
Công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật và các dạng bài thường gặp
Thể tích hình hộp chữ nhật bằng chiều dài nhân chiều rộng nhân chiều cao. Bài viết giải thích vì sao, cách đổi đơn vị thể tích sang lít, cách tìm ngược một kích thước, kèm ví dụ bể nước và bài tập có đáp án.
Điểm chính
- Công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật: V = a · b · c (dài × rộng × cao).
- Cách viết tương đương: V = Sđáy · h.
- Hình lập phương cạnh a: V = a³.
- 1 dm³ = 1 lít, 1 m³ = 1000 lít, 1 cm³ = 1 ml.
Thùng carton, bể cá, phòng học, viên gạch, hộp sữa: phần lớn vật dụng quanh ta có dạng hình hộp chữ nhật, nên tính thể tích của nó là kĩ năng dùng hằng ngày. Theo chương trình GDPT 2018, học sinh học nội dung này ở lớp 5 và học lại ở Toán 7 (chủ đề các hình khối trong thực tiễn). Bài viết trình bày công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật, giải thích vì sao nó đúng, cách đổi đơn vị sang lít và các dạng bài hay gặp.
Công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật
Hình hộp chữ nhật có ba kích thước: chiều dài a, chiều rộng b, chiều cao c. Thể tích của nó là:
V = a · b · c
Phát biểu bằng lời: muốn tính thể tích hình hộp chữ nhật, ta lấy chiều dài nhân với chiều rộng rồi nhân với chiều cao (cùng một đơn vị đo).
Vì a · b là diện tích mặt đáy, công thức còn viết là V = Sđáy · h. Cách viết này quan trọng vì nó áp dụng được cho mọi hình lăng trụ đứng và cả hình trụ.
Hình lập phương cạnh a có ba kích thước bằng nhau nên V = a³.
Vì sao công thức đúng? Đếm hình lập phương đơn vị
Thể tích đo bằng số hình lập phương đơn vị (cạnh 1 cm, thể tích 1 cm³) xếp kín được vật đó. Xét hình hộp 5 cm × 4 cm × 3 cm:
- Lớp dưới cùng: xếp 5 hàng dọc theo chiều dài, mỗi hàng 4 hình theo chiều rộng, được 5 · 4 = 20 hình lập phương. Con số 20 chính là diện tích đáy 20 cm².
- Chiều cao 3 cm nên có 3 lớp như vậy chồng lên nhau.
- Tổng số hình lập phương: 20 · 3 = 60, tức V = 60 cm³ = 5 · 4 · 3.
Với kích thước không nguyên (ví dụ 2,5 cm), ta chia nhỏ đơn vị đo (dùng hình lập phương cạnh 0,5 cm hoặc 0,1 cm) và lập luận tương tự, nên công thức vẫn đúng với mọi số dương.
Đổi đơn vị thể tích: phần hay mất điểm nhất
Mỗi đơn vị thể tích gấp 1000 lần đơn vị liền sau nó (vì 10 · 10 · 10 = 1000):
| Quan hệ | Giá trị |
|---|---|
| 1 m³ | 1000 dm³ = 1 000 000 cm³ |
| 1 dm³ | 1000 cm³ = 1 lít |
| 1 cm³ | 1 ml |
| 1 m³ | 1000 lít |
Mẹo: nếu đề hỏi "bao nhiêu lít", hãy đổi các kích thước sang dm trước khi nhân; kết quả dm³ chính là số lít.
Ví dụ áp dụng công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật
Ví dụ 1: Tính thể tích trực tiếp
Đề: Tính thể tích hình hộp chữ nhật có chiều dài 5 cm, chiều rộng 4 cm, chiều cao 3 cm.
Giải: V = 5 · 4 · 3 = 60 (cm³).
Ví dụ 2 (bài toán thực tế): Bể cá chứa bao nhiêu lít nước
Đề: Một bể cá hình hộp chữ nhật có chiều dài 80 cm, chiều rộng 50 cm, chiều cao 60 cm. Mực nước trong bể cao bằng 4/5 chiều cao bể. Tính thể tích bể và số lít nước trong bể.
Giải:
- Đổi sang dm: 8 dm, 5 dm, 6 dm.
- Thể tích bể: V = 8 · 5 · 6 = 240 (dm³) = 240 lít.
- Chiều cao mực nước: 6 · 4/5 = 4,8 (dm).
- Thể tích nước: 8 · 5 · 4,8 = 192 (dm³) = 192 lít.
Cách khác: 240 · 4/5 = 192 lít, vì đáy giữ nguyên nên thể tích tỉ lệ với chiều cao.
Ví dụ 3: Tìm chiều cao khi biết thể tích
Đề: Một thùng hình hộp chữ nhật có thể tích 1,2 m³, đáy dài 1,5 m, rộng 0,8 m. Tính chiều cao thùng.
Giải: Diện tích đáy: 1,5 · 0,8 = 1,2 (m²). Chiều cao: h = V : Sđáy = 1,2 : 1,2 = 1 (m).
Ví dụ 4 (dạng đề nâng cao): Biết diện tích ba mặt
Đề: Một hình hộp chữ nhật có ba mặt chung đỉnh lần lượt có diện tích 12 cm², 15 cm², 20 cm². Tính thể tích.
Giải:
- Gọi ba kích thước là a, b, c với ab = 12, bc = 15, ca = 20.
- Nhân ba đẳng thức: (abc)² = 12 · 15 · 20 = 3600, nên V = abc = 60 (cm³).
- Suy ra từng kích thước: a = 60 : 15 = 4, b = 60 : 20 = 3, c = 60 : 12 = 5. Thử lại: 4 · 3 = 12, 3 · 5 = 15, 5 · 4 = 20. Đúng.
Nếu cần độ dài đường chéo của hình hộp này, dùng tiếp công thức đường chéo hình hộp chữ nhật: √(16 + 9 + 25) = √50 = 5√2 cm.
Thể tích thay đổi thế nào khi các kích thước thay đổi?
- Tăng một kích thước lên k lần: thể tích tăng k lần.
- Tăng hai kích thước lên k lần: thể tích tăng k² lần.
- Tăng cả ba kích thước lên k lần: thể tích tăng k³ lần. Ví dụ gấp đôi mọi cạnh thì thể tích gấp 8.
Đây là lí do một thùng "to gấp đôi" về kích thước lại chứa được gấp 8 lần hàng.
Diện tích xung quanh và toàn phần: hay hỏi cùng thể tích
Ở Toán 7, đề bài thường hỏi thể tích cùng với diện tích xung quanh hoặc diện tích toàn phần (ví dụ tính lượng sơn cần dùng và lượng nước chứa được). Nên nhớ cùng lúc với công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật:
| Đại lượng | Công thức | Với hình hộp 5 × 4 × 3 cm |
|---|---|---|
| Diện tích xung quanh | Sxq = 2(a + b) · c | 2 · 9 · 3 = 54 cm² |
| Diện tích toàn phần | Stp = Sxq + 2ab | 54 + 40 = 94 cm² |
| Thể tích | V = a · b · c | 60 cm³ |
Để phân biệt: diện tích đo "lớp vỏ" bên ngoài (đơn vị bình phương), thể tích đo "sức chứa" bên trong (đơn vị lập phương). Hỏi sơn, giấy bọc, kính làm bể là hỏi diện tích; hỏi nước, cát, hàng hoá chứa được là hỏi thể tích.
Lỗi hay sai khi dùng công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật
- Không đổi về cùng đơn vị. Nhân 2,5 dm với 8 cm là sai; phải đổi 8 cm = 0,8 dm trước.
- Đổi đơn vị thể tích theo bậc 10 hoặc 100. 1 m³ = 1000 dm³, không phải 10 hay 100 dm³.
- Nhầm thể tích với diện tích toàn phần. Thể tích dùng cm³; diện tích xung quanh, toàn phần dùng cm².
- Quên chỉ tính phần có nước. Đề hỏi lượng nước thì dùng chiều cao mực nước, không dùng chiều cao bể.
- Nhầm thể tích hình lập phương là 3a hoặc 6a². Đúng là a³.
Bài tập tự luyện có đáp án
- Tính thể tích hình hộp chữ nhật có ba kích thước 7 cm, 5 cm, 4 cm.
- Một hộp có chiều dài 2,5 dm, chiều rộng 1,2 dm, chiều cao 8 cm. Hộp chứa được bao nhiêu lít?
- Tính thể tích hình lập phương cạnh 6 cm.
- Hình hộp chữ nhật có thể tích 360 cm³, đáy 8 cm × 9 cm. Tính chiều cao.
- Bể nước hình hộp chữ nhật dài 2 m, rộng 1,5 m, cao 1,2 m, ban đầu không có nước. Một vòi chảy 20 lít mỗi phút. Sau bao lâu bể đầy?
- Nếu gấp đôi cả ba kích thước của một hình hộp chữ nhật thì thể tích gấp bao nhiêu lần?
Đáp án:
- 7 · 5 · 4 = 140 cm³.
- 8 cm = 0,8 dm; V = 2,5 · 1,2 · 0,8 = 2,4 dm³ = 2,4 lít.
- 6³ = 216 cm³.
- h = 360 : 72 = 5 cm.
- V = 2 · 1,5 · 1,2 = 3,6 m³ = 3600 lít; thời gian 3600 : 20 = 180 phút = 3 giờ.
- 2³ = 8 lần.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật là gì?
V = a · b · c: dài nhân rộng nhân cao, cùng đơn vị đo. Hình hộp 5 cm × 4 cm × 3 cm có thể tích 60 cm³.
Thể tích hình hộp chữ nhật có đơn vị gì?
cm³, dm³, m³. Với chất lỏng đổi sang lít: 1 dm³ = 1 lít, 1 m³ = 1000 lít, 1 cm³ = 1 ml.
Biết thể tích, tìm chiều cao hình hộp chữ nhật thế nào?
h = V : (a · b). Với V = 1,2 m³ và đáy 1,5 m × 0,8 m thì h = 1 m.
Thể tích hình lập phương tính thế nào?
V = a³. Cạnh 6 cm cho thể tích 216 cm³. Xem thêm cấu tạo hình lập phương có bao nhiêu cạnh, đỉnh, mặt.
Học thể tích hình hộp chữ nhật ở lớp mấy?
Theo chương trình GDPT 2018, học ở lớp 5 và học lại ở Toán 7 cùng diện tích xung quanh. Lên lớp 9 học sinh học tiếp thể tích hình trụ với cùng ý tưởng V = Sđáy · h.
Kết luận
Công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật V = a · b · c đến trực tiếp từ việc đếm các lớp hình lập phương đơn vị, và cách viết V = Sđáy · h là chìa khoá để học tiếp lăng trụ và hình trụ. Phần lớn lỗi sai không nằm ở công thức mà ở đổi đơn vị, nên hãy đổi mọi kích thước về cùng một đơn vị trước khi nhân, và nhớ 1 dm³ = 1 lít.

