
Công thức tính xác suất: đủ các quy tắc, có ví dụ và bài tập
Tổng hợp công thức tính xác suất theo chương trình GDPT 2018: định nghĩa cổ điển, biến cố đối, công thức cộng cho biến cố xung khắc và biến cố bất kỳ, công thức nhân cho biến cố độc lập, xác suất có điều kiện. Kèm ví dụ gieo xúc xắc, rút bi, bắn bia và bài tập có đáp án.
Điểm chính
- Công thức tính xác suất cổ điển: P(A) = n(A)/n(Ω).
- Biến cố đối: P(Ā) = 1 − P(A).
- Cộng: P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B).
- Nhân (A, B độc lập): P(A ∩ B) = P(A) · P(B).
- Có điều kiện: P(A | B) = P(A ∩ B)/P(B).
Xác suất có mặt ở nhiều lớp trong chương trình GDPT 2018: xác suất thực nghiệm ở lớp 6-7, xác suất của biến cố trong các mô hình đơn giản ở Toán 9, định nghĩa cổ điển kết hợp tổ hợp ở Toán 10, quy tắc cộng và nhân ở Toán 11, xác suất có điều kiện và công thức Bayes ở Toán 12. Trong đề thi tốt nghiệp THPT, câu xác suất thường ở mức vận dụng và phụ thuộc nhiều vào việc đếm đúng. Bài viết gom mọi công thức tính xác suất cần dùng, giải thích khi nào dùng công thức nào và giải ví dụ từng bước.
Các khái niệm cần nắm trước
- Phép thử: một hành động có kết quả không đoán trước được, ví dụ gieo xúc xắc, rút thẻ.
- Không gian mẫu Ω: tập hợp mọi kết quả có thể. Gieo một xúc xắc: Ω = {1; 2; 3; 4; 5; 6}, n(Ω) = 6.
- Biến cố A: một tập con của Ω. "Ra mặt chẵn" là A = {2; 4; 6}.
- Biến cố xung khắc: A và B không thể cùng xảy ra (A ∩ B = ∅).
- Biến cố độc lập: việc A xảy ra hay không không làm thay đổi xác suất của B.
Các phép toán hợp (∪) và giao (∩) trên biến cố giống hệt phép toán trên tập hợp, xem ký hiệu giao và hợp và biểu đồ Venn.
Công thức tính xác suất cổ điển
P(A) = n(A) / n(Ω)
- n(Ω): số phần tử của không gian mẫu.
- n(A): số kết quả thuận lợi cho A.
- Điều kiện: các kết quả của phép thử đồng khả năng (xúc xắc cân đối, đồng xu cân đối, rút ngẫu nhiên).
Tính chất: 0 ≤ P(A) ≤ 1, P(∅) = 0, P(Ω) = 1. Khi n(Ω) lớn, dùng quy tắc đếm, chỉnh hợp và tổ hợp (Toán 10) để đếm thay vì liệt kê. Ở lớp 6-7, học sinh còn học xác suất thực nghiệm: số lần A xảy ra chia cho tổng số lần thực hiện, một con số xấp xỉ xác suất lý thuyết khi số lần thử lớn.
Công thức biến cố đối
P(Ā) = 1 − P(A)
Ā là biến cố "A không xảy ra". Công thức này là vũ khí chính cho mọi câu "ít nhất một": thay vì cộng nhiều trường hợp, tính xác suất của trường hợp "không có cái nào" rồi lấy 1 trừ. Xem thêm bài biến cố đối.
Công thức cộng xác suất
P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B)
Trừ P(A ∩ B) vì phần chung đã bị đếm hai lần. Nếu A và B xung khắc thì A ∩ B = ∅ và công thức rút gọn thành P(A ∪ B) = P(A) + P(B).
Công thức nhân xác suất
P(A ∩ B) = P(A) · P(B) (khi A và B độc lập)
Chỉ nhân trực tiếp khi hai biến cố độc lập, ví dụ hai lần gieo xúc xắc, hai xạ thủ bắn riêng rẽ. Nếu A, B độc lập thì các cặp (A, B̄), (Ā, B), (Ā, B̄) cũng độc lập. Chi tiết xem biến cố độc lập.
Xác suất có điều kiện, toàn phần và Bayes (Toán 12)
P(A | B) = P(A ∩ B) / P(B) (P(B) > 0)
P(A | B) là xác suất của A khi biết B đã xảy ra. Từ đây suy ra công thức nhân tổng quát P(A ∩ B) = P(B) · P(A | B), đúng cả khi A, B không độc lập. Công thức xác suất toàn phần P(A) = P(B) · P(A | B) + P(B̄) · P(A | B̄) và công thức Bayes được trình bày riêng trong bài công thức Bayes và xác suất có điều kiện.
Bảng chọn nhanh công thức tính xác suất
| Dấu hiệu trong đề | Công thức tính xác suất nên dùng |
|---|---|
| Một phép thử, đếm được kết quả | P(A) = n(A)/n(Ω) |
| "Ít nhất một", "có ít nhất" | P(A) = 1 − P(Ā) |
| "A hoặc B" | P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B) |
| "A và B", các lần thử độc lập | P(A ∩ B) = P(A) · P(B) |
| "Biết rằng...", "với điều kiện..." | P(A | B) = P(A ∩ B)/P(B) |
Đọc kỹ các từ khoá "và", "hoặc", "ít nhất", "biết rằng" là cách nhanh nhất để chọn đúng công thức tính xác suất trước khi đếm.
Ví dụ áp dụng công thức tính xác suất
Ví dụ 1: Gieo một con xúc xắc
Đề: Gieo một con xúc xắc cân đối. Tính xác suất ra mặt có số chấm chẵn.
Giải: n(Ω) = 6, A = {2; 4; 6}, n(A) = 3. P(A) = 3/6 = 1/2.
Ví dụ 2: Gieo hai con xúc xắc
Đề: Gieo hai con xúc xắc cân đối. Tính xác suất tổng số chấm bằng 7.
Giải:
- Mỗi kết quả là một cặp (a; b), n(Ω) = 6 · 6 = 36.
- Tổng bằng 7: (1;6), (2;5), (3;4), (4;3), (5;2), (6;1), n(A) = 6.
- P(A) = 6/36 = 1/6.
Ví dụ 3 (dạng đề THPT): Rút bi dùng tổ hợp
Đề: Một hộp có 5 bi đỏ và 4 bi xanh. Lấy ngẫu nhiên đồng thời 3 bi. Tính xác suất để (a) lấy được đúng 2 bi đỏ; (b) có ít nhất 1 bi xanh.
Giải:
- n(Ω) = C(9, 3) = 84.
- (a) Chọn 2 đỏ trong 5 và 1 xanh trong 4: n(A) = C(5, 2) · C(4, 1) = 10 · 4 = 40. P(A) = 40/84 = 10/21.
- (b) Biến cố đối "không có bi xanh" = "cả 3 bi đỏ": C(5, 3) = 10. P = 1 − 10/84 = 74/84 = 37/42.
Ví dụ 4 (dạng đề Toán 11): Hai biến cố độc lập
Đề: Hai xạ thủ bắn độc lập vào một bia, xác suất bắn trúng lần lượt là 0,8 và 0,7. Tính xác suất (a) cả hai cùng trúng; (b) có ít nhất một người trúng; (c) có đúng một người trúng.
Giải: Gọi A, B là biến cố người thứ nhất, người thứ hai bắn trúng.
- (a) P(A ∩ B) = 0,8 · 0,7 = 0,56.
- (b) Cả hai trượt: P(Ā ∩ B̄) = 0,2 · 0,3 = 0,06. Ít nhất một trúng: 1 − 0,06 = 0,94.
- (c) Đúng một người trúng: 0,8 · 0,3 + 0,2 · 0,7 = 0,24 + 0,14 = 0,38.
- Kiểm tra: 0,56 + 0,38 + 0,06 = 1.
Ví dụ 5: Chọn người có cả nam và nữ
Đề: Một lớp có 20 nam và 15 nữ. Chọn ngẫu nhiên 3 bạn. Tính xác suất 3 bạn được chọn có cả nam và nữ.
Giải:
- n(Ω) = C(35, 3) = 6545.
- Biến cố đối "chỉ toàn nam hoặc chỉ toàn nữ": C(20, 3) + C(15, 3) = 1140 + 455 = 1595.
- P = 1 − 1595/6545 = 4950/6545 = 90/119 ≈ 0,756.
Ví dụ 6: Xác suất có điều kiện
Đề: Trong 100 học sinh có 60 nữ, trong số nữ có 18 bạn đeo kính. Chọn ngẫu nhiên một học sinh và biết đó là nữ. Tính xác suất bạn đó đeo kính.
Giải: P(kính | nữ) = P(kính ∩ nữ)/P(nữ) = (18/100)/(60/100) = 18/60 = 0,3.
Lỗi hay sai khi dùng công thức tính xác suất
- Đếm sai không gian mẫu: lấy "đồng thời" dùng tổ hợp, lấy "lần lượt có thứ tự" dùng chỉnh hợp. Tử và mẫu phải đếm cùng một kiểu.
- Coi các kết quả không đồng khả năng là đồng khả năng: gieo hai xúc xắc, tổng 2 và tổng 7 không cùng xác suất.
- Cộng xác suất của hai biến cố không xung khắc mà quên trừ phần giao.
- Nhân xác suất của hai biến cố không độc lập, ví dụ rút hai lá không hoàn lại.
- Tính "ít nhất một" bằng cách cộng từng trường hợp rồi thiếu hoặc trùng; dùng biến cố đối an toàn hơn.
- Kết quả lớn hơn 1 hoặc âm: dấu hiệu chắc chắn đã sai, cần kiểm tra lại.
Bài tập tự luyện có đáp án
- Rút ngẫu nhiên một lá từ bộ bài 52 lá. Tính xác suất rút được lá cơ.
- Tung ba đồng xu cân đối. Tính xác suất có ít nhất một mặt ngửa.
- Chọn ngẫu nhiên hai số khác nhau từ 1 đến 10. Tính xác suất tổng hai số là số chẵn.
- A, B độc lập, P(A) = 0,4, P(B) = 0,5. Tính P(A ∪ B).
- Một nhóm có 6 nam, 4 nữ. Chọn ngẫu nhiên 3 người. Tính xác suất có đúng 1 nữ.
Đáp án:
- 13/52 = 1/4.
- n(Ω) = 8; biến cố đối "cả ba sấp" có 1 kết quả; P = 1 − 1/8 = 7/8.
- Tổng chẵn khi cùng chẵn hoặc cùng lẻ: C(5,2) + C(5,2) = 20; n(Ω) = C(10,2) = 45; P = 20/45 = 4/9.
- P(A ∩ B) = 0,2; P(A ∪ B) = 0,4 + 0,5 − 0,2 = 0,7.
- C(4,1) · C(6,2)/C(10,3) = 4 · 15/120 = 1/2.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính xác suất là gì?
P(A) = n(A)/n(Ω), với các kết quả đồng khả năng. Gieo xúc xắc, xác suất ra mặt chẵn là 1/2.
Xác suất có giá trị trong khoảng nào?
Từ 0 đến 1. Biến cố không thể có xác suất 0, biến cố chắc chắn có xác suất 1.
Khi nào dùng biến cố đối?
Khi đề hỏi "ít nhất một" hoặc đếm trực tiếp quá nhiều trường hợp: tính P(Ā) rồi lấy 1 trừ.
Công thức cộng xác suất là gì?
P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B); với A, B xung khắc thì bỏ phần giao.
Công thức nhân xác suất là gì?
Với A, B độc lập: P(A ∩ B) = P(A) · P(B). Tổng quát: P(A ∩ B) = P(B) · P(A | B).
Xác suất học ở lớp mấy?
Lớp 6-7 (thực nghiệm), Toán 9, Toán 10 (cổ điển), Toán 11 (cộng, nhân), Toán 12 (có điều kiện, Bayes).
Công thức xác suất toàn phần là gì?
Nếu B và B̄ chia đôi mọi khả năng thì P(A) = P(B) · P(A | B) + P(B̄) · P(A | B̄). Ví dụ giả định: 60% sản phẩm do máy 1 làm với tỉ lệ lỗi 2%, 40% do máy 2 làm với tỉ lệ lỗi 5%, thì tỉ lệ lỗi chung là 0,6 · 0,02 + 0,4 · 0,05 = 0,032, tức 3,2%.
Kết luận
Mọi công thức tính xác suất ở phổ thông xoay quanh một cặp câu hỏi: đếm có đúng không, và hai biến cố có xung khắc hay độc lập không. Đếm đúng thì dùng P(A) = n(A)/n(Ω); gặp "ít nhất" thì nghĩ tới biến cố đối; gặp "và" với biến cố độc lập thì nhân, gặp "hoặc" thì cộng rồi trừ phần chung. Khi lên Toán 12, hãy học tiếp công thức Bayes và xác suất có điều kiện.

