Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Công thức tính đường chéo hình hộp chữ nhật và cách áp dụng

Đường chéo hình hộp chữ nhật bằng căn bậc hai của tổng bình phương ba kích thước. Bài viết chứng minh công thức, phân biệt đường chéo mặt và đường chéo khối, kèm ví dụ và bài tập có đáp án.

9 phút đọc77 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính đường chéo hình hộp chữ nhật: d = √(a² + b² + c²), với a, b, c là ba kích thước.
  • Chứng minh chỉ cần định lí Pythagore dùng hai lần.
  • Hình hộp chữ nhật có 4 đường chéo bằng nhau, cắt nhau tại trung điểm mỗi đường.
  • Đường chéo mặt đáy √(a² + b²) khác đường chéo khối.

Bài toán "tính đường chéo hình hộp" xuất hiện từ Toán 8 (khi học định lí Pythagore) tới hình học không gian lớp 11 và phương pháp toạ độ Oxyz lớp 12. Nó cũng là câu hỏi đời thường: cây gậy dài bao nhiêu thì bỏ lọt vào thùng carton, thanh thép dài nhất xếp được vào thùng xe là bao nhiêu. Bài viết này trình bày công thức tính đường chéo hình hộp chữ nhật, giải thích vì sao công thức đúng, rồi đi qua ví dụ từ dễ đến dạng đề thi.

Đường chéo hình hộp chữ nhật là gì?

Hình hộp chữ nhật ABCD.A'B'C'D' có 8 đỉnh, 12 cạnh và 6 mặt đều là hình chữ nhật. Ta phân biệt hai loại đường chéo:

  • Đường chéo mặt: nối hai đỉnh đối nhau của cùng một mặt, ví dụ AC trên mặt đáy ABCD. Mỗi mặt có 2 đường chéo, 6 mặt có 12 đường chéo mặt.
  • Đường chéo của hình hộp (đường chéo khối): nối hai đỉnh không cùng nằm trên một mặt nào, đi xuyên qua lòng hình hộp. Có đúng 4 đường chéo như vậy: AC', BD', CA', DB'.

Khi đề bài nói "đường chéo của hình hộp chữ nhật" mà không nói thêm, người ta hiểu là đường chéo khối.

Công thức tính đường chéo hình hộp chữ nhật

Gọi a là chiều dài, b là chiều rộng, c là chiều cao (cùng một đơn vị đo). Khi đó:

d = √(a² + b² + c²)

Trong đó d là độ dài mỗi đường chéo của hình hộp. Công thức đối xứng theo a, b, c nên không cần quan tâm cạnh nào là "dài", cạnh nào là "cao": đổi thứ tự ba kích thước thì kết quả không đổi.

Các công thức đi kèm nên nhớ cùng lúc:

Đại lượngCông thức
Đường chéo mặt đáy (a × b)√(a² + b²)
Đường chéo mặt bên (a × c)√(a² + c²)
Đường chéo mặt bên (b × c)√(b² + c²)
Đường chéo hình hộp√(a² + b² + c²)
Đường chéo hình lập phương cạnh aa√3

Chứng minh công thức tính đường chéo hình hộp chữ nhật

Công thức không cần học thuộc máy móc: nó chỉ là định lí Pythagore dùng hai lần. Xét đường chéo AC' của hình hộp ABCD.A'B'C'D' với AB = a, AD = b, AA' = c.

  1. Trên mặt đáy. Tam giác ABC vuông tại B nên theo định lí Pythagore: AC² = AB² + BC² = a² + b².
  2. Trong tam giác đứng. Cạnh CC' vuông góc với mặt đáy nên vuông góc với mọi đường thẳng nằm trong mặt đáy, trong đó có AC. Vậy tam giác ACC' vuông tại C, suy ra AC'² = AC² + CC'² = a² + b² + c².
  3. Lấy căn hai vế: AC' = √(a² + b² + c²).

Lập luận giống hệt cho BD', CA', DB' nên cả 4 đường chéo có cùng độ dài. Mặt khác, ACC'A' là hình chữ nhật nên hai đường chéo AC' và A'C cắt nhau tại trung điểm mỗi đường; làm tương tự với các cặp còn lại, ta được 4 đường chéo đồng quy tại tâm của hình hộp.

Học sinh lớp 12 có thể kiểm lại bằng toạ độ: đặt A(0; 0; 0) và C'(a; b; c), khi đó AC' chính là độ dài vectơ (a; b; c), bằng √(a² + b² + c²). Hai cách cho cùng một kết quả.

Cách áp dụng công thức tính đường chéo hình hộp chữ nhật

  1. Đổi ba kích thước về cùng đơn vị (cm hết hoặc m hết).
  2. Bình phương từng kích thước rồi cộng lại.
  3. Lấy căn bậc hai. Nếu tổng không phải số chính phương, để dạng căn thu gọn (ví dụ 5√2) hoặc làm tròn theo yêu cầu đề.
  4. Kiểm tra hợp lí: đường chéo phải dài hơn cạnh lớn nhất và ngắn hơn tổng ba cạnh.

Ví dụ áp dụng công thức tính đường chéo hình hộp chữ nhật

Ví dụ 1: Tính đường chéo khi biết ba kích thước

Đề: Hình hộp chữ nhật có chiều dài 3 cm, chiều rộng 4 cm, chiều cao 12 cm. Tính đường chéo mặt đáy và đường chéo của hình hộp.

Giải:

  • Đường chéo mặt đáy: √(3² + 4²) = √(9 + 16) = √25 = 5 (cm).
  • Đường chéo hình hộp: d = √(3² + 4² + 12²) = √(9 + 16 + 144) = √169 = 13 (cm).

Nhận xét: 13 > 12 (cạnh lớn nhất) và 13 < 3 + 4 + 12 = 19, kết quả hợp lí.

Ví dụ 2: Tìm kích thước còn thiếu

Đề: Hình hộp chữ nhật có đường chéo 7 dm, chiều dài 2 dm, chiều rộng 3 dm. Tính chiều cao.

Giải: Từ d² = a² + b² + c² ta có c² = d² − a² − b² = 49 − 4 − 9 = 36, nên c = 6 dm.

Ví dụ 3 (bài toán thực tế): Cây gậy dài nhất bỏ vừa thùng

Đề: Một thùng carton hình hộp chữ nhật có kích thước trong lòng 60 cm × 40 cm × 45 cm. Hỏi cây gậy thẳng dài nhất có thể đặt nằm gọn trong thùng (đóng được nắp) dài bao nhiêu? Một cây gậy 90 cm có bỏ vừa không?

Giải: Đoạn thẳng dài nhất nằm trọn trong một hình hộp chính là đường chéo của nó:

d = √(60² + 40² + 45²) = √(3600 + 1600 + 2025) = √7225 = 85 (cm).

Vậy cây gậy dài nhất là 85 cm (bỏ qua độ dày của gậy). Cây gậy 90 cm không bỏ vừa. Để ý rằng nếu chỉ đặt gậy nằm chéo trên đáy thì chỉ được √(60² + 40²) = √5200 ≈ 72,1 cm; nghiêng gậy theo đường chéo khối giúp thêm gần 13 cm.

Ví dụ 4 (dạng đề thi): Biết tỉ lệ ba kích thước và đường chéo

Đề: Hình hộp chữ nhật có ba kích thước tỉ lệ với 1 : 2 : 2 và đường chéo dài 12 cm. Tính thể tích hình hộp.

Giải:

  1. Đặt ba kích thước là k, 2k, 2k (k > 0).
  2. d = √(k² + 4k² + 4k²) = √(9k²) = 3k. Theo đề 3k = 12 nên k = 4.
  3. Ba kích thước là 4 cm, 8 cm, 8 cm. Thể tích V = 4 · 8 · 8 = 256 (cm³).

Dạng "tỉ lệ + đường chéo" rất hay gặp vì nó ghép hai công thức trong một câu. Cách làm chung: đặt ẩn k, đưa đường chéo về dạng (hằng số) · k.

Ví dụ 5 (lớp 11): Góc giữa đường chéo và mặt đáy

Đề: Với hình hộp ở ví dụ 1 (3 cm, 4 cm, 12 cm), tính góc giữa đường chéo AC' và mặt đáy.

Giải: Hình chiếu của AC' lên mặt đáy là AC = 5 cm, nên góc cần tìm là góc C'AC trong tam giác vuông ACC': tan φ = CC' / AC = 12/5 = 2,4. Suy ra φ ≈ 67,38°.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính đường chéo hình hộp chữ nhật

  • Nhầm đường chéo mặt với đường chéo khối. Tính √(a² + b²) rồi dừng lại. Đọc kỹ đề: "đường chéo của mặt đáy" hay "đường chéo của hình hộp".
  • Cộng cạnh thay vì cộng bình phương. Viết d = a + b + c hoặc d = √(a + b + c). Cả hai đều sai; công thức cộng các bình phương.
  • Không đổi đơn vị. Đề cho 1,2 m và 80 cm mà cộng bình phương trực tiếp. Luôn đổi về một đơn vị trước.
  • Quên lấy căn. Dừng ở d² = 169 và ghi d = 169. Kiểm tra nhanh: đường chéo không thể lớn hơn tổng ba cạnh.
  • Nghĩ hình hộp chỉ có 2 đường chéo. Có 4 đường chéo khối, và chúng bằng nhau.

Bài tập tự luyện có đáp án

  1. Tính đường chéo hình hộp chữ nhật có ba kích thước 2 cm, 3 cm, 6 cm.
  2. Tính đường chéo hình hộp chữ nhật có ba kích thước 1 m, 4 m, 8 m.
  3. Một căn phòng dài 5 m, rộng 4 m, cao 3 m. Tính khoảng cách từ một góc sàn đến góc trần đối diện (làm tròn đến hàng phần trăm).
  4. Hình hộp chữ nhật có đường chéo √29 cm, chiều dài 2 cm, chiều rộng 3 cm. Tính chiều cao.
  5. Tính đường chéo hình lập phương cạnh 5 cm (làm tròn đến hàng phần trăm).

Đáp án:

  1. √(4 + 9 + 36) = √49 = 7 cm.
  2. √(1 + 16 + 64) = √81 = 9 m.
  3. √(25 + 16 + 9) = √50 = 5√2 ≈ 7,07 m.
  4. c² = 29 − 4 − 9 = 16, c = 4 cm.
  5. 5√3 ≈ 8,66 cm (xem thêm bài đường chéo hình lập phương).

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính đường chéo hình hộp chữ nhật là gì?

Với ba kích thước a, b, c, đường chéo là d = √(a² + b² + c²). Hình hộp 3 cm, 4 cm, 12 cm có đường chéo √169 = 13 cm.

Hình hộp chữ nhật có mấy đường chéo?

Có 4 đường chéo khối, dài bằng nhau và cắt nhau tại trung điểm mỗi đường. Ngoài ra còn 12 đường chéo mặt (mỗi mặt 2 đường).

Đường chéo mặt đáy hình hộp chữ nhật tính thế nào?

Mặt đáy là hình chữ nhật a × b nên đường chéo mặt đáy bằng √(a² + b²). Đó chưa phải đường chéo của cả hình hộp.

Biết đường chéo và hai kích thước, tìm kích thước còn lại thế nào?

Dùng c = √(d² − a² − b²). Với d = 7, a = 2, b = 3 thì c = √36 = 6.

Đường chéo hình lập phương có phải trường hợp riêng không?

Có. Hình lập phương có a = b = c nên d = a√3. Muốn tính thêm thể tích của khối, xem bài thể tích hình hộp chữ nhật.

Kết luận

Công thức tính đường chéo hình hộp chữ nhật gói gọn trong một dòng d = √(a² + b² + c²). Chỉ cần nhớ nó và hiểu nó đến từ hai lần dùng định lí Pythagore, bạn giải được mọi dạng: tính đường chéo, tìm cạnh còn thiếu, bài toán tỉ lệ, góc giữa đường chéo và mặt đáy. Khi làm bài, luôn đổi đơn vị trước và kiểm tra kết quả nằm giữa cạnh lớn nhất và tổng ba cạnh.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro