
Từ điển hóa học: 60 thuật ngữ Anh - Việt và bảng tên chất cũ, mới theo IUPAC
Điểm chính
- Từ điển hóa học dưới đây gồm 60 thuật ngữ Việt - Anh có giải nghĩa ngắn, chia theo chủ đề.
- Kèm bảng đổi tên cũ sang tên IUPAC theo SGK chương trình GDPT 2018 cho ion và hợp chất thường gặp.
- Quy tắc gọi tên muối: tên cation + tên anion, ví dụ CuSO₄ là copper(II) sulfate.
- Tên hữu cơ: tiền tố số carbon + đuôi nhóm chức, ví dụ C₂H₅OH là ethanol.
Học sinh đang học Hoá theo SGK mới thường gặp hai khó khăn: thuật ngữ nhiều và dễ nhầm, và tên chất đã đổi sang cách gọi IUPAC khiến tài liệu cũ, tài liệu mới "nói hai thứ tiếng". Bài từ điển hóa học này gom lại những thuật ngữ gặp nhiều nhất trong chương trình phổ thông, mỗi mục có tên tiếng Anh và giải nghĩa một câu, cùng bảng đối chiếu tên cũ, tên mới để tra nhanh khi làm bài.
Thuộc chương trình nào? Thuật ngữ trải từ KHTN 7, 8, 9 (nguyên tử, phân tử, mol, phản ứng) đến Hoá học 10, 11, 12 (liên kết, cân bằng, hữu cơ, điện hoá). Quy ước gọi tên theo IUPAC được áp dụng trong toàn bộ SGK Hoá học theo GDPT 2018.
Từ điển hóa học: thuật ngữ cơ bản về chất và nguyên tử
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Giải nghĩa |
|---|---|---|
| Nguyên tử | Atom | Hạt vô cùng nhỏ, trung hoà về điện, gồm hạt nhân mang điện dương và lớp vỏ electron mang điện âm. |
| Nguyên tố hoá học | Chemical element | Tập hợp các nguyên tử có cùng số proton trong hạt nhân. |
| Số hiệu nguyên tử | Atomic number (Z) | Số proton trong hạt nhân, cũng là số thứ tự ô trong bảng tuần hoàn. |
| Số khối | Mass number (A) | Tổng số proton và neutron trong hạt nhân: A = Z + N. |
| Đồng vị | Isotope | Các nguyên tử cùng số proton nhưng khác số neutron. |
| Nguyên tử khối | Atomic mass | Khối lượng nguyên tử tính theo đơn vị amu. |
| Phân tử | Molecule | Hạt đại diện cho chất, gồm các nguyên tử liên kết với nhau. |
| Đơn chất | Element substance (simple substance) | Chất tạo nên từ một nguyên tố, ví dụ O₂, Fe. |
| Hợp chất | Compound | Chất tạo nên từ hai nguyên tố trở lên, ví dụ H₂O, NaCl. |
| Hỗn hợp | Mixture | Gồm hai hay nhiều chất trộn lẫn, mỗi chất giữ nguyên tính chất. |
| Cấu hình electron | Electron configuration | Cách phân bố electron vào các lớp, phân lớp của nguyên tử. |
| Orbital nguyên tử | Atomic orbital | Vùng không gian quanh hạt nhân có xác suất tìm thấy electron lớn nhất. |
| Độ âm điện | Electronegativity | Khả năng hút electron của nguyên tử khi tạo liên kết. |
| Ion | Ion | Nguyên tử hoặc nhóm nguyên tử mang điện; cation mang điện dương, anion mang điện âm. |
| Hoá trị | Valence | Con số biểu thị khả năng liên kết của nguyên tử nguyên tố này với nguyên tử nguyên tố khác. |
Thuật ngữ về lượng chất và dung dịch
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Giải nghĩa |
|---|---|---|
| Mol | Mole | Lượng chất chứa 6,022.10²³ hạt (số Avogadro) nguyên tử hoặc phân tử. |
| Khối lượng mol | Molar mass (M) | Khối lượng của 1 mol chất, đơn vị g/mol. |
| Thể tích mol khí | Molar volume of gas | Thể tích 1 mol khí; ở điều kiện chuẩn 25 °C, 1 bar là 24,79 L. |
| Dung dịch | Solution | Hỗn hợp đồng nhất của dung môi và chất tan. |
| Chất tan, dung môi | Solute, solvent | Chất được hoà tan và chất dùng để hoà tan (thường là nước). |
| Độ tan | Solubility | Số gam chất tan tối đa trong 100 g nước ở một nhiệt độ xác định. |
| Nồng độ phần trăm | Mass percentage concentration | Số gam chất tan trong 100 g dung dịch: C% = mct/mdd × 100%. |
| Nồng độ mol | Molar concentration | Số mol chất tan trong 1 lít dung dịch: CM = n/V. |
| pH | pH | Đại lượng đặc trưng độ acid, base: pH = -log[H⁺]; pH < 7 là acid, pH = 7 trung tính, pH > 7 là base. |
| Chất điện li | Electrolyte | Chất tan trong nước phân li ra ion, dung dịch dẫn được điện. |
Thuật ngữ về liên kết và phản ứng
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Giải nghĩa |
|---|---|---|
| Liên kết ion | Ionic bond | Liên kết tạo bởi lực hút tĩnh điện giữa cation và anion. |
| Liên kết cộng hoá trị | Covalent bond | Liên kết tạo bởi một hay nhiều cặp electron dùng chung. |
| Liên kết hydrogen | Hydrogen bond | Tương tác giữa nguyên tử H (đã liên kết với F, O, N) và nguyên tử F, O, N khác. |
| Phản ứng hoá học | Chemical reaction | Quá trình biến đổi chất này thành chất khác. |
| Phương trình hoá học | Chemical equation | Cách biểu diễn phản ứng bằng công thức hoá học, đã cân bằng số nguyên tử. |
| Số oxi hoá | Oxidation number | Điện tích quy ước của nguyên tử trong phân tử khi coi mọi liên kết là liên kết ion. |
| Chất oxi hoá | Oxidizing agent | Chất nhận electron, số oxi hoá giảm. |
| Chất khử | Reducing agent | Chất nhường electron, số oxi hoá tăng. |
| Phản ứng oxi hoá khử | Redox reaction | Phản ứng có sự chuyển electron giữa các chất. |
| Biến thiên enthalpy | Enthalpy change (ΔH) | Nhiệt lượng toả ra hay thu vào của phản ứng ở áp suất không đổi; ΔH < 0 là toả nhiệt. |
| Tốc độ phản ứng | Reaction rate | Độ biến thiên nồng độ chất phản ứng hoặc sản phẩm trong một đơn vị thời gian. |
| Chất xúc tác | Catalyst | Chất làm tăng tốc độ phản ứng nhưng không bị tiêu hao sau phản ứng. |
| Cân bằng hoá học | Chemical equilibrium | Trạng thái phản ứng thuận nghịch có tốc độ thuận bằng tốc độ nghịch. |
| Hằng số cân bằng | Equilibrium constant (KC) | Tỉ số nồng độ sản phẩm và chất phản ứng (có số mũ theo hệ số) tại trạng thái cân bằng. |
| Điện phân | Electrolysis | Quá trình oxi hoá khử xảy ra trên điện cực khi cho dòng điện một chiều đi qua. |
| Ăn mòn kim loại | Corrosion | Sự phá huỷ kim loại do tác dụng hoá học của môi trường. |
Từ điển hóa học: thuật ngữ về các loại hợp chất
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Giải nghĩa |
|---|---|---|
| Oxide | Oxide | Hợp chất của một nguyên tố với oxygen (tên cũ: oxit). |
| Acid | Acid | Chất tan trong nước phân li ra ion H⁺ (tên cũ: axit). |
| Base | Base | Chất tan trong nước phân li ra ion OH⁻ (tên cũ: bazơ). |
| Muối | Salt | Hợp chất gồm cation kim loại (hoặc NH₄⁺) và anion gốc acid. |
| Hydrocarbon | Hydrocarbon | Hợp chất hữu cơ chỉ gồm carbon và hydrogen. |
| Alkane | Alkane | Hydrocarbon no, mạch hở, công thức CnH2n+2 (tên cũ: ankan). |
| Alkene | Alkene | Hydrocarbon mạch hở có một liên kết đôi C=C, CnH2n (tên cũ: anken). |
| Alkyne | Alkyne | Hydrocarbon mạch hở có một liên kết ba, CnH2n-2 (tên cũ: ankin). |
| Arene | Arene | Hydrocarbon thơm, chứa vòng benzene. |
| Alcohol | Alcohol | Hợp chất có nhóm -OH gắn với carbon no (tên cũ: ancol). |
| Phenol | Phenol | Hợp chất có nhóm -OH gắn trực tiếp vào vòng benzene. |
| Aldehyde | Aldehyde | Hợp chất có nhóm -CHO (tên cũ: anđehit). |
| Ketone | Ketone | Hợp chất có nhóm C=O nằm giữa hai gốc carbon (tên cũ: xeton). |
| Carboxylic acid | Carboxylic acid | Hợp chất có nhóm -COOH (tên cũ: axit cacboxylic). |
| Ester | Ester | Sản phẩm của acid và alcohol, có nhóm -COO- (tên cũ: este). |
| Carbohydrate | Carbohydrate | Hợp chất hữu cơ tạp chức, thường có công thức Cn(H₂O)m, như glucose, saccharose, tinh bột, cellulose. |
| Amine | Amine | Dẫn xuất của ammonia khi thay H bằng gốc hydrocarbon (tên cũ: amin). |
| Amino acid | Amino acid | Hợp chất chứa đồng thời nhóm -NH₂ và -COOH. |
| Polymer | Polymer | Chất có phân tử khối rất lớn, gồm nhiều mắt xích liên kết với nhau. |
Bảng đổi tên cũ sang tên IUPAC (SGK mới)
Ion và gốc acid thường gặp
| Công thức | Tên cũ | Tên IUPAC (SGK mới) |
|---|---|---|
| OH⁻ | Hiđroxit | Hydroxide |
| Cl⁻ | Clorua | Chloride |
| S²⁻ | Sunfua | Sulfide |
| SO₄²⁻ | Sunfat | Sulfate |
| SO₃²⁻ | Sunfit | Sulfite |
| NO₃⁻ | Nitrat | Nitrate |
| CO₃²⁻ | Cacbonat | Carbonate |
| HCO₃⁻ | Hiđrocacbonat | Hydrogencarbonate |
| PO₄³⁻ | Photphat | Phosphate |
| NH₄⁺ | Amoni | Ammonium |
Hợp chất vô cơ và hữu cơ thường gặp
| Công thức | Tên cũ | Tên IUPAC (SGK mới) |
|---|---|---|
| HCl | Axit clohiđric | Hydrochloric acid |
| H₂SO₄ | Axit sunfuric | Sulfuric acid |
| HNO₃ | Axit nitric | Nitric acid |
| H₃PO₄ | Axit photphoric | Phosphoric acid |
| NaOH | Natri hiđroxit | Sodium hydroxide |
| Ca(OH)₂ | Canxi hiđroxit | Calcium hydroxide |
| NaCl | Natri clorua | Sodium chloride |
| CaCO₃ | Canxi cacbonat | Calcium carbonate |
| NaHCO₃ | Natri hiđrocacbonat | Sodium hydrogencarbonate |
| CuSO₄ | Đồng(II) sunfat | Copper(II) sulfate |
| FeCl₃ | Sắt(III) clorua | Iron(III) chloride |
| Fe₂O₃ | Sắt(III) oxit | Iron(III) oxide |
| Al₂O₃ | Nhôm oxit | Aluminium oxide |
| KMnO₄ | Kali pemanganat | Potassium permanganate |
| CO₂ | Khí cacbonic | Carbon dioxide |
| SO₂ | Lưu huỳnh đioxit | Sulfur dioxide |
| NH₃ | Amoniac | Ammonia |
| CH₄ | Metan | Methane |
| C₂H₄ | Etilen | Ethene (ethylene) |
| C₂H₂ | Axetilen | Ethyne (acetylene) |
| C₂H₅OH | Ancol etylic | Ethanol |
| CH₃COOH | Axit axetic | Ethanoic acid (acetic acid) |
| C₆H₁₂O₆ | Glucozơ | Glucose |
| C₁₂H₂₂O₁₁ | Saccarozơ | Saccharose (sucrose) |
Tên nguyên tố đầy đủ 118 nguyên tố (tên cũ và tên IUPAC) xem ở bài bảng tuần hoàn hóa học.
Quy tắc gọi tên theo IUPAC cần nhớ
Hợp chất vô cơ
- Muối, base, oxide: tên cation + tên anion. Kim loại nhiều hoá trị ghi hoá trị bằng số La Mã, ví dụ FeO là iron(II) oxide, Fe₂O₃ là iron(III) oxide.
- Oxide phi kim: dùng tiền tố chỉ số nguyên tử mono-, di-, tri-, tetra-, penta-: CO là carbon monoxide, P₂O₅ là diphosphorus pentoxide.
- Acid có oxygen: gốc -ate tương ứng acid -ic (sulfate và sulfuric acid), gốc -ite tương ứng acid -ous (sulfite và sulfurous acid).
Hợp chất hữu cơ
| Số C | Tiền tố | Alkane | Alcohol |
|---|---|---|---|
| 1 | meth- | Methane (CH₄) | Methanol (CH₃OH) |
| 2 | eth- | Ethane (C₂H₆) | Ethanol (C₂H₅OH) |
| 3 | prop- | Propane (C₃H₈) | Propan-1-ol |
| 4 | but- | Butane (C₄H₁₀) | Butan-1-ol |
| 5 | pent- | Pentane (C₅H₁₂) | Pentan-1-ol |
Đuôi chỉ nhóm chức: -ane (alkane), -ene (alkene), -yne (alkyne), -ol (alcohol), -al (aldehyde), -one (ketone), -oic acid (carboxylic acid).
Bài tập tự luyện (có đáp án)
- Gọi tên theo IUPAC: K₂SO₄, Mg(NO₃)₂, FeSO₄.
- Đổi tên cũ sang tên mới: axit clohiđric, natri cacbonat, sắt(II) clorua.
- Viết công thức: calcium hydroxide, ammonium chloride, carbon monoxide.
- Gọi tên theo IUPAC: C₃H₈, C₂H₆, CH₃OH.
- Trong phản ứng Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu, chất nào là chất khử, chất nào là chất oxi hoá?
Đáp án:
- Potassium sulfate; magnesium nitrate; iron(II) sulfate.
- Hydrochloric acid; sodium carbonate; iron(II) chloride.
- Ca(OH)₂; NH₄Cl; CO.
- Propane; ethane; methanol.
- Zn nhường electron (số oxi hoá 0 lên +2) nên là chất khử; Cu²⁺ trong CuSO₄ nhận electron (+2 xuống 0) nên CuSO₄ là chất oxi hoá.
Câu hỏi thường gặp về từ điển hóa học
Từ điển hóa học là gì?
Là tài liệu tra cứu thuật ngữ và tên gọi trong hoá học, giải thích nghĩa từng khái niệm và cách gọi tên chất; với học sinh hiện nay cần có thêm bảng đối chiếu tên cũ và tên IUPAC.
Vì sao SGK mới đổi tên chất sang tiếng Anh?
Chương trình GDPT 2018 thống nhất dùng danh pháp IUPAC để học sinh đọc được tài liệu quốc tế và tránh mỗi nơi phiên âm một kiểu.
Đọc tên muối theo IUPAC thế nào?
Đọc tên cation trước, anion sau; kim loại nhiều hoá trị ghi hoá trị bằng số La Mã, ví dụ FeCl₃ là iron(III) chloride.
Tên cũ còn được dùng trong bài thi không?
Đề thi theo chương trình mới dùng tên IUPAC; nên viết theo SGK đang học, có thể ghi thêm tên cũ trong ngoặc nếu giáo viên cho phép.
Có phần mềm từ điển hóa học nào đáng dùng?
IUPAC Gold Book để tra thuật ngữ chuẩn và PubChem để tra tính chất chất; với học sinh phổ thông, bảng trong bài đã bao quát phần lớn nhu cầu.
Kết luận
Từ điển hóa học trong bài giúp tra nhanh nghĩa của thuật ngữ và đổi qua lại giữa tên cũ và tên IUPAC, hai việc học sinh phải làm hằng ngày khi học theo SGK mới. Nắm hai quy tắc cốt lõi (muối: cation + anion; hữu cơ: tiền tố số carbon + đuôi nhóm chức) là đọc được phần lớn tên chất. Để luyện tiếp phần tính toán, xem tất cả công thức Hoá học 12.

