
Công thức tính delta, delta phẩy: giải phương trình bậc hai
Công thức tính delta (denta) Δ = b² − 4ac và delta phẩy Δ' = b'² − ac, cách biện luận số nghiệm theo dấu của delta, công thức nghiệm, chứng minh bằng phương pháp bình phương, bài toán tìm tham số m và hệ thức Vi-ét. Kèm ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.
Điểm chính
- Công thức tính delta: Δ = b² − 4ac, với phương trình ax² + bx + c = 0 (a ≠ 0).
- Δ > 0: hai nghiệm x = (−b ± √Δ)/(2a). Δ = 0: nghiệm kép x = −b/(2a). Δ < 0: vô nghiệm.
- Delta phẩy (b = 2b'): Δ' = b'² − ac, nghiệm x = (−b' ± √Δ')/a.
- ac < 0 thì luôn có hai nghiệm phân biệt.
Delta (Δ, nhiều bạn viết là "denta") là con số quyết định phương trình bậc hai có bao nhiêu nghiệm và nghiệm bằng bao nhiêu. Theo chương trình GDPT 2018, phương trình bậc hai một ẩn, biệt thức Δ và hệ thức Vi-ét được học ở Toán 9, và là phần gần như chắc chắn có trong đề thi vào lớp 10. Lên Toán 10, Δ tiếp tục được dùng để xét dấu tam thức bậc hai và giải bất phương trình. Bài viết trình bày công thức tính delta, delta phẩy, chứng minh công thức nghiệm và các dạng bài có tham số.
Công thức tính delta và công thức nghiệm
Xét phương trình bậc hai ax² + bx + c = 0 với a ≠ 0. Biệt thức (delta) là:
Δ = b² − 4ac
| Dấu của Δ | Số nghiệm | Công thức nghiệm |
|---|---|---|
| Δ > 0 | Hai nghiệm phân biệt | x₁ = (−b + √Δ)/(2a), x₂ = (−b − √Δ)/(2a) |
| Δ = 0 | Nghiệm kép | x₁ = x₂ = −b/(2a) |
| Δ < 0 | Vô nghiệm (trong tập số thực) | Không có |
Mẹo nhận biết nhanh: nếu a và c trái dấu thì −4ac > 0, nên Δ = b² − 4ac > 0 và phương trình chắc chắn có hai nghiệm phân biệt, chưa cần tính Δ.
Chứng minh công thức nghiệm từ delta
Chia hai vế cho a (a ≠ 0) rồi thêm bớt để tạo bình phương, dùng hằng đẳng thức (x + m)² = x² + 2mx + m²:
- x² + (b/a)x + c/a = 0.
- x² + 2 · (b/2a) · x + b²/(4a²) = b²/(4a²) − c/a.
- (x + b/(2a))² = (b² − 4ac)/(4a²) = Δ/(4a²).
Vế phải có mẫu 4a² > 0, nên dấu của vế phải là dấu của Δ. Nếu Δ < 0, một bình phương không thể âm nên vô nghiệm. Nếu Δ = 0 thì x = −b/(2a). Nếu Δ > 0 thì x + b/(2a) = ±√Δ/(2a), tức x = (−b ± √Δ)/(2a). Đây chính là lý do tên gọi "biệt thức": Δ phân biệt ba trường hợp.
Công thức tính delta phẩy (Δ')
Khi hệ số b là số chẵn (hoặc có dạng 2 · biểu thức), đặt b = 2b'. Khi đó:
Δ' = b'² − ac
- Δ' > 0: x = (−b' ± √Δ')/a.
- Δ' = 0: nghiệm kép x = −b'/a.
- Δ' < 0: vô nghiệm.
Vì Δ = (2b')² − 4ac = 4Δ', dấu của Δ' luôn giống dấu của Δ. Delta phẩy giúp làm việc với số nhỏ hơn, đặc biệt hữu ích trong bài toán tham số dạng −2(m + 1)x.
Hệ thức Vi-ét đi kèm delta
Khi Δ ≥ 0, hai nghiệm x₁, x₂ thỏa mãn:
x₁ + x₂ = −b/a, x₁ · x₂ = c/a
Vi-ét chỉ dùng được khi phương trình có nghiệm, nên bài toán "tìm m để hai nghiệm thỏa mãn..." luôn phải xét Δ trước. Hệ quả hay dùng: nếu a + b + c = 0 thì x₁ = 1, x₂ = c/a; nếu a − b + c = 0 thì x₁ = −1, x₂ = −c/a.
Ví dụ áp dụng công thức tính delta
Ví dụ 1: Hai nghiệm phân biệt
Đề: Giải phương trình x² − 5x + 6 = 0.
Giải: a = 1, b = −5, c = 6. Δ = 25 − 24 = 1 > 0, √Δ = 1. x₁ = (5 + 1)/2 = 3, x₂ = (5 − 1)/2 = 2.
Ví dụ 2: Hệ số a khác 1
Đề: Giải phương trình 2x² + 3x − 2 = 0.
Giải: Δ = 9 − 4 · 2 · (−2) = 9 + 16 = 25, √Δ = 5. x₁ = (−3 + 5)/4 = 1/2, x₂ = (−3 − 5)/4 = −2. (a và c trái dấu nên đoán trước được có hai nghiệm.)
Ví dụ 3: Dùng delta phẩy
Đề: Giải phương trình x² − 6x + 4 = 0.
Giải: b = −6 chẵn, b' = −3. Δ' = 9 − 4 = 5 > 0. x = 3 ± √5.
Ví dụ 4: Nghiệm kép và vô nghiệm
Đề: Giải a) 4x² − 4x + 1 = 0; b) x² + x + 1 = 0.
Giải:
- a) Δ = 16 − 16 = 0, nghiệm kép x = 4/8 = 1/2. (Thực chất (2x − 1)² = 0.)
- b) Δ = 1 − 4 = −3 < 0, phương trình vô nghiệm.
Ví dụ 5 (dạng đề thi vào lớp 10): Tìm tham số m
Đề: Cho phương trình x² − 2(m + 1)x + m² + 3 = 0. a) Tìm m để phương trình có hai nghiệm phân biệt. b) Tìm m để hai nghiệm thỏa mãn x₁² + x₂² = 10.
Giải:
- b' = −(m + 1). Δ' = (m + 1)² − (m² + 3) = 2m − 2.
- a) Hai nghiệm phân biệt khi Δ' > 0 ⇔ m > 1.
- b) Theo Vi-ét: x₁ + x₂ = 2(m + 1), x₁x₂ = m² + 3.
- x₁² + x₂² = (x₁ + x₂)² − 2x₁x₂ = 4(m + 1)² − 2(m² + 3) = 2m² + 8m − 2.
- 2m² + 8m − 2 = 10 ⇔ m² + 4m − 6 = 0 ⇔ m = −2 ± √10.
- Đối chiếu điều kiện m > 1: −2 + √10 ≈ 1,16 thỏa mãn; −2 − √10 loại. Vậy m = −2 + √10.
Ví dụ 6 (bài toán thực tế): Kích thước mảnh vườn
Đề: Một mảnh vườn hình chữ nhật có chiều dài hơn chiều rộng 3 m và diện tích 40 m². Tính các kích thước của mảnh vườn.
Giải:
- Gọi chiều rộng là x (m), x > 0. Chiều dài là x + 3.
- x(x + 3) = 40 ⇔ x² + 3x − 40 = 0.
- Δ = 9 + 160 = 169, √Δ = 13. x₁ = (−3 + 13)/2 = 5, x₂ = (−3 − 13)/2 = −8 (loại vì x > 0).
- Chiều rộng 5 m, chiều dài 8 m. Kiểm tra: 5 · 8 = 40.
Ví dụ 7: Nhẩm nghiệm không cần tính delta
Đề: Giải 2x² − 5x + 3 = 0.
Giải: a + b + c = 2 − 5 + 3 = 0 nên x₁ = 1, x₂ = c/a = 3/2. Dùng công thức tính delta cũng ra cùng kết quả: Δ = 25 − 24 = 1, x = (5 ± 1)/4.
Delta trong xét dấu tam thức bậc hai (Toán 10)
Với f(x) = ax² + bx + c (a ≠ 0), dấu của f(x) phụ thuộc vào Δ:
- Δ < 0: f(x) luôn cùng dấu với a, với mọi x.
- Δ = 0: f(x) cùng dấu với a, trừ tại x = −b/(2a) thì f(x) = 0.
- Δ > 0: f(x) trái dấu với a khi x nằm giữa hai nghiệm, cùng dấu với a khi x nằm ngoài khoảng hai nghiệm ("trong trái, ngoài cùng").
Ví dụ: x² − 5x + 6 < 0. Hai nghiệm 2 và 3, a = 1 > 0, nên biểu thức âm khi 2 < x < 3. Như vậy công thức tính delta không chỉ dùng để giải phương trình mà còn là công cụ chính khi giải bất phương trình bậc hai.
Lỗi hay sai khi dùng công thức tính delta
- Sai dấu khi b âm: với b = −5, b² = 25 (không phải −25), và −b = 5.
- Chia 2 thiếu: viết x = −b ± √Δ/2a thay vì (−b ± √Δ)/(2a). Cả tử số chia cho 2a.
- Dùng Δ' nhưng lại chia cho 2a: với Δ', nghiệm là (−b' ± √Δ')/a.
- Quên điều kiện a ≠ 0 trong bài có tham số; khi a = 0 phương trình thành bậc nhất, phải xét riêng.
- Dùng Vi-ét mà không kiểm tra Δ ≥ 0, dẫn đến nhận giá trị m làm phương trình vô nghiệm.
- Quên đối chiếu điều kiện sau khi giải ra m, như ở ví dụ 5.
Bài tập tự luyện có đáp án
- Giải 3x² − 7x + 2 = 0.
- Giải x² + 4x − 1 = 0 bằng delta phẩy.
- Giải 9x² − 12x + 4 = 0.
- Không giải, cho biết số nghiệm của 2x² + x + 3 = 0.
- Tìm m để phương trình mx² − 2x + 1 = 0 có nghiệm kép.
Đáp án:
- Δ = 49 − 24 = 25; x₁ = 2, x₂ = 1/3.
- Δ' = 4 + 1 = 5; x = −2 ± √5.
- Δ' = 36 − 36 = 0; nghiệm kép x = 2/3.
- Δ = 1 − 24 = −23 < 0, vô nghiệm.
- Cần m ≠ 0 và Δ' = 1 − m = 0, nên m = 1 (nghiệm kép x = 1).
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính delta là gì?
Δ = b² − 4ac cho phương trình ax² + bx + c = 0 (a ≠ 0). Ví dụ x² − 5x + 6 = 0 có Δ = 1.
Công thức tính denta và delta có khác nhau không?
Không, "denta" chỉ là cách đọc phiên âm của Δ. Cả hai đều là b² − 4ac.
Delta phẩy là gì, khi nào dùng?
Khi b chẵn: Δ' = b'² − ac với b' = b/2, nghiệm x = (−b' ± √Δ')/a. Dấu Δ' giống dấu Δ.
Delta âm thì phương trình có nghiệm không?
Không có nghiệm thực. Ví dụ x² + x + 1 = 0 có Δ = −3.
Delta bằng 0 thì sao?
Có nghiệm kép x = −b/(2a); ví dụ 4x² − 4x + 1 = 0 có nghiệm kép 1/2.
Công thức tính delta học ở lớp mấy?
Toán 9 theo chương trình GDPT 2018; Toán 10 dùng lại để xét dấu tam thức bậc hai.
Kết luận
Công thức tính delta là "cửa vào" của mọi bài phương trình bậc hai: tính Δ (hoặc Δ' khi b chẵn), nhìn dấu để biết số nghiệm, rồi mới dùng công thức nghiệm hay Vi-ét. Trong bài có tham số, luôn đặt điều kiện từ Δ trước và đối chiếu ở cuối. Phần đồ thị của hàm bậc hai và vị trí đỉnh −b/(2a) được trình bày trong bài phương trình parabol.

