của đạo hàm cấp n − 1: f⁽ⁿ⁾(x) = [f⁽ⁿ⁻¹⁾(x)]'. Với các hàm quen thuộc, tính vài cấp đầu sẽ thấy quy luật:

Hàm sốĐạo hàm cấp n
xᵐ (m nguyên dương, n ≤ m)m!/(m − n)! · xᵐ⁻ⁿ; bằng 0 khi n > m
eˣeˣ
eaxaⁿ · eax
sin xsin(x + nπ/2)
cos xcos(x + nπ/2)
sin axaⁿ · sin(ax + nπ/2)
1/x(−1)ⁿ · n!/xⁿ⁺¹
1/(ax + b)(−1)ⁿ · n! · aⁿ/(ax + b)ⁿ⁺¹
ln x(−1)ⁿ⁻¹ · (n − 1)!/xⁿ

Ví dụ: Với y = 1/(2x + 1): y' = −2/(2x + 1)², y'' = 8/(2x + 1)³, y''' = −48/(2x + 1)⁴. Kiểm tra bằng công thức: n = 3, a = 2 cho (−1)³ · 3! · 2³/(2x + 1)⁴ = −48/(2x + 1)⁴.

Ví dụ: y = sin 2x có y⁽ⁿ⁾ = 2ⁿ · sin(2x + nπ/2); với n = 2 được 4 sin(2x + π) = −4 sin 2x, khớp với tính trực tiếp y'' = (2cos 2x)' = −4 sin 2x.

Ví dụ áp dụng công thức tính đạo hàm

Ví dụ 1: Đa thức

Đề: Tính đạo hàm của y = x³ − 3x² + 2x − 5.

Giải: y' = 3x² − 3 · 2x + 2 − 0 = 3x² − 6x + 2.

Ví dụ 2: Thương

Đề: Tính đạo hàm của y = (2x + 1)/(x − 1).

Giải:

  1. u = 2x + 1, u' = 2; v = x − 1, v' = 1.
  2. y' = [2(x − 1) − (2x + 1) · 1]/(x − 1)² = (2x − 2 − 2x − 1)/(x − 1)² = −3/(x − 1)².
  3. Kiểm tra bằng công thức nhanh: (ad − bc) = 2 · (−1) − 1 · 1 = −3.

Ví dụ 3: Hàm hợp

Đề: Tính đạo hàm của a) y = (x² + 1)⁵; b) y = sin 3x; c) y = √(x² + 4); d) y = ln(x² + 1).

Giải:

  1. a) y' = 5(x² + 1)⁴ · 2x = 10x(x² + 1)⁴.
  2. b) y' = cos 3x · 3 = 3cos 3x.
  3. c) y' = 2x/(2√(x² + 4)) = x/√(x² + 4).
  4. d) y' = 2x/(x² + 1).

Ví dụ 4: Tích có hàm mũ, logarit

Đề: Tính đạo hàm của y = x · eˣ và y = x² · ln x.

Giải:

  1. (x · eˣ)' = 1 · eˣ + x · eˣ = eˣ(1 + x).
  2. (x² ln x)' = 2x · ln x + x² · (1/x) = 2x ln x + x.

Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Phương trình tiếp tuyến

Đề: Viết phương trình tiếp tuyến của đồ thị y = x³ − 3x + 1 tại điểm có hoành độ x₀ = 2.

Giải:

  1. y(2) = 8 − 6 + 1 = 3.
  2. y' = 3x² − 3, nên y'(2) = 12 − 3 = 9.
  3. Tiếp tuyến: y = 9(x − 2) + 3 = 9x − 15.

Ví dụ 6 (ứng dụng vật lý): Vận tốc và gia tốc

Đề: Một vật chuyển động theo phương trình s(t) = t³ − 6t² + 9t (s tính bằng mét, t bằng giây). Tính vận tốc và gia tốc tại t = 4 s.

Giải:

  1. v(t) = s'(t) = 3t² − 12t + 9, nên v(4) = 48 − 48 + 9 = 9 (m/s).
  2. a(t) = v'(t) = 6t − 12, nên a(4) = 12 (m/s²).

Ví dụ 7: Đạo hàm cấp hai của hàm lượng giác

Đề: Cho y = sin²x. Tính y' và y''.

Giải:

  1. Coi y = u² với u = sin x: y' = 2 sin x · (sin x)' = 2 sin x cos x = sin 2x.
  2. y'' = (sin 2x)' = 2cos 2x.

Quy trình ba bước khi áp dụng công thức tính đạo hàm

  1. Rút gọn trước khi tính: y = (x² − 1)/(x − 1) với x ≠ 1 chỉ là y = x + 1, đạo hàm bằng 1. Rút gọn giúp tránh phải dùng quy tắc thương.
  2. Nhận dạng cấu trúc: biểu thức là tổng, tích, thương hay hàm hợp? Hàm hợp nhiều lớp thì đạo hàm từ ngoài vào trong, mỗi lớp nhân thêm một thừa số.
  3. Tra bảng công thức tính đạo hàm cho từng hàm cơ bản, rồi gom gọn kết quả. Với câu trắc nghiệm, thay thử một giá trị x cụ thể để so đáp án.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính đạo hàm

  • Quên nhân u' ở hàm hợp: viết (sin 3x)' = cos 3x thay vì 3cos 3x.
  • Coi (uv)' = u' · v'. Đạo hàm của tích không bằng tích các đạo hàm.
  • Đảo thứ tự tử số của thương: phải là u'v − uv', viết ngược sẽ sai dấu.
  • Sai dấu với cos và cot: (cos x)' = −sin x, (cot x)' = −1/sin²x.
  • Nhầm (aˣ)' với (xⁿ)': (2ˣ)' = 2ˣ ln 2, không phải x · 2ˣ⁻¹.
  • Quên điều kiện xác định: √x chỉ có đạo hàm với x > 0; ln x cần x > 0.

Bài tập tự luyện có đáp án

  1. y = 2x⁴ − x² + 7.
  2. y = (x + 2)/(x − 3).
  3. y = cos(x²).
  4. y = ln(3x − 1).
  5. y = ex².
  6. Viết phương trình tiếp tuyến của y = x² tại điểm có hoành độ 1.

Đáp án:

  1. y' = 8x³ − 2x.
  2. y' = −5/(x − 3)².
  3. y' = −2x · sin(x²).
  4. y' = 3/(3x − 1).
  5. y' = 2x · ex².
  6. y(1) = 1, y'(1) = 2, tiếp tuyến y = 2x − 1.

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính đạo hàm cơ bản là gì?

(c)' = 0, (xⁿ)' = n·xⁿ⁻¹, (√x)' = 1/(2√x), (1/x)' = −1/x², (sin x)' = cos x, (cos x)' = −sin x, (eˣ)' = eˣ, (ln x)' = 1/x.

Công thức đạo hàm của tích và thương là gì?

(uv)' = u'v + uv'; (u/v)' = (u'v − uv')/v² với v ≠ 0.

Đạo hàm hàm hợp tính thế nào?

[f(u)]' = f'(u) · u'. Ví dụ [(x² + 1)⁵]' = 10x(x² + 1)⁴.

Đạo hàm của tan x và cot x bằng gì?

(tan x)' = 1/cos²x, (cot x)' = −1/sin²x.

Đạo hàm có ý nghĩa gì?

f'(x₀) là hệ số góc tiếp tuyến tại x₀; s'(t) là vận tốc tức thời, s''(t) là gia tốc.

Đạo hàm học ở lớp mấy?

Toán 11 (định nghĩa, quy tắc, đạo hàm cấp hai); ứng dụng khảo sát hàm số ở Toán 12.

Đạo hàm của x ln x bằng bao nhiêu?

Dùng quy tắc tích: (x ln x)' = 1 · ln x + x · (1/x) = ln x + 1, với x > 0.

Đạo hàm của arcsin x, arctan x bằng gì?

(arcsin x)' = 1/√(1 − x²) với −1 < x < 1; (arctan x)' = 1/(1 + x²).

Công thức đạo hàm cấp n của sin x là gì?

(sin x)⁽ⁿ⁾ = sin(x + nπ/2), (cos x)⁽ⁿ⁾ = cos(x + nπ/2).

Kết luận

Muốn tính đạo hàm nhanh và đúng, hãy thuộc bảng công thức đạo hàm cơ bản cùng bản hàm hợp của nó, nắm bốn quy tắc, và tập thói quen hỏi "hàm này có lớp trong không?" trước khi viết kết quả. Khi đã thành thạo, bước tiếp theo là dùng đạo hàm để lập bảng biến thiên và viết tiếp tuyến, hai dạng gần như luôn có trong đề thi tốt nghiệp THPT.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro