
Bảng tuần hoàn hóa học đầy đủ 118 nguyên tố: tên IUPAC mới, tên cũ, nguyên tử khối
Điểm chính
- Bảng tuần hoàn hóa học (còn gọi là bảng nguyên tố hóa học) hiện có 118 nguyên tố, xếp theo chiều tăng dần của số hiệu nguyên tử Z.
- Gồm 7 chu kì (hàng ngang) và 18 cột, SGK Việt Nam gọi là 8 nhóm A và 8 nhóm B.
- SGK theo chương trình GDPT 2018 gọi tên nguyên tố theo IUPAC: sodium (natri), potassium (kali), sulfur (lưu huỳnh), iron (sắt)...
- Bảng tra cứu bên dưới có đủ 118 nguyên tố: số hiệu, kí hiệu, tên IUPAC, tên cũ, nguyên tử khối, chu kì, nhóm; số liệu đã đối chiếu bằng Python với hai thư viện dữ liệu độc lập.
Bảng tuần hoàn hóa học là công cụ tra cứu dùng nhiều nhất trong môn Hoá, từ KHTN 7 cho tới đề thi tốt nghiệp THPT. Bài viết này gom lại những gì học sinh cần trong một trang: hình dạng bảng 18 cột, bảng tra 118 nguyên tố với tên gọi mới theo SGK và tên cũ đi kèm, nguyên tử khối chuẩn, cách đọc một ô nguyên tố, cách tìm vị trí nguyên tố từ cấu hình electron, và bài tập có đáp án.
Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, học sinh làm quen sơ lược với bảng tuần hoàn ở KHTN 7 (20 nguyên tố đầu), rồi học đầy đủ ở Hoá học 10 (chương Bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học và định luật tuần hoàn). Từ lớp 11 trở đi, bảng tuần hoàn được dùng như bảng tra cứu thường trực.
Bảng tuần hoàn hóa học là gì?
Bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học là bảng xếp tất cả các nguyên tố đã biết theo ba nguyên tắc:
- Các nguyên tố được xếp theo chiều tăng dần của điện tích hạt nhân (tức số hiệu nguyên tử Z, bằng số proton).
- Các nguyên tố có cùng số lớp electron trong nguyên tử được xếp thành một hàng, gọi là chu kì.
- Các nguyên tố có cùng số electron hoá trị (tính chất hoá học tương tự) được xếp thành một cột, gọi là nhóm.
Phiên bản đầu tiên do nhà hoá học người Nga Dmitri Mendeleev công bố năm 1869, khi đó xếp theo khối lượng nguyên tử và chừa ô trống cho những nguyên tố chưa tìm ra. Bảng hiện đại xếp theo số hiệu Z. Năm 2016, IUPAC đặt tên chính thức cho 4 nguyên tố cuối (nihonium, moscovium, tennessine, oganesson), hoàn tất chu kì 7 với tổng cộng 118 nguyên tố.
Hình dạng bảng tuần hoàn hóa học 18 cột
Bảng dưới đây là dạng rút gọn: mỗi ô ghi số hiệu Z và kí hiệu. Họ lanthan (Z = 57 đến 71) và họ actini (Z = 89 đến 103) được tách xuống hai hàng riêng để bảng không quá rộng, ô tương ứng trong bảng chính ghi "La-Lu" và "Ac-Lr".
| Chu kì | IA | IIA | IIIB | IVB | VB | VIB | VIIB | VIIIB | VIIIB | VIIIB | IB | IIB | IIIA | IVA | VA | VIA | VIIA | VIIIA |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1 H | 2 He | ||||||||||||||||
| 2 | 3 Li | 4 Be | 5 B | 6 C | 7 N | 8 O | 9 F | 10 Ne | ||||||||||
| 3 | 11 Na | 12 Mg | 13 Al | 14 Si | 15 P | 16 S | 17 Cl | 18 Ar | ||||||||||
| 4 | 19 K | 20 Ca | 21 Sc | 22 Ti | 23 V | 24 Cr | 25 Mn | 26 Fe | 27 Co | 28 Ni | 29 Cu | 30 Zn | 31 Ga | 32 Ge | 33 As | 34 Se | 35 Br | 36 Kr |
| 5 | 37 Rb | 38 Sr | 39 Y | 40 Zr | 41 Nb | 42 Mo | 43 Tc | 44 Ru | 45 Rh | 46 Pd | 47 Ag | 48 Cd | 49 In | 50 Sn | 51 Sb | 52 Te | 53 I | 54 Xe |
| 6 | 55 Cs | 56 Ba | 57-71 La-Lu | 72 Hf | 73 Ta | 74 W | 75 Re | 76 Os | 77 Ir | 78 Pt | 79 Au | 80 Hg | 81 Tl | 82 Pb | 83 Bi | 84 Po | 85 At | 86 Rn |
| 7 | 87 Fr | 88 Ra | 89-103 Ac-Lr | 104 Rf | 105 Db | 106 Sg | 107 Bh | 108 Hs | 109 Mt | 110 Ds | 111 Rg | 112 Cn | 113 Nh | 114 Fl | 115 Mc | 116 Lv | 117 Ts | 118 Og |
| Họ lanthan | 57 La | 58 Ce | 59 Pr | 60 Nd | 61 Pm | 62 Sm | 63 Eu | 64 Gd | 65 Tb | 66 Dy | 67 Ho | 68 Er | 69 Tm | 70 Yb | 71 Lu | |||
| Họ actini | 89 Ac | 90 Th | 91 Pa | 92 U | 93 Np | 94 Pu | 95 Am | 96 Cm | 97 Bk | 98 Cf | 99 Es | 100 Fm | 101 Md | 102 No | 103 Lr |
Cách nhận nhanh các vùng: cột IA, IIA (bên trái) là kim loại kiềm, kiềm thổ (trừ H); các cột nhóm B ở giữa là kim loại chuyển tiếp; góc trên bên phải là phi kim; cột VIIIA ngoài cùng bên phải là khí hiếm.
Cách đọc một ô nguyên tố trong bảng tuần hoàn hóa học
Trong SGK, mỗi ô nguyên tố thường ghi các thông tin sau (lấy ô chlorine làm ví dụ):
| Thông tin trong ô | Ví dụ với chlorine | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Số hiệu nguyên tử Z | 17 | Số proton = số electron (nguyên tử trung hoà) = số thứ tự ô |
| Kí hiệu hoá học | Cl | Viết hoa chữ đầu, chữ thứ hai (nếu có) viết thường |
| Tên nguyên tố | Chlorine (tên cũ: clo) | SGK mới dùng tên IUPAC |
| Nguyên tử khối trung bình | 35,45 | Khối lượng trung bình theo tỉ lệ các đồng vị trong tự nhiên, đơn vị amu |
| Độ âm điện | 3,16 | Theo thang Pauling, cho biết khả năng hút electron khi liên kết |
| Cấu hình electron | [Ne]3s²3p⁵ | Cho biết chu kì 3 và nhóm VIIA |
Bảng nguyên tố hóa học đầy đủ 118 nguyên tố
Bảng tra cứu dưới đây liệt kê đủ 118 nguyên tố theo thứ tự Z. Cột "Tên IUPAC (SGK mới)" là tên dùng trong SGK theo chương trình GDPT 2018; cột "Tên cũ" là tên phiên âm tiếng Việt trong sách giáo khoa và tài liệu trước đây. Nguyên tử khối là giá trị chuẩn rút gọn của IUPAC (CIAAW); với nguyên tố phóng xạ không có giá trị chuẩn, bảng ghi số khối của đồng vị bền nhất trong ngoặc vuông.
| Z | Kí hiệu | Tên IUPAC (SGK mới) | Tên cũ | Nguyên tử khối | Chu kì | Nhóm |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | H | Hydrogen | Hiđro | 1,008 | 1 | IA |
| 2 | He | Helium | Heli | 4,003 | 1 | VIIIA |
| 3 | Li | Lithium | Liti | 6,94 | 2 | IA |
| 4 | Be | Beryllium | Beri | 9,012 | 2 | IIA |
| 5 | B | Boron | Bo | 10,81 | 2 | IIIA |
| 6 | C | Carbon | Cacbon | 12,011 | 2 | IVA |
| 7 | N | Nitrogen | Nitơ | 14,007 | 2 | VA |
| 8 | O | Oxygen | Oxi | 15,999 | 2 | VIA |
| 9 | F | Fluorine | Flo | 18,998 | 2 | VIIA |
| 10 | Ne | Neon | Neon | 20,18 | 2 | VIIIA |
| 11 | Na | Sodium | Natri | 22,99 | 3 | IA |
| 12 | Mg | Magnesium | Magie | 24,305 | 3 | IIA |
| 13 | Al | Aluminium | Nhôm | 26,982 | 3 | IIIA |
| 14 | Si | Silicon | Silic | 28,085 | 3 | IVA |
| 15 | P | Phosphorus | Photpho | 30,974 | 3 | VA |
| 16 | S | Sulfur | Lưu huỳnh | 32,06 | 3 | VIA |
| 17 | Cl | Chlorine | Clo | 35,45 | 3 | VIIA |
| 18 | Ar | Argon | Agon | 39,948 | 3 | VIIIA |
| 19 | K | Potassium | Kali | 39,098 | 4 | IA |
| 20 | Ca | Calcium | Canxi | 40,078 | 4 | IIA |
| 21 | Sc | Scandium | Scanđi | 44,956 | 4 | IIIB |
| 22 | Ti | Titanium | Titan | 47,867 | 4 | IVB |
| 23 | V | Vanadium | Vanađi | 50,941 | 4 | VB |
| 24 | Cr | Chromium | Crom | 51,996 | 4 | VIB |
| 25 | Mn | Manganese | Mangan | 54,938 | 4 | VIIB |
| 26 | Fe | Iron | Sắt | 55,845 | 4 | VIIIB |
| 27 | Co | Cobalt | Coban | 58,933 | 4 | VIIIB |
| 28 | Ni | Nickel | Niken | 58,693 | 4 | VIIIB |
| 29 | Cu | Copper | Đồng | 63,546 | 4 | IB |
| 30 | Zn | Zinc | Kẽm | 65,38 | 4 | IIB |
| 31 | Ga | Gallium | Gali | 69,723 | 4 | IIIA |
| 32 | Ge | Germanium | Gemani | 72,63 | 4 | IVA |
| 33 | As | Arsenic | Asen | 74,922 | 4 | VA |
| 34 | Se | Selenium | Selen | 78,971 | 4 | VIA |
| 35 | Br | Bromine | Brom | 79,904 | 4 | VIIA |
| 36 | Kr | Krypton | Kripton | 83,798 | 4 | VIIIA |
| 37 | Rb | Rubidium | Rubiđi | 85,468 | 5 | IA |
| 38 | Sr | Strontium | Stronti | 87,62 | 5 | IIA |
| 39 | Y | Yttrium | Ytri | 88,906 | 5 | IIIB |
| 40 | Zr | Zirconium | Ziriconi | 91,224 | 5 | IVB |
| 41 | Nb | Niobium | Niobi | 92,906 | 5 | VB |
| 42 | Mo | Molybdenum | Molipđen | 95,95 | 5 | VIB |
| 43 | Tc | Technetium | Tecneti | [98] | 5 | VIIB |
| 44 | Ru | Ruthenium | Ruteni | 101,07 | 5 | VIIIB |
| 45 | Rh | Rhodium | Rođi | 102,906 | 5 | VIIIB |
| 46 | Pd | Palladium | Palađi | 106,42 | 5 | VIIIB |
| 47 | Ag | Silver | Bạc | 107,868 | 5 | IB |
| 48 | Cd | Cadmium | Cađimi | 112,414 | 5 | IIB |
| 49 | In | Indium | Inđi | 114,818 | 5 | IIIA |
| 50 | Sn | Tin | Thiếc | 118,71 | 5 | IVA |
| 51 | Sb | Antimony | Antimon | 121,76 | 5 | VA |
| 52 | Te | Tellurium | Telu | 127,6 | 5 | VIA |
| 53 | I | Iodine | Iot | 126,904 | 5 | VIIA |
| 54 | Xe | Xenon | Xenon | 131,293 | 5 | VIIIA |
| 55 | Cs | Caesium | Xesi | 132,905 | 6 | IA |
| 56 | Ba | Barium | Bari | 137,327 | 6 | IIA |
| 57 | La | Lanthanum | Lantan | 138,905 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 58 | Ce | Cerium | Xeri | 140,116 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 59 | Pr | Praseodymium | Praseođim* | 140,908 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 60 | Nd | Neodymium | Neođim | 144,242 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 61 | Pm | Promethium | Prometi | [145] | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 62 | Sm | Samarium | Samari | 150,36 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 63 | Eu | Europium | Europi | 151,964 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 64 | Gd | Gadolinium | Gađolini | 157,25 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 65 | Tb | Terbium | Tecbi | 158,925 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 66 | Dy | Dysprosium | Đysprosi | 162,5 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 67 | Ho | Holmium | Honmi* | 164,93 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 68 | Er | Erbium | Ecbi | 167,259 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 69 | Tm | Thulium | Tuli* | 168,934 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 70 | Yb | Ytterbium | Ytecbi* | 173,045 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 71 | Lu | Lutetium | Lutexi* | 174,967 | 6 | IIIB (họ lanthan) |
| 72 | Hf | Hafnium | Hafini | 178,49 | 6 | IVB |
| 73 | Ta | Tantalum | Tantan | 180,948 | 6 | VB |
| 74 | W | Tungsten | Vonfram | 183,84 | 6 | VIB |
| 75 | Re | Rhenium | Reni | 186,207 | 6 | VIIB |
| 76 | Os | Osmium | Osimi | 190,23 | 6 | VIIIB |
| 77 | Ir | Iridium | Iriđi | 192,217 | 6 | VIIIB |
| 78 | Pt | Platinum | Platin | 195,084 | 6 | VIIIB |
| 79 | Au | Gold | Vàng | 196,967 | 6 | IB |
| 80 | Hg | Mercury | Thủy ngân | 200,592 | 6 | IIB |
| 81 | Tl | Thallium | Tali | 204,38 | 6 | IIIA |
| 82 | Pb | Lead | Chì | 207,2 | 6 | IVA |
| 83 | Bi | Bismuth | Bitmut | 208,98 | 6 | VA |
| 84 | Po | Polonium | Poloni | [209] | 6 | VIA |
| 85 | At | Astatine | Atatin | [210] | 6 | VIIA |
| 86 | Rn | Radon | Rađon | [222] | 6 | VIIIA |
| 87 | Fr | Francium | Franxi | [223] | 7 | IA |
| 88 | Ra | Radium | Rađi | [226] | 7 | IIA |
| 89 | Ac | Actinium | Actini | [227] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 90 | Th | Thorium | Thori | 232,038 | 7 | IIIB (họ actini) |
| 91 | Pa | Protactinium | Protactini* | 231,036 | 7 | IIIB (họ actini) |
| 92 | U | Uranium | Urani | 238,029 | 7 | IIIB (họ actini) |
| 93 | Np | Neptunium | Neptuni | [237] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 94 | Pu | Plutonium | Plutoni | [244] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 95 | Am | Americium | Amerixi | [243] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 96 | Cm | Curium | Curi | [247] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 97 | Bk | Berkelium | Beckeli* | [247] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 98 | Cf | Californium | Californi | [251] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 99 | Es | Einsteinium | Ensteni* | [252] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 100 | Fm | Fermium | Fecmi | [257] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 101 | Md | Mendelevium | Menđelevi | [258] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 102 | No | Nobelium | Nobeli | [259] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 103 | Lr | Lawrencium | Lorenxi* | [262] | 7 | IIIB (họ actini) |
| 104 | Rf | Rutherfordium | Rutherfođi* | [267] | 7 | IVB |
| 105 | Db | Dubnium | Đubni* | [268] | 7 | VB |
| 106 | Sg | Seaborgium | Seaborgi* | [269] | 7 | VIB |
| 107 | Bh | Bohrium | Bohri* | [270] | 7 | VIIB |
| 108 | Hs | Hassium | Hassi* | [269] | 7 | VIIIB |
| 109 | Mt | Meitnerium | Meitneri* | [278] | 7 | VIIIB |
| 110 | Ds | Darmstadtium | Đamstađti* | [281] | 7 | VIIIB |
| 111 | Rg | Roentgenium | Roentgeni* | [282] | 7 | IB |
| 112 | Cn | Copernicium | Copernixi* | [285] | 7 | IIB |
| 113 | Nh | Nihonium | Nihoni* | [286] | 7 | IIIA |
| 114 | Fl | Flerovium | Flerovi* | [289] | 7 | IVA |
| 115 | Mc | Moscovium | Moscovi* | [290] | 7 | VA |
| 116 | Lv | Livermorium | Livermori* | [293] | 7 | VIA |
| 117 | Ts | Tennessine | Tennessin* | [294] | 7 | VIIA |
| 118 | Og | Oganesson | Oganesson* | [294] | 7 | VIIIA |
Ghi chú về tên gọi: tên có dấu * là tên phiên âm ít gặp hoặc chưa thống nhất giữa các tài liệu tiếng Việt cũ (chủ yếu là nguyên tố đất hiếm, họ actini và các nguyên tố siêu nặng Z ≥ 104). Khi làm bài theo SGK mới, luôn dùng tên IUPAC ở cột thứ ba. Với các nguyên tố quen thuộc như sắt, đồng, vàng, bạc, chì, kẽm, nhôm, thuỷ ngân, lưu huỳnh, SGK mới vẫn thường ghi kèm tên tiếng Việt trong ngoặc để học sinh dễ đối chiếu; nên nhớ cả hai tên.
Ghi chú về nguyên tử khối: số liệu được kiểm bằng Python, đối chiếu giữa hai thư viện dữ liệu hoá học độc lập (mendeleev và periodictable); 84/84 nguyên tố có giá trị chuẩn khớp nhau đến 0,01. Với các nguyên tố siêu nặng, số khối đồng vị bền nhất thay đổi theo từng lần phát hiện đồng vị mới, nên các nguồn có thể lệch nhau 1 đến vài đơn vị; đây là điều bình thường, không phải lỗi.
Nguyên tử khối làm tròn thường dùng khi giải bài tập
Đề thi và SGK thường cho sẵn nguyên tử khối làm tròn. Bảng dưới đây là các giá trị gặp nhiều nhất, nên thuộc lòng để tính nhanh:
| Nguyên tố | Kí hiệu | Nguyên tử khối làm tròn | Nguyên tố | Kí hiệu | Nguyên tử khối làm tròn |
|---|---|---|---|---|---|
| Hydrogen | H | 1 | Potassium (kali) | K | 39 |
| Carbon | C | 12 | Calcium (canxi) | Ca | 40 |
| Nitrogen (nitơ) | N | 14 | Chromium (crom) | Cr | 52 |
| Oxygen (oxi) | O | 16 | Manganese (mangan) | Mn | 55 |
| Fluorine (flo) | F | 19 | Iron (sắt) | Fe | 56 |
| Sodium (natri) | Na | 23 | Copper (đồng) | Cu | 64 |
| Magnesium (magie) | Mg | 24 | Zinc (kẽm) | Zn | 65 |
| Aluminium (nhôm) | Al | 27 | Bromine (brom) | Br | 80 |
| Silicon (silic) | Si | 28 | Silver (bạc) | Ag | 108 |
| Phosphorus (photpho) | P | 31 | Iodine (iot) | I | 127 |
| Sulfur (lưu huỳnh) | S | 32 | Barium (bari) | Ba | 137 |
| Chlorine (clo) | Cl | 35,5 | Lead (chì) | Pb | 207 |
Lưu ý Cl lấy 35,5 chứ không làm tròn thành 35 hay 36, vì chlorine tự nhiên là hỗn hợp hai đồng vị ³⁵Cl (khoảng 75,8%) và ³⁷Cl (khoảng 24,2%). Tương tự, Cu làm tròn là 64 dù giá trị chuẩn là 63,546.
Chu kì và nhóm trong bảng tuần hoàn hóa học
7 chu kì
| Chu kì | Số nguyên tố | Từ Z đến Z | Loại chu kì |
|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 1 (H) đến 2 (He) | Chu kì nhỏ |
| 2 | 8 | 3 (Li) đến 10 (Ne) | Chu kì nhỏ |
| 3 | 8 | 11 (Na) đến 18 (Ar) | Chu kì nhỏ |
| 4 | 18 | 19 (K) đến 36 (Kr) | Chu kì lớn |
| 5 | 18 | 37 (Rb) đến 54 (Xe) | Chu kì lớn |
| 6 | 32 | 55 (Cs) đến 86 (Rn) | Chu kì lớn |
| 7 | 32 | 87 (Fr) đến 118 (Og) | Chu kì lớn |
Cộng lại: 2 + 8 + 8 + 18 + 18 + 32 + 32 = 118 nguyên tố. Mỗi chu kì (trừ chu kì 1) bắt đầu bằng một kim loại kiềm và kết thúc bằng một khí hiếm.
Nhóm A và nhóm B
- Nhóm A (IA đến VIIIA) gồm nguyên tố s và p. Số thứ tự nhóm A = số electron lớp ngoài cùng. Ví dụ: nhóm IA là kim loại kiềm, VIIA là halogen, VIIIA là khí hiếm.
- Nhóm B (IB đến VIIIB) gồm nguyên tố d và f, đều là kim loại. Nhóm VIIIB chiếm 3 cột (Fe, Co, Ni ở chu kì 4).
- Theo cách đánh số IUPAC 1 đến 18: nhóm IA là cột 1, IIA là cột 2, IIIB đến VIIB là cột 3 đến 7, VIIIB là cột 8 đến 10, IB và IIB là cột 11, 12, IIIA đến VIIIA là cột 13 đến 18.
Xu hướng biến đổi tính chất
- Trong một chu kì, theo chiều Z tăng: bán kính nguyên tử giảm, độ âm điện tăng, tính kim loại giảm, tính phi kim tăng.
- Trong một nhóm A, từ trên xuống: bán kính nguyên tử tăng, độ âm điện giảm, tính kim loại tăng, tính phi kim giảm.
- Vì vậy fluorine (góc trên bên phải, trừ khí hiếm) có độ âm điện lớn nhất (3,98), còn caesium và francium (góc dưới bên trái) có tính kim loại mạnh nhất.
Cách xác định vị trí nguyên tố trong bảng tuần hoàn
Với nguyên tố nhóm A, chỉ cần viết cấu hình electron:
- Viết cấu hình electron theo thứ tự mức năng lượng 1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d 4p...
- Số thứ tự ô = Z.
- Số thứ tự chu kì = số lớp electron (số lượng tử chính lớn nhất).
- Số thứ tự nhóm A = số electron lớp ngoài cùng (với nguyên tố s, p).
Ví dụ 1: Xác định vị trí của nguyên tố Z = 16
- Cấu hình electron: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁴.
- Có 3 lớp electron nên thuộc chu kì 3.
- Lớp ngoài cùng có 2 + 4 = 6 electron, là nguyên tố p nên thuộc nhóm VIA.
- Tra bảng: Z = 16 là sulfur (lưu huỳnh), kí hiệu S, nguyên tử khối 32,06.
Ví dụ 2: Xác định vị trí của nguyên tố Z = 20
- Cấu hình electron: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 4s².
- Có 4 lớp electron nên thuộc chu kì 4; lớp ngoài cùng có 2 electron, nguyên tố s nên thuộc nhóm IIA.
- Tra bảng: Z = 20 là calcium (canxi), kí hiệu Ca, một kim loại kiềm thổ.
Ví dụ 3: Tính nguyên tử khối trung bình của chlorine
Đề: Chlorine tự nhiên gồm ³⁵Cl chiếm 75,77% và ³⁷Cl chiếm 24,23% số nguyên tử. Tính nguyên tử khối trung bình.
- Công thức: A trung bình = (A₁.x₁ + A₂.x₂)/100.
- A = (35 × 75,77 + 37 × 24,23)/100 = (2651,95 + 896,51)/100 = 35,48.
- Kết quả gần với giá trị 35,45 trong bảng (sai khác nhỏ vì đề dùng số khối nguyên thay cho khối lượng đồng vị chính xác). Khi làm bài, lấy Cl = 35,5.
Ví dụ 4: Tìm nguyên tố từ công thức oxide cao nhất
Đề: Nguyên tố R thuộc nhóm A, oxide cao nhất có công thức RO₂, trong đó oxygen chiếm 53,33% khối lượng. Tìm R.
- %O = 32/(R + 32) = 0,5333.
- Suy ra R + 32 = 32/0,5333 ≈ 60, nên R ≈ 28.
- Tra bảng: nguyên tử khối 28 là silicon (Si), thuộc nhóm IVA, đúng với oxide cao nhất RO₂ (SiO₂).
Mẹo học thuộc bảng tuần hoàn hóa học
- Học 20 nguyên tố đầu theo câu nhớ: chia 4 nhóm 5 nguyên tố, ví dụ H He Li Be B, C N O F Ne, Na Mg Al Si P, S Cl Ar K Ca, đọc to nhiều lần theo đúng thứ tự Z.
- Học theo cột nhóm A: nhóm IA (H, Li, Na, K, Rb, Cs, Fr), nhóm VIIA (F, Cl, Br, I, At), nhóm VIIIA (He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn). Các nguyên tố cùng cột có tính chất giống nhau nên dễ nhớ theo "gia đình".
- Học song song tên mới và tên cũ cho khoảng 30 nguyên tố hay gặp: sodium/natri, potassium/kali, calcium/canxi, iron/sắt, copper/đồng, silver/bạc, sulfur/lưu huỳnh...
- Không cần học thuộc nguyên tử khối chính xác: đề thi luôn cho sẵn; chỉ cần nhớ các giá trị làm tròn hay dùng ở bảng phía trên để tính nhẩm nhanh.
Lỗi hay gặp khi dùng bảng tuần hoàn hóa học
- Nhầm số hiệu Z với nguyên tử khối. Z là số nguyên (số proton); nguyên tử khối là số thập phân (khối lượng trung bình). Ví dụ Na có Z = 11 nhưng nguyên tử khối 22,99.
- Viết sai kí hiệu. Co (cobalt) khác CO (carbon monoxide); chữ thứ hai trong kí hiệu luôn viết thường.
- Tính nhóm của nguyên tố d theo số electron lớp ngoài cùng. Cách "số electron lớp ngoài = số thứ tự nhóm" chỉ đúng với nhóm A. Nguyên tố nhóm B phải tính cả electron phân lớp d sát ngoài.
- Dùng tên cũ khi làm bài theo SGK mới mà giáo viên yêu cầu tên IUPAC. Nên viết tên IUPAC, có thể ghi tên cũ trong ngoặc.
Bài tập tự luyện bảng tuần hoàn (có đáp án)
- Nguyên tố có Z = 12 thuộc chu kì nào, nhóm nào? Đó là nguyên tố gì?
- Nguyên tố X ở chu kì 3, nhóm VIIA. Tìm Z và tên của X.
- Sắp xếp các nguyên tố Na, Mg, Al, Si theo chiều tính kim loại giảm dần.
- Nguyên tố nào có kí hiệu K và W? Viết tên IUPAC và tên cũ.
- Tính tổng số nguyên tố của chu kì 4 và chu kì 5.
Đáp án:
- Cấu hình 1s² 2s² 2p⁶ 3s², chu kì 3, nhóm IIA; đó là magnesium (magie), Mg.
- Chu kì 3 có Z từ 11 đến 18; nhóm VIIA là ô thứ 7 của chu kì, nên Z = 17, chlorine (clo), Cl.
- Cùng chu kì 3, Z tăng thì tính kim loại giảm: Na > Mg > Al > Si.
- K là potassium (kali), Z = 19; W là tungsten (vonfram), Z = 74.
- Mỗi chu kì có 18 nguyên tố, tổng là 36.
Câu hỏi thường gặp về bảng tuần hoàn hóa học
Bảng tuần hoàn hóa học có bao nhiêu nguyên tố?
Hiện có 118 nguyên tố đã được IUPAC công nhận và đặt tên chính thức, từ hydrogen (Z = 1) đến oganesson (Z = 118). Bốn nguyên tố cuối được đặt tên năm 2016.
Bảng nguyên tố hóa học và bảng tuần hoàn hóa học có khác nhau không?
Hai tên gọi chỉ cùng một bảng. Tên đầy đủ là bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học; người học hay gọi tắt là bảng tuần hoàn hoặc bảng nguyên tố hoá học.
Vì sao SGK mới gọi natri là sodium, kali là potassium?
Chương trình GDPT 2018 thống nhất gọi tên nguyên tố và hợp chất theo danh pháp IUPAC để học sinh đọc được tài liệu quốc tế. Kí hiệu hoá học không đổi: sodium vẫn là Na, potassium vẫn là K.
Nguyên tử khối trong ngoặc vuông nghĩa là gì?
Đó là số khối của đồng vị bền nhất đã biết của một nguyên tố phóng xạ không có thành phần đồng vị tự nhiên ổn định, ví dụ Tc [98], Rn [222]. Giá trị này có thể khác chút ít giữa các nguồn.
Làm sao xác định vị trí nguyên tố trong bảng tuần hoàn?
Viết cấu hình electron: số lớp electron cho biết chu kì; số electron lớp ngoài cùng (với nguyên tố s, p) cho biết số thứ tự nhóm A.
Kết luận
Bảng tuần hoàn hoá học có 118 nguyên tố xếp theo Z tăng dần, chia thành 7 chu kì và 18 cột (8 nhóm A, 8 nhóm B). Khi học theo SGK mới, hãy dùng tên IUPAC và nhớ kèm tên cũ để đọc được tài liệu cũ; khi giải bài tập, dùng nguyên tử khối làm tròn. Để hiểu sâu hơn vì sao các nguyên tố được xếp như vậy, đọc tiếp cấu tạo bảng tuần hoàn và định luật tuần hoàn trong chương trình Hoá 10.

