
Điểm cực trị của đồ thị hàm số: định nghĩa, cách tìm, bài tập
Phân biệt ba khái niệm dễ nhầm: điểm cực trị của hàm số, giá trị cực trị và điểm cực trị của đồ thị hàm số. Quy tắc tìm cực trị bằng đạo hàm theo Toán 12 chương trình GDPT 2018, điều kiện số cực trị của hàm bậc ba và trùng phương, ví dụ dạng đề THPT, lỗi hay sai và bài tập có đáp án.
Điểm chính
- Điểm cực trị của đồ thị hàm số là điểm M(x₀; f(x₀)), có cả hoành độ và tung độ.
- Hàm số có cực trị tại x₀ khi f' đổi dấu qua x₀.
- Bậc ba có 2 cực trị ⇔ b² − 3ac > 0; trùng phương có 3 cực trị ⇔ ab < 0.
- Giá trị cực đại không nhất thiết lớn hơn giá trị cực tiểu.
Cực trị là một trong những dạng toán xuất hiện đều đặn nhất trong đề thi tốt nghiệp THPT môn Toán, từ câu nhận biết đọc bảng biến thiên đến câu vận dụng có tham số m. Theo chương trình GDPT 2018, nội dung này nằm ở bài đầu tiên của Toán 12: "Tính đơn điệu và cực trị của hàm số". Rất nhiều học sinh mất điểm không vì tính sai mà vì trả lời nhầm đối tượng: đề hỏi điểm cực trị của đồ thị hàm số nhưng lại chọn hoành độ, hoặc ngược lại. Bài viết này phân biệt rõ từng khái niệm, rồi đi qua cách tìm và các dạng bài hay gặp.
Ba khái niệm cần phân biệt
Cho hàm số y = f(x) xác định trên khoảng (a; b) chứa x₀.
- Nếu có một khoảng (x₀ − h; x₀ + h) sao cho f(x) < f(x₀) với mọi x ≠ x₀ trong khoảng đó, ta nói hàm số đạt cực đại tại x₀. Số x₀ là điểm cực đại của hàm số, f(x₀) là giá trị cực đại.
- Định nghĩa cực tiểu tương tự, với f(x) > f(x₀).
- Điểm M(x₀; f(x₀)) là điểm cực đại (cực tiểu) của đồ thị hàm số.
| Đề hỏi | Đáp án có dạng | Ví dụ với y = x³ − 3x² + 2 |
|---|---|---|
| Điểm cực đại của hàm số | một số x₀ | x = 0 |
| Giá trị cực đại | một số y₀ = f(x₀) | y = 2 |
| Điểm cực đại của đồ thị hàm số | một điểm (x₀; y₀) | (0; 2) |
| Điểm cực tiểu của đồ thị hàm số | một điểm (x₀; y₀) | (2; −2) |
Chú ý: cực trị là khái niệm địa phương. Giá trị cực đại chỉ lớn nhất trong một lân cận nhỏ, không phải giá trị lớn nhất trên cả tập xác định.
Điều kiện để hàm số có cực trị
Điều kiện cần (định lý Fermat)
Nếu f có đạo hàm tại x₀ và đạt cực trị tại x₀ thì f'(x₀) = 0. Chiều ngược lại không đúng: y = x³ có y'(0) = 0 nhưng y' = 3x² ≥ 0 không đổi dấu, nên hàm không có cực trị tại 0.
Điều kiện đủ (xét dấu đạo hàm)
Giả sử f liên tục trên khoảng chứa x₀ và có đạo hàm trên khoảng đó (có thể trừ x₀):
- f'(x) đổi dấu từ dương sang âm khi x đi qua x₀ thì x₀ là điểm cực đại.
- f'(x) đổi dấu từ âm sang dương khi x đi qua x₀ thì x₀ là điểm cực tiểu.
Hàm vẫn có thể đạt cực trị tại điểm không có đạo hàm, ví dụ y = |x| đạt cực tiểu tại x = 0.
Dùng đạo hàm cấp hai (khi f'(x₀) = 0)
Nếu f''(x₀) < 0 thì x₀ là điểm cực đại; nếu f''(x₀) > 0 thì x₀ là điểm cực tiểu. Nếu f''(x₀) = 0 thì chưa kết luận được, phải quay lại xét dấu f'. Cách này tiện trong bài có tham số hoặc hàm lượng giác.
Quy trình tìm điểm cực trị của đồ thị hàm số
- Tìm tập xác định.
- Tính f'(x); tìm các điểm tại đó f'(x) = 0 hoặc f' không xác định.
- Lập bảng xét dấu f' (hoặc bảng biến thiên).
- Kết luận hoành độ cực đại, cực tiểu; thay vào f để có tung độ.
- Viết điểm cực trị của đồ thị hàm số dưới dạng tọa độ (x₀; f(x₀)). Nếu đề chỉ hỏi điểm cực trị của hàm số thì dừng ở bước 4 với hoành độ x₀.
Số điểm cực trị của các hàm thường gặp
| Hàm số | Số điểm cực trị | Điều kiện |
|---|---|---|
| Bậc ba y = ax³ + bx² + cx + d | 2 | b² − 3ac > 0 (y' = 0 có 2 nghiệm phân biệt) |
| Bậc ba | 0 | b² − 3ac ≤ 0 |
| Trùng phương y = ax⁴ + bx² + c | 3 | ab < 0 |
| Trùng phương | 1 | ab ≥ 0 (a ≠ 0) |
| Phân thức (ax + b)/(cx + d) | 0 | luôn luôn |
Điều kiện của hàm bậc ba đến từ biệt thức thu gọn của y' = 3ax² + 2bx + c: Δ' = b² − 3ac. Ôn lại cách dùng biệt thức trong bài công thức tính delta.
Ví dụ tìm điểm cực trị của đồ thị hàm số
Ví dụ 1: Hàm bậc ba
Đề: Tìm các điểm cực trị của đồ thị hàm số y = x³ − 3x² + 2. Tính khoảng cách giữa chúng và viết phương trình đường thẳng đi qua hai điểm đó.
Giải:
- y' = 3x² − 6x = 3x(x − 2); y' = 0 ⇔ x = 0 hoặc x = 2.
- y' > 0 khi x < 0 hoặc x > 2; y' < 0 khi 0 < x < 2.
- Cực đại tại x = 0, y = 2; cực tiểu tại x = 2, y = −2. Điểm cực đại của đồ thị A(0; 2), điểm cực tiểu B(2; −2).
- AB = √[(2 − 0)² + (−2 − 2)²] = √20 = 2√5.
- Đường thẳng AB có hệ số góc (−2 − 2)/(2 − 0) = −2, đi qua A(0; 2): y = −2x + 2.
Mẹo: chia y cho y' được y = y'·(x/3 − 1/3) + (−2x + 2). Tại điểm cực trị y' = 0 nên tung độ bằng phần dư −2x + 2. Phần dư này chính là phương trình đường thẳng qua hai điểm cực trị.
Ví dụ 2: Hàm trùng phương
Đề: Tìm các điểm cực trị của đồ thị y = x⁴ − 2x² + 3 và tính diện tích tam giác tạo bởi chúng.
Giải:
- y' = 4x³ − 4x = 4x(x − 1)(x + 1); y' = 0 ⇔ x ∈ {−1; 0; 1}.
- Vì a = 1 > 0, b = −2 < 0 (ab < 0) nên có ba cực trị: cực đại tại x = 0, cực tiểu tại x = ±1.
- Ba điểm: A(0; 3), B(−1; 2), C(1; 2).
- Tam giác ABC cân tại A, đáy BC = 2, chiều cao 3 − 2 = 1, diện tích = ½ · 2 · 1 = 1.
Ví dụ 3: Hàm phân thức
Đề: Tìm các điểm cực trị của đồ thị y = (x² + 3)/(x − 1).
Giải:
- Tập xác định x ≠ 1. Theo công thức đạo hàm phân số: y' = (x² − 2x − 3)/(x − 1)² = (x + 1)(x − 3)/(x − 1)².
- y' = 0 ⇔ x = −1 hoặc x = 3. Dấu y' là dấu của (x + 1)(x − 3).
- Cực đại tại x = −1, y = 4/(−2) = −2; cực tiểu tại x = 3, y = 12/2 = 6.
- Các điểm cực trị của đồ thị hàm số là (−1; −2) (cực đại) và (3; 6) (cực tiểu).
Ví dụ này cho thấy giá trị cực đại (−2) có thể nhỏ hơn giá trị cực tiểu (6).
Ví dụ 4 (dạng đề THPT): Cho biểu thức đạo hàm, đếm số cực trị
Đề: Hàm số f có đạo hàm f'(x) = x(x − 1)²(x + 2). Hàm số f có bao nhiêu điểm cực trị?
Giải:
- f'(x) = 0 ⇔ x ∈ {−2; 0; 1}.
- (x − 1)² ≥ 0 là thừa số bội chẵn, không làm f' đổi dấu. Dấu của f' là dấu của x(x + 2).
- f' đổi dấu tại x = −2 (từ + sang −, cực đại) và tại x = 0 (từ − sang +, cực tiểu); không đổi dấu tại x = 1.
- Vậy f có 2 điểm cực trị.
Quy tắc nhanh: chỉ đếm các nghiệm bội lẻ của f'. Số điểm cực trị của hàm số cũng bằng số điểm cực trị của đồ thị hàm số, vì mỗi hoành độ x₀ ứng với đúng một điểm (x₀; f(x₀)).
Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Bài toán tham số m
Đề: a) Tìm m để y = x³ − 3mx² + 3(m² − 1)x + 1 đạt cực tiểu tại x = 2. b) Tìm m để điểm cực tiểu của đồ thị y = x³ − 3x² + m nằm trên trục hoành.
Giải a):
- y' = 3x² − 6mx + 3(m² − 1). Điều kiện cần y'(2) = 0: 12 − 12m + 3m² − 3 = 0 ⇔ m² − 4m + 3 = 0 ⇔ m = 1 hoặc m = 3.
- y'' = 6x − 6m. Với m = 1: y''(2) = 6 > 0, là cực tiểu (nhận). Với m = 3: y''(2) = −6 < 0, là cực đại (loại).
- Kết luận m = 1.
Giải b): y' = 3x² − 6x, cực tiểu tại x = 2 với y = 8 − 12 + m = m − 4. Điểm cực tiểu (2; m − 4) nằm trên trục hoành ⇔ m − 4 = 0 ⇔ m = 4.
Tất cả kết quả trong các ví dụ đã được kiểm lại bằng SymPy (giải y' = 0 và thay số vào hàm).
Lỗi hay sai khi tìm điểm cực trị
- Trả lời nhầm đối tượng: đề hỏi điểm cực trị của đồ thị hàm số thì đáp án là tọa độ (x₀; y₀), không phải x₀.
- Coi mọi nghiệm của f' là cực trị: nghiệm bội chẵn không làm f' đổi dấu.
- Bỏ quên điểm f' không xác định: y = |x| hay y = ∛(x²) đạt cực tiểu tại 0 dù không có đạo hàm tại đó.
- Chỉ dùng điều kiện cần trong bài tham số: giải y'(x₀) = 0 xong phải thử lại bằng y'' hoặc bảng dấu như ví dụ 5a.
- Nhầm cực đại với giá trị lớn nhất: cực trị là địa phương, giá trị lớn nhất là trên cả miền.
Bài tập tự luyện có đáp án
- Tìm các điểm cực trị của đồ thị y = −x³ + 3x + 1.
- Tìm các điểm cực trị của đồ thị y = x⁴ − 4x² + 1.
- Hàm f có f'(x) = (x − 1)(x + 3)³. Hàm f có bao nhiêu điểm cực trị?
- Tìm m để y = x³ − 3x² + mx có hai điểm cực trị.
- Tính khoảng cách giữa hai điểm cực trị của đồ thị y = x³ − 3x.
Đáp án:
- Điểm cực tiểu (−1; −1), điểm cực đại (1; 3).
- Điểm cực đại (0; 1); điểm cực tiểu (−√2; −3) và (√2; −3).
- 2 điểm cực trị (x = −3 và x = 1, đều là nghiệm bội lẻ).
- y' = 3x² − 6x + m có Δ' = 9 − 3m > 0 ⇔ m < 3.
- Hai điểm (−1; 2) và (1; −2), khoảng cách 2√5.
Câu hỏi thường gặp
Điểm cực trị của đồ thị hàm số là gì?
Là điểm M(x₀; f(x₀)) trên đồ thị, trong đó x₀ là điểm cực đại hoặc cực tiểu của hàm số.
Điểm cực trị của hàm số và của đồ thị hàm số khác nhau thế nào?
Của hàm số là số x₀; giá trị cực trị là f(x₀); của đồ thị là điểm (x₀; f(x₀)).
Cách tìm cực trị của hàm số nhanh nhất?
Tính f', tìm nghiệm và điểm f' không xác định, xét dấu f'; đổi dấu + sang − là cực đại, − sang + là cực tiểu.
Hàm bậc ba có mấy điểm cực trị?
0 hoặc 2; có 2 khi b² − 3ac > 0.
Giá trị cực đại có luôn lớn hơn giá trị cực tiểu không?
Không, ví dụ y = (x² + 3)/(x − 1) có cực đại −2, cực tiểu 6.
Cực trị của hàm số học ở lớp mấy?
Bài đầu tiên của Toán 12 theo chương trình GDPT 2018.
Kết luận
Để làm chắc các câu về điểm cực trị của đồ thị hàm số, hãy nhớ ba bước: tính đạo hàm, xét dấu, rồi trả lời đúng đối tượng mà đề hỏi. Các điều kiện b² − 3ac > 0 và ab < 0 giúp bạn xử lý nhanh câu tham số. Tổng hợp thêm các công thức liên quan trong bài tất cả công thức Toán 12.

