Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Công thức tính thể tích: bảng tổng hợp mọi khối hình, có ví dụ

Bảng tổng hợp mọi công thức tính thể tích từ lớp 5 đến lớp 12: hình hộp chữ nhật, lập phương, lăng trụ, chóp, chóp cụt, trụ, nón, nón cụt, cầu và thể tích bằng tích phân. Kèm cách đổi đơn vị, ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.

10 phút đọc74 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính thể tích khối "thẳng" (hộp, lăng trụ, trụ): V = B · h.
  • Khối "nhọn" (chóp, nón): V = ⅓ · B · h.
  • Khối cầu: V = 4/3 · π · r³.
  • Toán 12: V = ∫ S(x) dx, khối tròn xoay V = π ∫ f²(x) dx.
  • 1 dm³ = 1 lít; đổi mọi độ dài về cùng đơn vị trước khi tính.

Thể tích là phần không gian mà một vật chiếm chỗ. Theo chương trình GDPT 2018, học sinh học thể tích hình hộp chữ nhật và hình lập phương ở lớp 5, hình lăng trụ đứng ở Toán 7, hình chóp đều ở Toán 8, hình trụ, hình nón, hình cầu ở Toán 9, khối chóp và khối lăng trụ tổng quát ở Toán 11, rồi tính thể tích bằng tích phân ở Toán 12. Bài viết này gom mọi công thức tính thể tích vào một bảng, giải thích vì sao chúng liên quan với nhau và dẫn tới bài chi tiết cho từng khối.

Bảng công thức tính thể tích các khối

KhốiCông thứcKý hiệuLớp
Hình lập phươngV = a³a: cạnh5
Hình hộp chữ nhậtV = a · b · cdài, rộng, cao5
Lăng trụ (đứng hoặc xiên)V = B · hB: diện tích đáy, h: chiều cao7, 11
Khối chópV = ⅓ · B · hh: khoảng cách từ đỉnh đến đáy8, 11
Khối chóp cụtV = (h/3)(B + B' + √(B · B'))B, B': diện tích hai đáy11
Hình trụV = π · r² · hr: bán kính đáy9
Hình nónV = ⅓ · π · r² · hh: chiều cao (không phải đường sinh)9
Hình nón cụtV = (π · h/3)(R² + R · r + r²)R, r: bán kính hai đáy9, 12
Hình cầuV = 4/3 · π · r³r: bán kính9
Vật thể tổng quátV = ∫ab S(x) dxS(x): diện tích thiết diện12
Khối tròn xoay quanh OxV = π ∫ab f²(x) dxy = f(x) quay quanh Ox12

Ba nhóm công thức tính thể tích và mối liên hệ

Nhóm 1: Khối "thẳng" có V = B · h

Hình hộp chữ nhật, lập phương, lăng trụ và hình trụ đều có hai đáy bằng nhau, song song, và mọi lát cắt song song với đáy đều bằng đáy. Xếp chồng h "lớp" có diện tích B, dày 1 đơn vị, ta được V = B · h. Hình hộp chữ nhật chỉ là trường hợp B = a · b; hình trụ là trường hợp B = π · r². Chi tiết xem công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật, công thức tính thể tích hình trụ và hình lăng trụ đứng.

Nhóm 2: Khối "nhọn" có V = ⅓ · B · h

Khối chóp và hình nón thu nhỏ dần về một đỉnh. Có thể chứng minh một khối lăng trụ tam giác cắt được thành ba khối chóp bằng thể tích nhau, nên khối chóp bằng một phần ba khối lăng trụ cùng đáy, cùng chiều cao. Hình nón là "khối chóp có đáy tròn", nên cũng mang hệ số ⅓. Xem công thức tính thể tích khối chóp, thể tích hình chóp cụt và hình nón cụt.

Nhóm 3: Khối cầu và công thức bằng tích phân

Khối cầu không có đáy nên dùng công thức riêng V = 4/3 · π · r³. Ở Toán 12, cả ba nhóm được thống nhất bằng một ý: cắt vật thể thành các lát mỏng vuông góc với trục Ox, lát tại x có diện tích S(x), rồi cộng dồn bằng tích phân V = ∫ S(x) dx. Với khối "thẳng", S(x) = B không đổi nên V = B · h. Với khối cầu, lát cắt cách tâm một đoạn x là hình tròn bán kính √(r² − x²), nên V = ∫−rr π(r² − x²) dx = 4/3 · π · r³. Xem thêm thể tích khối tròn xoay và hình mặt cầu.

Kết quả đẹp của Archimedes: hình trụ bán kính r, chiều cao 2r có V = 2πr³; hình nón cùng đáy, cùng chiều cao có V = ⅔πr³; hình cầu bán kính r có V = 4/3 · πr³. Ba thể tích theo tỉ lệ 3 : 1 : 2, tức thể tích hình cầu bằng ⅔ hình trụ bao quanh nó.

Đổi đơn vị thể tích

  • 1 m³ = 1000 dm³; 1 dm³ = 1000 cm³; 1 cm³ = 1000 mm³ (mỗi bậc gấp 1000 lần, vì 10³ = 1000).
  • 1 lít = 1 dm³; 1 ml = 1 cm³; 1 m³ = 1000 lít.
  • Trước khi áp dụng công thức tính thể tích, đổi mọi độ dài về cùng một đơn vị. Đề cho 2 m và 50 cm thì đổi 50 cm = 0,5 m.

Ví dụ áp dụng công thức tính thể tích

Ví dụ 1: Bể nước hình hộp chữ nhật (lớp 5)

Đề: Một bể nước dài 2 m, rộng 1,5 m, cao 1,2 m. Bể chứa được tối đa bao nhiêu lít nước?

Giải: V = 2 · 1,5 · 1,2 = 3,6 (m³) = 3600 (lít).

Ví dụ 2: Lon nước hình trụ và phễu hình nón (Toán 9)

Đề: Một lon hình trụ có bán kính đáy 3 cm, cao 10 cm. Một phễu hình nón có bán kính đáy 3 cm, cao 4 cm. Tính thể tích mỗi vật.

Giải:

  1. Lon: V = π · 3² · 10 = 90π ≈ 282,7 (cm³).
  2. Phễu: V = ⅓ · π · 3² · 4 = 12π ≈ 37,7 (cm³).

Ví dụ 3: Quả cầu (Toán 9)

Đề: Tính thể tích quả cầu bán kính 3 cm.

Giải: V = 4/3 · π · 3³ = 4/3 · 27π = 36π ≈ 113,1 (cm³).

Ví dụ 4: Khối chóp cụt (Toán 11)

Đề: Khối chóp cụt có diện tích đáy lớn 16 cm², đáy nhỏ 4 cm², chiều cao 3 cm. Tính thể tích.

Giải: V = (3/3) · (16 + 4 + √(16 · 4)) = 1 · (16 + 4 + 8) = 28 (cm³).

Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Thể tích khối tròn xoay bằng tích phân

Đề: Tính thể tích khối tròn xoay tạo thành khi quay hình phẳng giới hạn bởi y = √x, trục Ox và đường thẳng x = 4 quanh trục Ox.

Giải:

  1. Áp dụng V = π ∫04 (√x)² dx = π ∫04 x dx.
  2. ∫04 x dx = [x²/2]04 = 8.
  3. V = 8π ≈ 25,13.

Ví dụ 6: Kiểm chứng tỉ lệ 3 : 1 : 2 của Archimedes

Đề: Cho hình trụ, hình nón và hình cầu cùng bán kính 3 cm; hình trụ và hình nón có chiều cao 6 cm. Tính thể tích ba hình và so sánh.

Giải:

  1. Hình trụ: V = π · 3² · 6 = 54π (cm³).
  2. Hình nón: V = ⅓ · π · 3² · 6 = 18π (cm³).
  3. Hình cầu: V = 4/3 · π · 3³ = 36π (cm³).
  4. Tỉ lệ 54π : 18π : 36π = 3 : 1 : 2. Thể tích hình cầu đúng bằng hiệu thể tích hình trụ và hình nón: 54π − 18π = 36π.

Cách chọn công thức tính thể tích khi đọc đề

  1. Nhận dạng khối: hai đáy song song bằng nhau (khối thẳng), thu về một đỉnh (khối nhọn), hay là khối cầu, khối tròn xoay.
  2. Tìm diện tích đáy B: đáy tam giác, tứ giác, hình tròn... dùng công thức diện tích tương ứng.
  3. Tìm chiều cao h: đoạn vuông góc giữa hai đáy, hoặc từ đỉnh xuống đáy. Đây là bước hay bị giấu sau góc hoặc cạnh bên.
  4. Đổi đơn vị về cùng một loại, thay số, rồi đổi kết quả sang lít nếu đề hỏi dung tích.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính thể tích

  • Quên hệ số ⅓ với khối chóp, khối nón; hoặc thêm ⅓ nhầm vào khối trụ, lăng trụ.
  • Dùng đường sinh thay chiều cao ở hình nón. Chiều cao h = √(l² − r²), với l là đường sinh.
  • Dùng đường kính thay bán kính trong πr²h hay 4/3πr³. Đề cho đường kính 10 thì r = 5.
  • Đổi đơn vị sai bậc: 1 m³ = 1000 dm³ chứ không phải 10 dm³ hay 100 dm³.
  • Quên bình phương f(x) trong công thức khối tròn xoay: V = π ∫ f²(x) dx.
  • Nhầm thể tích với diện tích xung quanh: diện tích có đơn vị bình phương, thể tích có đơn vị lập phương.

Bài tập tự luyện có đáp án

  1. Tính thể tích hình lập phương cạnh 5 cm.
  2. Lăng trụ đứng có đáy là tam giác vuông với hai cạnh góc vuông 3 cm và 4 cm, chiều cao 10 cm. Tính thể tích.
  3. Hình nón có bán kính đáy 6 cm, chiều cao 5 cm. Tính thể tích theo π.
  4. Quả bóng có đường kính 10 cm. Tính thể tích (làm tròn đến hàng phần mười).
  5. Một thùng hình hộp chữ nhật có kích thước 50 cm × 30 cm × 40 cm. Thùng chứa được bao nhiêu lít?

Đáp án:

  1. V = 5³ = 125 cm³.
  2. B = ½ · 3 · 4 = 6 cm², V = 6 · 10 = 60 cm³.
  3. V = ⅓ · π · 36 · 5 = 60π cm³.
  4. r = 5, V = 4/3 · π · 125 = 500π/3 ≈ 523,6 cm³.
  5. V = 60 000 cm³ = 60 dm³ = 60 lít.

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính thể tích chung là gì?

Khối lăng trụ, khối trụ: V = B · h. Khối chóp, khối nón: V = ⅓ · B · h. Khối cầu: V = 4/3 · π · r³.

Công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật là gì?

V = a · b · c (dài × rộng × cao). Bể 2 m × 1,5 m × 1,2 m chứa 3,6 m³ = 3600 lít.

Công thức tính thể tích hình cầu là gì?

V = 4/3 · π · r³. Bán kính 3 cm cho V = 36π ≈ 113,1 cm³.

Thể tích hình nón bằng bao nhiêu phần thể tích hình trụ?

Bằng một phần ba, khi hai hình có cùng bán kính đáy và cùng chiều cao.

1 m³ bằng bao nhiêu lít?

1 m³ = 1000 lít; 1 lít = 1 dm³ = 1000 cm³.

Thể tích học ở lớp mấy?

Lớp 5 (hộp chữ nhật, lập phương), Toán 7 (lăng trụ đứng), Toán 8 (chóp đều), Toán 9 (trụ, nón, cầu), Toán 11 (chóp, lăng trụ tổng quát), Toán 12 (tích phân).

Kết luận

Thay vì học thuộc mười công thức tính thể tích rời rạc, hãy nhớ ba ý: khối thẳng lấy đáy nhân cao, khối nhọn lấy một phần ba của đáy nhân cao, khối cầu là 4/3 · π · r³. Mọi trường hợp còn lại đều quy về tích phân diện tích thiết diện ở Toán 12. Khi cần đi sâu từng khối, hãy mở bài riêng: khối chóp, hình trụ, hình hộp chữ nhật.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro