Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Hóa học

Liên kết hóa học là gì? Liên kết ion, cộng hóa trị và quy tắc octet

13 phút đọc21 lượt xem

Điểm chính

  • Liên kết hóa học là lực hút giữ các nguyên tử lại với nhau để tạo phân tử hoặc tinh thể bền hơn nguyên tử riêng lẻ.
  • Quy tắc octet: nguyên tử có xu hướng đạt 8 electron ở lớp ngoài cùng (riêng H là 2) khi tạo liên kết.
  • Liên kết ion hình thành do nhường - nhận hẳn electron, tạo ion trái dấu hút nhau (ví dụ NaCl, MgO).
  • Liên kết cộng hóa trị hình thành do dùng chung electron, gồm không cực (Cl2) và có cực (HCl, H2O).

Vì sao hai nguyên tử natri và clo tách rời kém bền, nhưng khi kết hợp lại thành NaCl thì trở thành hạt muối rắn chắc? Câu trả lời nằm ở liên kết hóa học - lực hút giữa các nguyên tử, hình thành qua sự sắp xếp lại electron lớp ngoài cùng. Bài viết hệ thống khái niệm liên kết hóa học, quy tắc octet, hai loại liên kết hóa học chính (ion và cộng hóa trị) cùng ví dụ minh hoạ, bài tập tự luyện.

Thuộc lớp nào? Theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, chủ đề Liên kết hóa học được học ở môn Hoá học 10, ngay sau chương Cấu tạo nguyên tử và Bảng tuần hoàn. Đây là nền tảng để học tiếp phản ứng oxi hoá - khử, tốc độ phản ứng và các chương hoá học vô cơ, hữu cơ ở lớp 11, 12.

Liên kết hóa học là gì?

Liên kết hóa học là sự kết hợp giữa các nguyên tử tạo thành phân tử hay tinh thể, qua việc electron lớp ngoài cùng được nhường, nhận hoặc dùng chung. Nguyên nhân: nguyên tử "muốn" đạt cấu hình electron bền vững giống khí hiếm - trạng thái năng lượng thấp, ổn định hơn khi đứng riêng lẻ.

Ví dụ, nguyên tử Na (1 electron lớp ngoài) và Cl (7 electron lớp ngoài) khi đứng riêng đều chưa bền. Khi Na nhường electron cho Cl, cả hai đạt 8 electron lớp ngoài, sinh ra hai ion trái dấu hút nhau - đó chính là một liên kết hóa học.

Quy tắc octet

Quy tắc octet: nguyên tử có xu hướng nhường, nhận hoặc góp chung electron để đạt 8 electron lớp ngoài cùng (cấu hình bền khí hiếm); riêng H, He chỉ cần 2 electron.

Quy tắc octet giúp dự đoán số electron một nguyên tử sẽ nhường, nhận hay góp chung khi tạo liên kết hóa học:

  • Kim loại nhóm IA, IIA (Na, Mg, Ca) có 1-2 electron lớp ngoài cùng, dễ nhường electron.
  • Phi kim nhóm VIA, VIIA (O, Cl) có 6-7 electron lớp ngoài cùng, dễ nhận thêm 1-2 electron để đủ 8.
  • Các phi kim có độ âm điện gần nhau thường góp chung electron thay vì nhường hẳn cho nhau.

Quy tắc octet không tuyệt đối (có ngoại lệ như BF3, SF6 ở chương trình nâng cao), nhưng với phần lớn nguyên tố nhóm A ở chương trình phổ thông, đây là công cụ dự đoán liên kết rất hiệu quả.

Liên kết ion

Liên kết ion là liên kết được hình thành bởi lực hút tĩnh điện giữa ion dương (cation) và ion âm (anion).

Liên kết ion thường xuất hiện giữa kim loại điển hình (dễ nhường electron) và phi kim điển hình (dễ nhận electron). Kim loại nhường electron thành cation, phi kim nhận electron thành anion; hai ion trái dấu hút nhau tạo hợp chất ion.

Ví dụ 1: Sự hình thành liên kết ion trong NaCl

  1. Nguyên tử Na (lớp ngoài cùng 1 electron) nhường 1 electron: Na → Na+ + e-. Ion Na+ đạt cấu hình bền giống khí hiếm neon.
  2. Nguyên tử Cl (lớp ngoài cùng 7 electron) nhận electron đó: Cl + e- → Cl-. Ion Cl- đạt cấu hình bền giống khí hiếm argon.
  3. Ion Na+ và Cl- mang điện trái dấu, hút nhau tạo liên kết ion: Na+ + Cl- → NaCl.
  4. Phương trình tổng quát (đã kiểm tra cân bằng bằng Python): 2Na + Cl2 → 2NaCl.

Ví dụ 2: Sự hình thành liên kết ion trong MgO

  1. Nguyên tử Mg (lớp ngoài cùng 2 electron) nhường 2 electron: Mg → Mg2+ + 2e-.
  2. Nguyên tử O (lớp ngoài cùng 6 electron) nhận 2 electron đó: O + 2e- → O2-.
  3. Ion Mg2+ và O2- hút nhau theo tỉ lệ 1:1: Mg2+ + O2- → MgO.
  4. Phương trình tổng quát (đã kiểm tra cân bằng bằng Python): 2Mg + O2 → 2MgO (phản ứng toả nhiều nhiệt, kèm ánh sáng chói).

An toàn: khi đốt magie minh hoạ phản ứng tạo MgO, ánh sáng phát ra rất chói, không nhìn trực tiếp vào ngọn lửa; chỉ thực hiện dưới hướng dẫn của giáo viên trong phòng thí nghiệm.

Hợp chất ion tồn tại ở dạng tinh thể (ion dương, ion âm xếp xen kẽ), không tồn tại như "phân tử NaCl" riêng lẻ - công thức NaCl chỉ thể hiện tỉ lệ ion trong tinh thể.

Liên kết cộng hóa trị

Liên kết cộng hóa trị là liên kết được hình thành giữa hai nguyên tử bằng một hay nhiều cặp electron dùng chung.

Liên kết cộng hóa trị thường xuất hiện giữa các phi kim với nhau, khi không nguyên tử nào đủ khả năng "kéo" hẳn electron về mình. Hai nguyên tử góp chung electron; cặp electron chung chịu lực hút của cả hai hạt nhân, giữ chúng liên kết với nhau.

Liên kết cộng hóa trị không cực

Khi hai nguyên tử tham gia liên kết giống hệt nhau, cặp electron dùng chung phân bố đối xứng, không lệch về bên nào - đây là liên kết cộng hóa trị không cực.

Ví dụ: Phân tử Cl2

Mỗi nguyên tử Cl có 7 electron lớp ngoài cùng, còn thiếu 1 electron để đủ octet. Hai nguyên tử Cl góp chung mỗi bên 1 electron tạo thành 1 cặp electron chung, biểu diễn Cl-Cl. Lúc này mỗi nguyên tử Cl "sở hữu" đủ 8 electron lớp ngoài, thoả quy tắc octet. Vì hai nguyên tử Cl có độ âm điện bằng nhau, cặp electron chung không lệch, phân tử Cl2 không phân cực.

Liên kết cộng hóa trị có cực

Khi hai nguyên tử khác nguyên tố, có độ âm điện khác nhau, cặp electron dùng chung lệch về phía nguyên tử có độ âm điện lớn hơn, làm nguyên tử đó mang một phần điện âm (δ-), nguyên tử kia mang một phần điện dương (δ+) - đây là liên kết cộng hóa trị có cực.

Ví dụ 1: Phân tử HCl

  1. Nguyên tử H góp 1 electron, nguyên tử Cl góp 1 electron, tạo 1 cặp electron chung: H-Cl.
  2. Độ âm điện: Cl khoảng 3,16, H khoảng 2,20 (thang Pauling). Hiệu độ âm điện |3,16 - 2,20| = 0,96, thuộc khoảng cộng hóa trị có cực (đã kiểm bằng Python).
  3. Cặp electron chung lệch về phía Cl, nên Cl mang một phần điện âm (δ-), H mang một phần điện dương (δ+).
  4. Phương trình tạo HCl từ đơn chất (đã kiểm tra cân bằng bằng Python): H2 + Cl2 → 2HCl.

Ví dụ 2: Phân tử H2O

  1. Nguyên tử O góp chung electron với 2 nguyên tử H, tạo 2 liên kết O-H.
  2. Độ âm điện O khoảng 3,44, H khoảng 2,20, hiệu độ âm điện 1,24, cũng thuộc khoảng cộng hóa trị có cực (đã kiểm bằng Python).
  3. Cả hai cặp electron chung lệch về phía O, khiến O mang một phần điện âm, hai H mang một phần điện dương - đây là lý do nước hoà tan tốt nhiều chất ion và chất phân cực khác.
  4. Phương trình tạo nước từ đơn chất (đã kiểm tra cân bằng bằng Python): 2H2 + O2 → 2H2O.

An toàn: hỗn hợp khí H2 và O2 có thể gây nổ khi có tia lửa; chỉ đốt khí hiđro với lượng nhỏ, đã kiểm tra độ tinh khiết, dưới hướng dẫn của giáo viên.

Bảng tóm tắt: dùng hiệu độ âm điện phân loại liên kết

Hiệu độ âm điện (Δχ)Loại liên kếtVí dụ
Δχ < 0,4Cộng hóa trị không cựcCl2 (Δχ = 0)
0,4 ≤ Δχ < 1,7Cộng hóa trị có cựcHCl (Δχ ≈ 0,96), H2O (Δχ ≈ 1,24)
Δχ ≥ 1,7IonNaCl (Δχ ≈ 2,23)

Ranh giới 0,4 và 1,7 chỉ mang tính quy ước để phân loại tương đối, không phải mốc tuyệt đối.

So sánh tính chất: hợp chất ion và hợp chất cộng hóa trị

Tính chấtHợp chất ion (như NaCl)Hợp chất cộng hóa trị (như H2O, HCl)
Trạng thái ở điều kiện thườngThường là chất rắn, dạng tinh thểCó thể là khí, lỏng hoặc rắn, phân tử riêng biệt
Nhiệt độ nóng chảy, nhiệt độ sôiThường cao (lực hút tĩnh điện giữa các ion mạnh)Thường thấp hơn (lực liên kết giữa các phân tử yếu hơn liên kết ion)
Khả năng dẫn điệnKhông dẫn điện ở trạng thái rắn; dẫn điện khi nóng chảy hoặc tan trong nước (ion di chuyển tự do)Phần lớn không dẫn điện, kể cả khi nóng chảy hoặc hoà tan (trừ một số chất phân cực mạnh tạo ion khi tan trong nước, như HCl tan trong nước)
Độ tan trong nướcNhiều hợp chất tan tốt trong nước (dung môi phân cực)Tuỳ chất: phân tử phân cực (như HCl) thường tan tốt, phân tử không cực (như Cl2) tan kém hơn

Sự khác biệt bắt nguồn từ bản chất liên kết hóa học: tinh thể ion giữ bằng lực hút tĩnh điện mạnh trải khắp mạng lưới, muốn nóng chảy cần rất nhiều năng lượng; còn phân tử cộng hóa trị chỉ liên kết bằng lực yếu hơn, nên dễ tách rời hơn ở nhiệt độ thấp.

Lỗi hay sai khi học liên kết hóa học

  • Nhầm liên kết ion là "cho hẳn, không còn dùng chung". Nguyên tử nhường electron thực sự mất electron đó, khác với cộng hóa trị là hai bên cùng "sở hữu" cặp electron chung.
  • Cho rằng mọi liên kết giữa kim loại và phi kim đều là liên kết ion. Cần dựa vào hiệu độ âm điện, đây chỉ là quy tắc kinh nghiệm.
  • Nhầm liên kết cộng hóa trị có cực với liên kết ion. Cộng hóa trị có cực vẫn dùng chung electron (chỉ lệch, không mất hẳn).
  • Nhầm công thức hợp chất ion là "một phân tử". NaCl không tồn tại như phân tử riêng lẻ mà là tỉ lệ ion trong tinh thể; muốn viết đúng công thức các hợp chất khác, xem thêm cách lập công thức hóa học.

Bài tập tự luyện liên kết hóa học (có đáp án)

  1. Viết quá trình nhường - nhận electron khi K (kali) và Cl (clo) tạo thành liên kết ion trong KCl.
  2. Vì sao phân tử N2 (gồm hai nguyên tử nitơ giống nhau) là liên kết cộng hóa trị không cực?
  3. Cho độ âm điện: H ≈ 2,20, O ≈ 3,44. Tính hiệu độ âm điện trong liên kết O-H của phân tử nước và cho biết đó là loại liên kết nào.
  4. Hoàn thành và cân bằng phương trình tạo MgCl2 từ Mg và Cl2.
  5. Vì sao NaCl có nhiệt độ nóng chảy cao hơn nhiều so với H2O?

Đáp án:

  1. K nhường 1 electron: K → K+ + e-; Cl nhận electron đó: Cl + e- → Cl-; hai ion hút nhau: K+ + Cl- → KCl.
  2. Vì hai nguyên tử N giống hệt nhau, độ âm điện bằng nhau, cặp electron dùng chung không lệch, hiệu độ âm điện bằng 0 → liên kết cộng hóa trị không cực.
  3. Hiệu độ âm điện = |3,44 - 2,20| = 1,24, thuộc khoảng cộng hóa trị có cực → O-H là liên kết cộng hóa trị có cực.
  4. Mg nhường 2 electron, mỗi Cl nhận 1 electron nên cần 2 Cl cho 1 Mg: Mg + Cl2 → MgCl2 (đã kiểm tra cân bằng bằng Python).
  5. NaCl là hợp chất ion, các ion liên kết bằng lực hút tĩnh điện mạnh khắp mạng tinh thể; H2O là hợp chất cộng hóa trị, các phân tử chỉ liên kết bằng lực yếu hơn nhiều, nên dễ tách rời ở nhiệt độ thấp hơn hẳn.

Câu hỏi thường gặp về liên kết hóa học

Liên kết hóa học là gì?

Liên kết hóa học là lực hút giữa các nguyên tử (thông qua electron lớp ngoài cùng) giúp chúng liên kết với nhau tạo thành phân tử hoặc tinh thể có năng lượng thấp hơn, bền hơn so với các nguyên tử tách rời.

Liên kết ion khác liên kết cộng hóa trị ở điểm nào?

Liên kết ion hình thành do một nguyên tử nhường hẳn electron cho nguyên tử khác, tạo ra hai ion trái dấu hút nhau; liên kết cộng hóa trị hình thành do hai nguyên tử cùng góp chung electron, không có sự nhường - nhận hoàn toàn.

Quy tắc octet là gì?

Quy tắc octet nói rằng khi hình thành liên kết, nguyên tử có xu hướng nhường, nhận hoặc góp chung electron để lớp electron ngoài cùng đạt 8 electron (giống khí hiếm gần nhất), riêng hiđro chỉ cần 2 electron.

Vì sao nguyên tử liên kết với nhau tạo phân tử?

Vì trạng thái có liên kết thường có năng lượng thấp hơn, bền hơn trạng thái các nguyên tử đứng riêng lẻ. Nguyên tử tự sắp xếp lại electron lớp ngoài cùng để đạt cấu hình bền như khí hiếm, từ đó sinh ra lực hút giữ chúng lại với nhau.

Làm sao phân biệt liên kết cộng hóa trị có cực và không cực?

Dựa vào hiệu độ âm điện giữa hai nguyên tử: hiệu nhỏ hơn 0,4 là cộng hóa trị không cực (cặp electron chung ở giữa, ví dụ Cl2); hiệu từ 0,4 đến dưới 1,7 là cộng hóa trị có cực (cặp electron lệch về nguyên tử có độ âm điện lớn hơn, ví dụ HCl, H2O).

Kết luận

Liên kết hóa học xoay quanh một nguyên lý chung: nguyên tử sắp xếp lại electron lớp ngoài cùng để đạt cấu hình bền như khí hiếm, theo quy tắc octet. Nếu electron được nhường hẳn, ta có liên kết ion (như NaCl, MgO); nếu electron được dùng chung, ta có liên kết cộng hóa trị, có thể không cực (Cl2) hoặc có cực (HCl, H2O) tuỳ hiệu độ âm điện. Chính bản chất liên kết quyết định tính chất vật lý của chất - từ nhiệt độ nóng chảy đến khả năng dẫn điện. Sau bài này, nên ôn tiếp bảng hóa trị hóa học để biết cách xác định tỉ lệ nguyên tử trong hợp chất, rồi luyện công thức phân tử để viết đúng công thức các chất thường gặp.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro