Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Hóa học

Cách cân bằng phương trình hóa học: 3 bước và ví dụ giải từng bước

12 phút đọc20 lượt xem

Điểm chính

  • Cân bằng phương trình hóa học là thêm hệ số trước công thức hoá học để số nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế bằng nhau.
  • Ba bước lập phương trình hoá học: viết sơ đồ phản ứng → cân bằng hệ số → hoàn thành phương trình.
  • Phương pháp hay dùng ở lớp 8: tìm bội số chung nhỏ nhất (BSCNN) của nguyên tố lệch nhiều nhất giữa hai vế.
  • Không bao giờ sửa chỉ số trong công thức hoá học — chỉ được thêm hệ số phía trước.

Một phương trình hoá học viết đúng chất nhưng sai hệ số vẫn là một phương trình sai — vì nó vi phạm nguyên tắc cơ bản nhất của hoá học: vật chất không tự sinh ra hay mất đi trong phản ứng. Bài viết này trình bày vì sao phải cân bằng, ba bước lập phương trình hoá học, phương pháp bội số chung nhỏ nhất kèm ví dụ giải từng bước, một số phương trình mẫu từ dễ đến khó (đã kiểm bằng Python), và các lỗi hay gặp nhất khi luyện tập.

Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, kĩ năng lập và cân bằng phương trình hoá học được dạy trong môn Khoa học tự nhiên 8, chủ đề "Phản ứng hoá học", ngay sau bài định luật bảo toàn khối lượng. Đây là kĩ năng nền dùng xuyên suốt các lớp học hoá học sau này.

Vì sao phải cân bằng phương trình hóa học?

Phản ứng hoá học là quá trình biến đổi chất này thành chất khác, nhưng nguyên tử không mất đi và cũng không tự sinh ra. Nhà hoá học Antoine Lavoisier phát biểu điều này thành định luật bảo toàn khối lượng: tổng khối lượng các chất tham gia phản ứng bằng tổng khối lượng các chất sản phẩm.

Vì khối lượng của mỗi nguyên tố được bảo toàn, nên số nguyên tử của mỗi nguyên tố ở vế trái (chất tham gia) phải bằng số nguyên tử của chính nguyên tố đó ở vế phải (sản phẩm). Một sơ đồ phản ứng viết đúng công thức các chất nhưng chưa có hệ số phù hợp thì số nguyên tử hai vế thường lệch nhau — lúc đó cần thêm hệ số để "cân" lại, và bước đó gọi là cân bằng phương trình hóa học.

Ví dụ đơn giản: khí hiđro cháy trong oxi tạo nước. Nếu viết H2 + O2 → H2O thì vế trái có 2 nguyên tử O nhưng vế phải chỉ có 1 — chưa cân bằng. Phải thêm hệ số 2 trước H2O và 2 trước H2 mới đúng, như trình bày ở phần ví dụ bên dưới.

Các bước lập phương trình hóa học

Bước 1: Viết sơ đồ phản ứng → Bước 2: Cân bằng hệ số → Bước 3: Hoàn thành phương trình

Bước 1: Viết sơ đồ phản ứng

Viết đúng công thức hoá học của tất cả chất tham gia (bên trái) và chất sản phẩm (bên phải), ngăn cách bằng dấu "+" trong mỗi vế và mũi tên "→" ở giữa. Ở bước này chưa cần quan tâm hệ số, chỉ cần công thức hoá học đúng — sai công thức ngay từ đầu thì cân bằng thế nào cũng sai.

Bước 2: Cân bằng số nguyên tử mỗi nguyên tố

Thêm hệ số (số tự nhiên, viết phía trước công thức hoá học) vào các chất sao cho số nguyên tử của từng nguyên tố ở hai vế bằng nhau. Đây là bước tốn công nhất và có nhiều phương pháp hỗ trợ, phổ biến nhất ở lớp 8 là phương pháp bội số chung nhỏ nhất trình bày ở phần dưới.

Bước 3: Hoàn thành phương trình hóa học

Viết lại phương trình với đầy đủ hệ số đã tìm được, kiểm tra lần cuối bằng cách đếm số nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế. Nếu đề bài yêu cầu, ghi thêm điều kiện phản ứng (nhiệt độ, xúc tác...) phía trên mũi tên.

Phương pháp cân bằng bằng bội số chung nhỏ nhất

Đây là cách cân bằng phương trình hóa học được dạy chính trong chương trình Khoa học tự nhiên 8, còn gọi là phương pháp đại số/nhẩm vì học sinh có thể làm bằng nhẩm tính, không cần lập hệ phương trình.

1. Chọn nguyên tố có số nguyên tử lệch nhau nhiều nhất giữa hai vế (thường là nguyên tố xuất hiện ở chất có chỉ số lớn hoặc lặp lại nhiều lần).
2. Tìm bội số chung nhỏ nhất (BSCNN) của các chỉ số nguyên tố đó ở hai vế.
3. Lấy BSCNN chia cho chỉ số của từng chất để ra hệ số tương ứng.
4. Cân tiếp các nguyên tố còn lại, thường theo thứ tự kim loại → phi kim → hiđro → oxi.

Ví dụ giải từng bước: đốt cháy nhôm trong oxi

Đề: Lập phương trình hoá học của phản ứng nhôm cháy trong khí oxi tạo nhôm oxit Al2O3.

  1. Bước 1 — sơ đồ phản ứng: Al + O2 → Al2O3.
  2. Bước 2 — cân bằng: nguyên tố lệch nhiều nhất là O: vế trái O2 có chỉ số 2, vế phải Al2O3 có chỉ số 3. BSCNN(2, 3) = 6. Hệ số của O2 là 6/2 = 3; hệ số của Al2O3 là 6/3 = 2. Vế phải 2Al2O3 có 4 nguyên tử Al, nên hệ số của Al ở vế trái là 4.
  3. Bước 3 — hoàn thành: 4Al + 3O2 → 2Al2O3 (điều kiện: đốt nóng).

Kiểm lại: vế trái có 4 Al và 6 O (3×2); vế phải có 4 Al (2×2) và 6 O (2×3) — khớp nhau, đã kiểm bằng script Python (xem phần dưới).

Ví dụ giải từng bước: khí hiđro cháy trong oxi

  1. Sơ đồ: H2 + O2 → H2O.
  2. Cân bằng: nguyên tố lệch nhiều nhất là O: vế trái chỉ số 2, vế phải chỉ số 1. BSCNN(2, 1) = 2. Hệ số O2 là 2/2 = 1 (giữ nguyên), hệ số H2O là 2/1 = 2. Với 2H2O có 4 nguyên tử H, nên hệ số H2 ở vế trái là 2.
  3. Hoàn thành: 2H2 + O2 → 2H2O (điều kiện: bật tia lửa điện hoặc đốt).

Ví dụ giải từng bước: khử oxit sắt bằng hiđro

  1. Sơ đồ: Fe2O3 + H2 → Fe + H2O.
  2. Cân bằng: vế trái Fe2O3 có 2 Fe, nên hệ số Fe ở vế phải là 2. Oxi ở Fe2O3 có chỉ số 3, ở H2O có chỉ số 1, BSCNN(3, 1) = 3 nên hệ số H2O là 3. Với 3H2O có 6 nguyên tử H, hệ số H2 ở vế trái là 3.
  3. Hoàn thành: Fe2O3 + 3H2 → 2Fe + 3H2O (điều kiện: nhiệt độ cao).

Một số phương trình mẫu từ dễ đến khó (đã kiểm bằng Python)

Các phương trình dưới đây đều đã được kiểm bằng script Python đếm số nguyên tử mỗi nguyên tố hai vế — script và kết quả nêu ở phần "Kiểm tra bằng Python" bên dưới.

Mức độPhương trình hoá họcPhản ứng
Dễ2H2 + O2 → 2H2OĐốt cháy hiđro
DễFe + 2HCl → FeCl2 + H2Sắt tác dụng axit clohiđric
Trung bình4Al + 3O2 → 2Al2O3Nhôm cháy trong oxi
Trung bìnhCaCO3 → CaO + CO2Nung đá vôi
Trung bình2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2Nhôm tác dụng axit clohiđric
Khó2KMnO4 → K2MnO4 + MnO2 + O2Nhiệt phân kali pemanganat (điều chế oxi)
KhóC3H8 + 5O2 → 3CO2 + 4H2OĐốt cháy propan

Áp dụng phương trình đã cân bằng để tính toán

Đề: Đốt cháy hết 5,4 g nhôm trong khí oxi dư. Tính khối lượng nhôm oxit Al2O3 thu được.

  1. Phương trình đã cân bằng: 4Al + 3O2 → 2Al2O3.
  2. M(Al) = 27 g/mol; n(Al) = 5,4/27 = 0,2 mol (kiểm bằng Python: 5.4/27 = 0.2).
  3. Theo phương trình, tỉ lệ Al : Al2O3 = 4 : 2, nên n(Al2O3) = 0,2 × 2/4 = 0,1 mol.
  4. M(Al2O3) = 27×2 + 16×3 = 102 g/mol; m = 0,1 × 102 = 10,2 g (kiểm bằng Python: 0.1 × 102 = 10.2).

Đề: Cho 11,2 g sắt tác dụng hết với dung dịch HCl dư. Tính thể tích khí H2 thu được ở điều kiện chuẩn (đkc, 25 °C, 1 bar; xem thêm công thức tính số mol).

  1. Phương trình đã cân bằng: Fe + 2HCl → FeCl2 + H2.
  2. M(Fe) = 56 g/mol; n(Fe) = 11,2/56 = 0,2 mol (kiểm bằng Python: 11.2/56 = 0.2).
  3. Tỉ lệ Fe : H2 = 1 : 1, nên n(H2) = 0,2 mol.
  4. V(H2) = 0,2 × 24,79 ≈ 4,958 L (kiểm bằng Python: 0.2 × 24.79 = 4.958).

Kiểm tra cân bằng bằng Python

Để chắc chắn mọi phương trình trong bài này đúng, đã viết script Python đếm số nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế (parse công thức hoá học, nhân hệ số, cộng dồn theo nguyên tố) và so sánh. Toàn bộ 13 phương trình xuất hiện trong bài — từ 2H2 + O2 → 2H2O đến C3H8 + 5O2 → 3CO2 + 4H2O — đều cho kết quả khớp số nguyên tử hai vế (OK), không có phương trình nào lệch.

Lỗi hay sai khi cân bằng phương trình hóa học

  • Sửa chỉ số trong công thức hoá học thay vì thêm hệ số. Đây là lỗi nặng nhất: viết H2O thành H2O2 để "cho đủ oxi" là sai hoàn toàn, vì H2O2 (nước oxi già) là chất khác hẳn nước. Chỉ được thêm số nguyên phía trước công thức (hệ số), không được đổi chỉ số trong công thức.
  • Quên nhân hệ số vào mọi nguyên tố trong nhóm có ngoặc. Ví dụ 2Al(OH)3 có 2 Al, 6 O và 6 H — nhiều bạn quên nhân 2 vào cả nhóm (OH)3.
  • Cân xong không kiểm lại. Sau khi thêm hệ số, phải đếm lại số nguyên tử mỗi nguyên tố ở cả hai vế; bỏ qua bước này dễ để sót nguyên tố chưa cân (thường là oxi, vì oxi xuất hiện ở nhiều chất).
  • Không rút gọn hệ số. Nếu tất cả hệ số tìm được đều chia hết cho một số chung (ví dụ 4, 6, 8, 2), phải chia cho ước chung lớn nhất để đưa về hệ số nhỏ nhất, ví dụ 2, 3, 4, 1.
  • Viết sai công thức hoá học ngay từ bước 1. Cân bằng dựa trên công thức sai thì kết quả vẫn sai, dù hệ số "trông có vẻ khớp".

Bài tập tự luyện cân bằng phương trình hóa học (có đáp án)

  1. Cân bằng: Na + H2O → NaOH + H2.
  2. Cân bằng: N2 + H2 → NH3.
  3. Cân bằng: C2H2 + O2 → CO2 + H2O.
  4. Cân bằng: BaCl2 + Na2SO4 → BaSO4 + NaCl.
  5. Cân bằng: NaOH + H2SO4 → Na2SO4 + H2O.

Đáp án (đã kiểm bằng Python, tất cả đều khớp số nguyên tử hai vế):

  1. 2Na + 2H2O → 2NaOH + H2.
  2. N2 + 3H2 → 2NH3.
  3. 2C2H2 + 5O2 → 4CO2 + 2H2O.
  4. BaCl2 + Na2SO4 → BaSO4 + 2NaCl.
  5. 2NaOH + H2SO4 → Na2SO4 + 2H2O.

Câu hỏi thường gặp về cân bằng phương trình hóa học

Cách cân bằng phương trình hóa học như thế nào?

Viết đúng sơ đồ phản ứng bằng công thức hoá học của các chất, sau đó thêm hệ số phía trước từng công thức sao cho số nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế bằng nhau, không được sửa chỉ số trong công thức hoá học.

Vì sao phải cân bằng phương trình hóa học?

Vì định luật bảo toàn khối lượng yêu cầu tổng khối lượng chất trước và sau phản ứng không đổi, nên số nguyên tử mỗi nguyên tố phải bằng nhau ở hai vế — cân bằng hệ số chính là thể hiện điều đó trên phương trình hoá học.

Các bước lập phương trình hóa học gồm những gì?

Ba bước: viết sơ đồ phản ứng, cân bằng số nguyên tử mỗi nguyên tố bằng cách thêm hệ số, rồi viết phương trình hoá học hoàn chỉnh.

Phương pháp cân bằng phương trình hóa học lớp 8 làm sao?

Dùng phương pháp bội số chung nhỏ nhất: chọn nguyên tố lệch nhiều nhất giữa hai vế, tìm BSCNN của các chỉ số, suy ra hệ số, rồi cân tiếp các nguyên tố còn lại.

Lỗi thường gặp khi cân bằng phương trình hóa học là gì?

Phổ biến nhất là sửa chỉ số trong công thức hoá học thay vì thêm hệ số, quên nhân hệ số vào cả nhóm nguyên tử trong ngoặc, và không kiểm lại số nguyên tử hai vế sau khi cân.

Kết luận

Cân bằng phương trình hoá học không phải là "mẹo vặt" mà là hệ quả trực tiếp của định luật bảo toàn khối lượng: số nguyên tử mỗi nguyên tố phải như nhau ở hai vế. Nắm chắc ba bước — viết sơ đồ, cân hệ số bằng phương pháp bội số chung nhỏ nhất, hoàn thành phương trình — và luôn kiểm lại bằng cách đếm nguyên tử là đủ để làm đúng phần lớn bài tập lớp 8. Bước tiếp theo nên ôn là công thức tính số mol để áp dụng phương trình đã cân bằng vào tính toán, và dãy hoạt động hóa học của kim loại để biết phản ứng nào thực sự xảy ra trước khi cân bằng.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro