Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Toán

Công thức tính thể tích khối chóp: đủ dạng, có ví dụ và bài tập

Công thức tính thể tích khối chóp V = ⅓·B·h và các trường hợp hay gặp: chóp có cạnh bên vuông góc đáy, chóp tam giác đều, chóp tứ giác đều, tứ diện đều, công thức tỉ số thể tích. Mỗi dạng có ví dụ giải từng bước theo đề Toán 11 và THPT.

10 phút đọc75 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính thể tích khối chóp: V = ⅓ · B · h (B: diện tích đáy, h: chiều cao).
  • Khối chóp bằng một phần ba khối lăng trụ cùng đáy, cùng chiều cao.
  • Tứ diện đều cạnh a: V = a³√2/12. Chóp tứ giác đều cạnh đáy a, cạnh bên b: h = √(b² − a²/2).
  • Tỉ số thể tích chóp tam giác: V(S.MNP)/V(S.ABC) = (SM/SA)(SN/SB)(SP/SC).

Bài toán thể tích khối chóp xuất hiện gần như chắc chắn trong đề thi tốt nghiệp THPT, thường ở mức thông hiểu hoặc vận dụng. Theo chương trình GDPT 2018, học sinh gặp hình chóp tam giác đều, chóp tứ giác đều từ Toán 8, rồi học thể tích khối chóp tổng quát ở Toán 11 (phần quan hệ vuông góc trong không gian). Công thức chỉ có một dòng, nhưng phần lớn lỗi nằm ở chỗ xác định sai chiều cao. Bài viết trình bày công thức tính thể tích khối chóp, lý do có hệ số ⅓, cách tìm chiều cao cho từng loại chóp và các ví dụ giải từng bước.

Công thức tính thể tích khối chóp tổng quát

V = ⅓ · B · h
  • B: diện tích đa giác đáy (tam giác, tứ giác, ngũ giác...).
  • h: chiều cao, là độ dài đoạn vuông góc hạ từ đỉnh S xuống mặt phẳng đáy. Chân đường cao là hình chiếu vuông góc của S lên mặt phẳng đáy, có thể nằm trong hoặc ngoài đa giác đáy.
  • Đơn vị: nếu độ dài tính bằng cm thì B tính bằng cm² và V tính bằng cm³.

Công thức áp dụng cho mọi khối chóp, không cần đáy là đa giác đều. Muốn dùng được, bạn chỉ cần hai thứ: diện tích đáy (xem công thức tính diện tích tam giác nếu đáy là tam giác) và chiều cao.

Vì sao thể tích khối chóp bằng ⅓ · B · h?

Xét khối lăng trụ tam giác ABC.A'B'C'. Cắt nó bằng hai mặt phẳng (A'BC) và (A'B'C) được ba khối chóp tam giác: A'.ABC, A'.BB'C và A'.B'C'C (khối cuối viết lại là C.A'B'C').

  1. Khối A'.ABC và khối C.A'B'C' có đáy ABC và A'B'C' bằng nhau, chiều cao đều bằng chiều cao lăng trụ, nên thể tích bằng nhau.
  2. Khối A'.BB'C và khối A'.B'C'C chung đỉnh A', có đáy là hai nửa của hình bình hành BCC'B' (bị đường chéo B'C chia đôi), nên thể tích bằng nhau.
  3. Ba khối có thể tích bằng nhau và ghép lại đúng bằng lăng trụ, nên mỗi khối bằng ⅓ · B · h.

Khối chóp có đáy là đa giác bất kỳ được chia thành các khối chóp tam giác chung đỉnh, chung chiều cao, nên công thức vẫn đúng. So sánh với diện tích và thể tích hình lăng trụ đứng (V = B · h) sẽ thấy rõ quan hệ "một phần ba".

Cách xác định chiều cao h cho từng loại chóp

Trước khi thay số vào công thức tính thể tích khối chóp, hãy tìm chân đường cao theo bảng sau.

Loại khối chópChân đường caoChiều cao h
Có một cạnh bên vuông góc với đáy (SA ⊥ đáy)Chính là điểm Ah = SA
Có một mặt bên vuông góc với đáyNằm trên giao tuyến của mặt bên đó với đáyĐường cao của mặt bên, kẻ từ S
Chóp đều (đáy đều, cạnh bên bằng nhau)Tâm của đa giác đáyh = √(cạnh bên² − R²), R là bán kính đường tròn ngoại tiếp đáy
Các cạnh bên tạo với đáy góc bằng nhauTâm đường tròn ngoại tiếp đáyh = R · tan(góc)

Công thức tính thể tích các khối chóp đặc biệt

Các công thức dưới đây đều suy ra từ công thức tính thể tích khối chóp tổng quát, chỉ khác ở cách tính B và h.

Khối chóp tam giác đều

Đáy là tam giác đều cạnh a nên B = a²√3/4, tâm đáy cách mỗi đỉnh R = a√3/3. Khi đó:

V = ⅓ · (a²√3/4) · h = a²h√3/12

Tứ diện đều cạnh a

Mọi cạnh bằng a nên h = √(a² − a²/3) = a√6/3. Thay vào:

V = ⅓ · (a²√3/4) · (a√6/3) = a³√2/12

Khối chóp tứ giác đều

Đáy là hình vuông cạnh a, tâm đáy là giao hai đường chéo, cách mỗi đỉnh a√2/2. Với cạnh bên b:

h = √(b² − a²/2),   V = ⅓ · a² · h

Chi tiết hình dạng và tính chất xem bài hình chóp tứ giác đều và thể tích khối chóp tứ giác đều.

Công thức tỉ số thể tích

Cho khối chóp tam giác S.ABC và các điểm M, N, P lần lượt thuộc các cạnh SA, SB, SC. Khi đó:

V(S.MNP) / V(S.ABC) = (SM/SA) · (SN/SB) · (SP/SC)

Công thức này chỉ đúng cho chóp tam giác. Với chóp tứ giác, chia đáy thành hai tam giác rồi áp dụng cho từng phần.

Khối chóp cụt

Cắt khối chóp bằng mặt phẳng song song với đáy được khối chóp cụt, thể tích V = (h/3)(B + B' + √(B · B')). Xem bài thể tích hình chóp cụt.

Ví dụ áp dụng công thức tính thể tích khối chóp

Ví dụ 1: Cạnh bên vuông góc với đáy

Đề: Cho khối chóp S.ABCD có đáy là hình vuông cạnh a, SA vuông góc với mặt phẳng đáy và SA = a√3. Tính thể tích khối chóp.

Giải:

  1. SA ⊥ (ABCD) nên chiều cao h = SA = a√3.
  2. Diện tích đáy B = a².
  3. V = ⅓ · a² · a√3 = a³√3/3.

Ví dụ 2: Tứ diện đều

Đề: Tính thể tích tứ diện đều cạnh 6 cm.

Giải: V = 6³ · √2/12 = 216√2/12 = 18√2 ≈ 25,46 (cm³).

Kiểm tra bằng cách tính riêng: B = 36√3/4 = 9√3, h = 6√6/3 = 2√6, V = ⅓ · 9√3 · 2√6 = 6√18 = 18√2. Hai cách khớp nhau.

Ví dụ 3: Chóp tứ giác đều biết cạnh đáy và cạnh bên

Đề: Hình chóp tứ giác đều S.ABCD có cạnh đáy 6 cm, cạnh bên 5 cm. Tính thể tích.

Giải:

  1. Gọi O là tâm hình vuông. OA = nửa đường chéo = 6√2/2 = 3√2.
  2. h = SO = √(SA² − OA²) = √(25 − 18) = √7.
  3. V = ⅓ · 6² · √7 = 12√7 ≈ 31,75 (cm³).

Ví dụ 4 (dạng đề THPT): Chiều cao cho qua góc giữa cạnh bên và đáy

Đề: Cho khối chóp S.ABC có đáy ABC là tam giác vuông cân tại B, AB = a, SA vuông góc với đáy, góc giữa SC và mặt phẳng đáy bằng 45°. Tính thể tích khối chóp.

Giải:

  1. SA ⊥ (ABC) nên AC là hình chiếu của SC lên đáy, góc giữa SC và đáy là góc SCA = 45°.
  2. AC = a√2 (cạnh huyền của tam giác vuông cân cạnh a).
  3. SA = AC · tan 45° = a√2.
  4. B = ½ · a · a = a²/2.
  5. V = ⅓ · (a²/2) · a√2 = a³√2/6.

Ví dụ 5 (dạng đề THPT): Tỉ số thể tích

Đề: Cho khối chóp S.ABC có thể tích V. Gọi M là trung điểm SB, N là điểm trên cạnh SC sao cho SN = 2NC. Tính thể tích khối chóp S.AMN theo V.

Giải:

  1. A trùng với A nên SA/SA = 1; SM/SB = ½; SN/SC = 2/3.
  2. V(S.AMN)/V(S.ABC) = 1 · ½ · 2/3 = 1/3.
  3. Vậy V(S.AMN) = V/3.

Ví dụ 6 (bài toán thực tế): Lều cắm trại

Đề: Một chiếc lều có dạng hình chóp tứ giác đều, đáy là hình vuông cạnh 3 m, chiều cao 2 m. Tính thể tích không khí trong lều.

Giải: V = ⅓ · 3² · 2 = 6 (m³).

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính thể tích khối chóp

  • Quên hệ số ⅓. Nhầm với công thức lăng trụ V = B · h, ra gấp ba đáp án.
  • Lấy cạnh bên làm chiều cao. Chỉ đúng khi cạnh bên đó vuông góc với đáy. Ở chóp đều, chiều cao là đoạn từ đỉnh đến tâm đáy, ngắn hơn cạnh bên.
  • Lấy trung đoạn (đường cao mặt bên) làm chiều cao. Trung đoạn nằm trên mặt bên, không vuông góc với đáy.
  • Nhầm góc giữa cạnh bên và đáy. Góc đó là góc giữa cạnh bên và hình chiếu của nó trên đáy, không phải góc giữa cạnh bên và một cạnh đáy bất kỳ.
  • Dùng công thức tỉ số cho chóp tứ giác. Công thức tích ba tỉ số chỉ áp dụng trực tiếp cho chóp tam giác.
  • Sai diện tích đáy: tam giác đều cạnh a có diện tích a²√3/4, không phải a²√3/2.

Bài tập tự luyện có đáp án

Tự giải trước, sau đó đối chiếu đáp án. Mỗi bài chỉ cần công thức tính thể tích khối chóp và một bước tìm B hoặc h.

  1. Khối chóp có diện tích đáy 12 cm², chiều cao 5 cm. Tính thể tích.
  2. Khối chóp tam giác đều có cạnh đáy 6, chiều cao 4. Tính thể tích.
  3. Khối chóp S.ABCD có đáy là hình chữ nhật, AB = 3, AD = 4, SA ⊥ (ABCD), SA = 6. Tính thể tích.
  4. Tính thể tích tứ diện đều cạnh 3.
  5. Cho khối chóp S.ABC, M, N, P lần lượt là trung điểm SA, SB, SC. Tính tỉ số V(S.MNP)/V(S.ABC).

Đáp án:

  1. V = ⅓ · 12 · 5 = 20 cm³.
  2. B = 36√3/4 = 9√3, V = ⅓ · 9√3 · 4 = 12√3.
  3. B = 12, V = ⅓ · 12 · 6 = 24.
  4. V = 27√2/12 = 9√2/4.
  5. ½ · ½ · ½ = 1/8.

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính thể tích khối chóp là gì?

V = ⅓ · B · h, với B là diện tích đáy và h là chiều cao từ đỉnh đến mặt phẳng đáy.

Công thức tính thể tích hình chóp tứ giác đều là gì?

V = ⅓ · a² · h, trong đó a là cạnh đáy. Nếu chỉ biết cạnh bên b thì h = √(b² − a²/2).

Thể tích tứ diện đều cạnh a bằng bao nhiêu?

V = a³√2/12. Ví dụ cạnh 6 thì V = 18√2.

Vì sao thể tích khối chóp phải nhân ⅓?

Vì một khối lăng trụ tam giác cắt được thành ba khối chóp có thể tích bằng nhau, cùng đáy và cùng chiều cao với lăng trụ.

Thể tích khối chóp học ở lớp mấy?

Chóp tam giác đều, chóp tứ giác đều ở Toán 8; khối chóp tổng quát ở Toán 11 theo chương trình GDPT 2018.

Công thức tỉ số thể tích khối chóp dùng khi nào?

Khi các điểm nằm trên cạnh bên của chóp tam giác: V(S.MNP)/V(S.ABC) = (SM/SA)(SN/SB)(SP/SC).

Công thức tính thể tích tứ diện là gì?

Tứ diện là khối chóp tam giác nên V = ⅓ · B · h. Trong không gian Oxyz (Toán 12), tứ diện ABCD có V = (1/6) · |[AB, AC] · AD|, với [AB, AC] là tích có hướng của hai vectơ AB, AC. Riêng tứ diện đều cạnh a có V = a³√2/12.

Kết luận

Công thức tính thể tích khối chóp chỉ gồm diện tích đáy và chiều cao, nhưng bài thi thường giấu chiều cao sau một giả thiết về góc, về mặt bên vuông góc hoặc về chóp đều. Khi làm bài, hãy xác định chân đường cao trước, tính h, rồi mới thay vào V = ⅓ · B · h. Muốn ôn các khối khác, xem thêm thể tích hình chóp cụt và bảng tất cả công thức Toán 12.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro