
Công thức cộng xác suất: công thức, biến cố xung khắc và ví dụ giải
Điểm chính
- Công thức tổng quát: P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B).
- Nếu A, B xung khắc (A∩B = ∅): P(A∪B) = P(A) + P(B).
- Biến cố đối: P(A) = 1 − P(A̅).
- Ba biến cố: P(A∪B∪C) = ΣP − ΣP(giao đôi) + P(A∩B∩C).
Công thức cộng xác suất trả lời câu hỏi: xác suất để ít nhất một trong hai biến cố xảy ra là bao nhiêu? Đây là một trong hai công thức nền tảng của xác suất (cùng với công thức nhân xác suất), dùng cho phép hợp của các biến cố. Bài viết trình bày công thức cộng tổng quát, trường hợp đặc biệt biến cố xung khắc, công thức biến cố đối, kèm 5 ví dụ đã kiểm bằng Python và bài tập tự luyện có đáp án.
Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, công thức cộng xác suất được học ở Toán 11 (chương Xác suất), ngay sau bài định nghĩa xác suất cổ điển và biến cố.
Công thức cộng xác suất tổng quát
P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B)
- A∪B (hợp): biến cố "A xảy ra hoặc B xảy ra" (kể cả cả hai cùng xảy ra).
- A∩B (giao): biến cố "cả A và B cùng xảy ra".
Sở dĩ phải trừ đi P(A∩B) là vì khi cộng trực tiếp P(A) + P(B), phần giao (cả A và B cùng xảy ra) đã được đếm hai lần — một lần trong P(A), một lần trong P(B) — nên phải trừ bớt một lần để chỉ đếm đúng một lần.
Trường hợp biến cố xung khắc
Hai biến cố A và B được gọi là xung khắc nếu chúng không thể cùng xảy ra trong một phép thử, tức A∩B = ∅ (biến cố rỗng), do đó P(A∩B) = 0. Công thức cộng khi đó rút gọn còn:
P(A∪B) = P(A) + P(B) (khi A, B xung khắc)
Ví dụ khi gieo một con xúc xắc, biến cố "ra số chẵn" và biến cố "ra số 1" là xung khắc — không thể cùng xảy ra trong một lần gieo.
Công thức biến cố đối
Biến cố đối của A, kí hiệu A̅ (hoặc Ac), là biến cố "A không xảy ra". Vì A và A̅ luôn xung khắc và A∪A̅ là biến cố chắc chắn (xác suất 1):
P(A) + P(A̅) = 1 hay P(A) = 1 − P(A̅)
Công thức này đặc biệt hữu ích với các bài toán dạng "xác suất để ít nhất một lần xảy ra" — tính trực tiếp thường phức tạp (nhiều trường hợp), trong khi biến cố đối "không có lần nào xảy ra" lại đơn giản hơn nhiều.
Công thức cộng mở rộng cho ba biến cố
Với ba biến cố A, B, C bất kỳ, công thức cộng mở rộng (nguyên lý bù trừ) là:
P(A∪B∪C) = P(A)+P(B)+P(C) − P(A∩B) − P(A∩C) − P(B∩C) + P(A∩B∩C)
Quy tắc nhớ: cộng riêng lẻ từng biến cố, trừ đi tất cả các giao đôi một, rồi cộng lại giao của cả ba (vì phần này bị trừ ba lần ở bước trước, cần cộng lại một lần cho đúng).
Bảng tóm tắt công thức cộng xác suất
| Trường hợp | Công thức |
|---|---|
| Hai biến cố bất kỳ | P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B) |
| Hai biến cố xung khắc | P(A∪B) = P(A) + P(B) |
| Biến cố đối | P(A) = 1 − P(A̅) |
| Ba biến cố | P(A∪B∪C) = ΣP − ΣP(giao đôi) + P(A∩B∩C) |
Ví dụ áp dụng công thức cộng xác suất
5 ví dụ dưới đây vận dụng công thức cộng xác suất, đã kiểm lại bằng Python.
Ví dụ 1: Áp dụng công thức cộng tổng quát
Đề: Biết P(A) = 0,5; P(B) = 0,4; P(A∩B) = 0,2. Tính P(A∪B).
- P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B) = 0,5 + 0,4 − 0,2 = 0,7.
Ví dụ 2: Rút một lá bài, tính xác suất hợp hai biến cố
Đề: Rút ngẫu nhiên 1 lá từ bộ bài 52 lá. Tính xác suất lá rút được là lá cơ (♥) hoặc là lá J, Q, K (bất kỳ chất nào).
- A: "lá cơ" — có 13 lá cơ, P(A) = 13/52.
- B: "lá J, Q, K" — có 12 lá (4 chất × 3 loại), P(B) = 12/52.
- A∩B: "lá cơ và là J, Q, K" — có 3 lá (J♥, Q♥, K♥), P(A∩B) = 3/52.
- P(A∪B) = 13/52 + 12/52 − 3/52 = 22/52 ≈ 0,423.
Ví dụ 3: Biến cố xung khắc
Đề: Gieo một con xúc xắc 6 mặt. Tính xác suất để ra số chẵn hoặc ra số 1.
- A: "ra số chẵn" = {2,4,6}, P(A) = 3/6.
- B: "ra số 1" = {1}, P(B) = 1/6.
- A và B xung khắc (không giao nhau) nên P(A∪B) = P(A) + P(B) = 3/6 + 1/6 = 4/6 ≈ 0,667.
Ví dụ 4: Dùng công thức biến cố đối cho bài toán "ít nhất một lần"
Đề: Tung một đồng xu 3 lần. Tính xác suất có ít nhất một lần ra mặt ngửa.
- Gọi A: "có ít nhất 1 lần ngửa trong 3 lần tung". Biến cố đối A̅: "không có lần nào ngửa" = "cả 3 lần đều sấp".
- P(A̅) = (1/2)³ = 1/8 (mỗi lần tung độc lập, xác suất sấp là 1/2).
- P(A) = 1 − P(A̅) = 1 − 1/8 = 7/8 = 0,875.
Ví dụ 5: Công thức cộng mở rộng cho ba biến cố
Đề: Biết P(A)=0,3; P(B)=0,4; P(C)=0,5; P(A∩B)=0,12; P(A∩C)=0,15; P(B∩C)=0,2; P(A∩B∩C)=0,05. Tính P(A∪B∪C).
- P(A∪B∪C) = 0,3+0,4+0,5 − 0,12−0,15−0,2 + 0,05.
- = 1,2 − 0,47 + 0,05 = 0,78.
Lỗi hay sai khi dùng công thức cộng xác suất
- Quên trừ P(A∩B). Cộng trực tiếp P(A) + P(B) khi hai biến cố không xung khắc sẽ đếm trùng phần giao, cho kết quả lớn hơn giá trị đúng.
- Nhầm "xung khắc" với "độc lập". Xung khắc là không thể cùng xảy ra (dùng cho công thức cộng); độc lập là biến cố này không ảnh hưởng xác suất của biến cố kia (dùng cho công thức nhân) — hai khái niệm hoàn toàn khác nhau.
- Áp dụng công thức xung khắc rút gọn khi hai biến cố không thực sự xung khắc. Phải kiểm tra A∩B = ∅ trước khi bỏ qua số hạng trừ.
- Sai công thức mở rộng ba biến cố: quên số hạng cộng lại P(A∩B∩C). Chỉ trừ ba giao đôi mà không cộng lại giao ba sẽ cho kết quả nhỏ hơn giá trị đúng.
- Tính sai biến cố đối trong bài "ít nhất một lần". Biến cố đối của "có ít nhất 1 lần xảy ra biến cố E trong n lần thử" là "không có lần nào xảy ra E", không phải "chỉ có đúng 1 lần không xảy ra E".
Bài tập tự luyện công thức cộng xác suất (có đáp án)
- Biết P(A) = 0,6; P(B) = 0,3; P(A∩B) = 0,1. Tính P(A∪B).
- Rút một lá bài từ bộ 52 lá. Tính xác suất lá rút được là lá bích (♠) hoặc lá số 7 (bất kỳ chất nào).
- Biết xác suất một xạ thủ bắn trượt là 0,2. Tính xác suất bắn trúng ít nhất 1 trong 4 phát bắn độc lập.
Đáp án:
- P(A∪B) = 0,6 + 0,3 − 0,1 = 0,8.
- P(bích) = 13/52; P(số 7) = 4/52; P(bích và số 7) = 1/52 (chỉ có 7♠). P(hợp) = 13/52+4/52−1/52 = 16/52 ≈ 0,308.
- Biến cố đối "trượt cả 4 phát" có xác suất 0,24 = 0,0016. Xác suất trúng ít nhất 1 phát = 1 − 0,0016 = 0,9984.
Câu hỏi thường gặp về công thức cộng xác suất
Công thức cộng xác suất là gì?
P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B), tính xác suất để ít nhất một trong hai biến cố A hoặc B xảy ra.
Biến cố xung khắc là gì và công thức cộng khi đó thế nào?
Hai biến cố không thể cùng xảy ra (A∩B = ∅). Khi đó P(A∪B) = P(A) + P(B).
Công thức biến cố đối dùng khi nào?
Khi tính trực tiếp P(A) phức tạp nhưng tính P(A̅) đơn giản hơn: P(A) = 1 − P(A̅).
Công thức cộng xác suất cho ba biến cố như thế nào?
P(A∪B∪C) = P(A)+P(B)+P(C) − P(A∩B) − P(A∩C) − P(B∩C) + P(A∩B∩C).
Công thức cộng khác công thức nhân xác suất ở điểm nào?
Công thức cộng dùng cho phép hợp (A hoặc B); công thức nhân dùng cho phép giao của hai biến cố độc lập: P(A∩B) = P(A)·P(B).
Kết luận
Công thức cộng xác suất P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B) là công cụ nền tảng để tính xác suất của phép hợp; nhớ rằng số hạng trừ P(A∩B) chỉ bằng 0 khi hai biến cố xung khắc, và công thức biến cố đối P(A) = 1 − P(A̅) là lối tắt hiệu quả cho các bài toán "ít nhất một lần". Sau bài này, nên ôn thêm công thức tính xác suất để nắm định nghĩa xác suất cổ điển, và công thức Bayes, xác suất có điều kiện để hiểu công thức xác suất toàn phần liên quan.

