Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Công thức tính thể tích hình trụ và các dạng bài thường gặp

Thể tích hình trụ bằng diện tích đáy nhân chiều cao: V = πr²h. Bài viết giải thích công thức, cách tính khi đề cho đường kính, đổi sang lít, ví dụ bồn nước thực tế, dạng quay hình chữ nhật và bài tập có đáp án.

8 phút đọc97 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính thể tích hình trụ: V = πr²h.
  • r: bán kính đáy, h: chiều cao, π ≈ 3,14 (hoặc để kết quả theo π).
  • Cho đường kính d thì r = d/2, hay V = πd²h/4.
  • 1 dm³ = 1 lít; 1 m³ = 1000 lít.

Lon nước, ống nước, bồn inox, cột nhà tròn, cuộn giấy: hình trụ có mặt khắp nơi. Theo chương trình GDPT 2018, hình trụ được học ở Toán 9 cùng hình nón và hình cầu, và được dùng lại ở lớp 12 khi tính thể tích vật thể tròn xoay bằng tích phân. Bài viết trình bày công thức tính thể tích hình trụ, giải thích vì sao đúng, rồi đi qua các dạng bài từ cơ bản đến bài toán thực tế.

Hình trụ và các yếu tố cần biết

Khi quay một hình chữ nhật một vòng quanh một cạnh của nó, ta được một hình trụ. Các yếu tố:

  • Hai đáy: hai hình tròn bằng nhau, nằm trên hai mặt phẳng song song.
  • Bán kính đáy r: bán kính của hình tròn đáy (bằng cạnh hình chữ nhật vuông góc với trục quay).
  • Chiều cao h: khoảng cách giữa hai đáy (bằng cạnh nằm trên trục quay). Mọi đường sinh của hình trụ đều dài bằng h.

Công thức tính thể tích hình trụ

V = πr²h

Vì diện tích đáy là Sđáy = πr² (xem chu vi và diện tích đường tròn), công thức còn viết là V = Sđáy · h. Khi đề cho đường kính d:

V = π · (d/2)² · h = πd²h/4

Các công thức đi kèm thường hỏi cùng một bài:

Đại lượngCông thức
Diện tích đáyπr²
Diện tích xung quanhSxq = 2πrh
Diện tích toàn phầnStp = 2πrh + 2πr²
Thể tíchV = πr²h
Thể tích hình nón cùng đáy, cùng chiều caoπr²h/3

Vì sao công thức tính thể tích hình trụ đúng?

Có hai cách nhìn trực quan, cùng dẫn tới V = Sđáy · h:

Cách 1: Xấp xỉ bằng lăng trụ đều

Nội tiếp trong đáy một đa giác đều n cạnh rồi dựng lăng trụ đứng có chiều cao h. Thể tích lăng trụ là Sđa giác · h, giống thể tích hình hộp chữ nhật. Khi n tăng rất lớn, đa giác "phủ kín" hình tròn, Sđa giác tiến tới πr², và lăng trụ tiến tới hình trụ. Do đó V = πr²h.

Cách 2: Cắt lát mỏng (nguyên lí Cavalieri)

Cắt hình trụ bởi các mặt phẳng song song với đáy, mọi lát cắt đều là hình tròn diện tích πr². Hình trụ giống một chồng đồng xu cao h. Theo nguyên lí Cavalieri, hai khối có cùng chiều cao mà mọi lát cắt ở cùng độ cao có diện tích bằng nhau thì có thể tích bằng nhau. So hình trụ với một hình hộp chữ nhật cao h có đáy diện tích đúng bằng πr², ta được V = πr²h. Ở lớp 12, ý tưởng này được viết chính xác bằng tích phân: V = ∫ từ 0 đến h của πr² dx = πr²h. Xem thêm thể tích khối tròn xoay.

Ví dụ áp dụng công thức tính thể tích hình trụ

Ví dụ 1: Biết bán kính và chiều cao

Đề: Hình trụ có bán kính đáy 3 cm, chiều cao 10 cm. Tính thể tích.

Giải: V = π · 3² · 10 = 90π ≈ 282,74 (cm³).

Ví dụ 2: Đề cho đường kính

Đề: Hình trụ có đường kính đáy 8 cm, chiều cao 5 cm. Tính thể tích.

Giải: r = 8 : 2 = 4 (cm). V = π · 4² · 5 = 80π ≈ 251,33 (cm³). (Nếu lỡ thay d = 8 vào chỗ r sẽ ra 320π, gấp 4 lần đáp án.)

Ví dụ 3 (bài toán thực tế): Bồn nước inox chứa bao nhiêu lít

Đề: Một bồn nước hình trụ đặt đứng có đường kính trong lòng 1,2 m, chiều cao trong lòng 1,5 m. Bồn chứa đầy được bao nhiêu lít nước? (Làm tròn đến lít.)

Giải:

  1. r = 1,2 : 2 = 0,6 (m).
  2. V = π · 0,6² · 1,5 = π · 0,36 · 1,5 = 0,54π ≈ 1,6965 (m³).
  3. Đổi ra lít: 1,6965 · 1000 ≈ 1696 lít.

Mẹo: đổi ngay từ đầu sang dm (r = 6 dm, h = 15 dm) thì V = π · 36 · 15 = 540π ≈ 1696 dm³, đọc thẳng ra lít.

Ví dụ 4 (dạng đề thi): Quay hình chữ nhật quanh một cạnh

Đề: Cho hình chữ nhật ABCD có AB = 4 cm, BC = 3 cm. Tính thể tích hình trụ tạo thành khi quay hình chữ nhật một vòng (a) quanh cạnh AB; (b) quanh cạnh BC.

Giải:

  1. (a) Quay quanh AB: trục là AB nên h = AB = 4 cm, bán kính đáy r = BC = 3 cm. V = π · 3² · 4 = 36π ≈ 113,10 (cm³).
  2. (b) Quay quanh BC: h = BC = 3 cm, r = AB = 4 cm. V = π · 4² · 3 = 48π ≈ 150,80 (cm³).

Nhận xét: cùng một hình chữ nhật nhưng quay quanh cạnh ngắn cho thể tích lớn hơn, vì bán kính được bình phương còn chiều cao thì không. Đây là câu bẫy hay gặp.

Ví dụ 5: Tìm bán kính khi biết thể tích

Đề: Hình trụ có thể tích 100π cm³ và chiều cao 4 cm. Tính bán kính đáy.

Giải: πr² · 4 = 100π nên r² = 25, suy ra r = 5 (cm).

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính thể tích hình trụ

  • Dùng đường kính thay bán kính. Kết quả gấp 4 lần. Luôn gạch chân chữ "đường kính" trong đề.
  • Quên bình phương r và viết V = πrh hoặc V = 2πrh (đó là diện tích xung quanh).
  • Nhầm chiều cao với bán kính ở dạng quay hình chữ nhật. Cạnh nằm trên trục quay là chiều cao.
  • Làm tròn π quá sớm. Giữ π đến bước cuối rồi mới thay 3,14 hoặc dùng phím π để tránh sai số.
  • Đổi m³ sang lít sai. 1 m³ = 1000 lít, không phải 100 lít.
  • Ống rỗng mà tính như trụ đặc. Thể tích phần vật liệu là hiệu hai thể tích: π(R² − r²)h.

Thể tích thay đổi thế nào khi r và h thay đổi?

  • Chiều cao tăng k lần, bán kính giữ nguyên: V tăng k lần.
  • Bán kính tăng k lần, chiều cao giữ nguyên: V tăng k² lần (gấp đôi bán kính thì gấp 4 thể tích).
  • Cả hai tăng k lần: V tăng k³ lần.

Hình trụ, hình nón và hình cầu: tỉ lệ 1 : 2 : 3

Ba khối tròn xoay của Toán 9 có một liên hệ đẹp, được cho là do Archimedes phát hiện. Xét hình trụ có bán kính đáy r và chiều cao h = 2r (vừa khít một quả cầu bán kính r bên trong):

  • Thể tích hình trụ: πr² · 2r = 2πr³.
  • Thể tích quả cầu nội tiếp: 4πr³/3.
  • Thể tích hình nón cùng đáy, cùng chiều cao: πr² · 2r / 3 = 2πr³/3.

Vậy nón : cầu : trụ = 2/3 : 4/3 : 2 = 1 : 2 : 3. Nhớ được tỉ lệ này, bạn kiểm tra nhanh được kết quả của cả ba công thức, và thấy ngay rằng công thức tính thể tích hình trụ là "gốc" để suy ra hai công thức còn lại trong trường hợp đặc biệt này.

Bài tập tự luyện có đáp án

  1. Tính thể tích hình trụ bán kính 2 cm, chiều cao 7 cm.
  2. Tính thể tích hình trụ đường kính 10 cm, chiều cao 6 cm.
  3. Hình trụ có thể tích 72π cm³, bán kính đáy 3 cm. Tính chiều cao.
  4. Một đoạn ống thép hình trụ rỗng dài 20 cm, bán kính ngoài 5 cm, bán kính trong 4 cm. Tính thể tích phần thép.
  5. Nếu gấp đôi bán kính đáy và giữ nguyên chiều cao thì thể tích hình trụ gấp mấy lần?

Đáp án:

  1. π · 4 · 7 = 28π ≈ 87,96 cm³.
  2. r = 5; π · 25 · 6 = 150π ≈ 471,24 cm³.
  3. 9π · h = 72π nên h = 8 cm.
  4. π(5² − 4²) · 20 = 180π ≈ 565,49 cm³.
  5. 2² = 4 lần.

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính thể tích hình trụ là gì?

V = πr²h, với r là bán kính đáy, h là chiều cao. Bán kính 3 cm, cao 10 cm cho V = 90π ≈ 282,74 cm³.

Đề cho đường kính thì tính thể tích hình trụ thế nào?

Lấy r = d/2 rồi thay vào, hoặc dùng V = πd²h/4. Đường kính 8 cm, cao 5 cm cho V = 80π cm³.

Thể tích hình trụ đổi ra lít thế nào?

Tính theo dm³ thì đọc thẳng ra lít; tính theo m³ thì nhân 1000.

Thể tích hình trụ và hình nón khác nhau thế nào?

Cùng đáy và chiều cao, thể tích hình nón bằng 1/3 thể tích hình trụ: πr²h/3.

Học thể tích hình trụ ở lớp mấy?

Theo chương trình GDPT 2018, học ở Toán 9 cùng hình nón và hình cầu (xem thêm diện tích mặt cầu); lớp 12 dùng lại khi học tích phân.

Kết luận

Công thức tính thể tích hình trụ V = πr²h thực chất là "diện tích đáy nhân chiều cao", cùng một ý tưởng với hình hộp chữ nhật và lăng trụ. Hai việc cần làm trước khi thay số: xác định đúng bán kính (không nhầm với đường kính) và đưa mọi kích thước về cùng đơn vị. Làm vậy, mọi dạng từ bồn nước đến quay hình chữ nhật đều chỉ còn là phép nhân.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro