Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Hóa học

Công thức tính số mol: đủ 5 dạng, ví dụ giải từng bước và bài tập

9 phút đọc65 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính số mol theo khối lượng: n = m/M.
  • Chất khí ở điều kiện chuẩn (đkc, 25 °C và 1 bar): n = V/24,79 (V tính bằng lít).
  • Theo số hạt: n = N/NA; theo dung dịch: n = CM·V.
  • Khí ở điều kiện bất kì: n = pV/(RT).

Gần như mọi bài toán hoá học đều đi qua một bước chung: đổi dữ kiện của đề (gam, lít, số phân tử, nồng độ) về số mol, tính theo phương trình phản ứng, rồi đổi ngược ra đại lượng đề hỏi. Vì vậy thuộc và dùng đúng công thức tính số mol là kĩ năng nền tảng từ lớp 8 đến kì thi tốt nghiệp THPT. Bài viết này tổng hợp đủ năm dạng, giải thích vì sao có từng công thức, kèm ví dụ giải từng bước và bài tập tự luyện có đáp án.

Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, khái niệm mol, khối lượng mol, thể tích mol chất khí và tỉ khối được học ở môn Khoa học tự nhiên 8 (chủ đề Phản ứng hoá học), sau đó dùng xuyên suốt Hoá học 10, 11, 12. Trong chương trình cũ, nội dung này nằm ở Hoá học 8.

Mol là gì?

Mol (kí hiệu mol) là đơn vị đo lượng chất trong hệ SI. Từ năm 2019, một mol được định nghĩa là lượng chất chứa đúng 6,02214076·10²³ hạt vi mô (nguyên tử, phân tử, ion...). Con số này là hằng số Avogadro NA; trong bài tập phổ thông thường làm tròn thành 6,022·10²³ hoặc 6·10²³ mol⁻¹.

Có thể hình dung mol giống "tá" (12 cái) hay "chục" (10 cái): nói 1 mol nước nghĩa là 6,022·10²³ phân tử H2O. Vì nguyên tử quá nhỏ, người ta cần một "đơn vị đếm" rất lớn để lượng chất có khối lượng cỡ gam, đo được trên cân.

Khối lượng mol M là khối lượng của 1 mol chất, đơn vị g/mol, có trị số bằng nguyên tử khối hoặc phân tử khối. Ví dụ M(H2O) = 2·1 + 16 = 18 g/mol; M(NaCl) = 23 + 35,5 = 58,5 g/mol.

Công thức tính số mol theo khối lượng

n = m/M    suy ra m = n·M và M = m/n

  • n: số mol (mol).
  • m: khối lượng chất (g).
  • M: khối lượng mol (g/mol).

Đây là công thức tính số mol dùng nhiều nhất. Dạng suy ra M = m/n thường dùng để tìm tên nguyên tố hoặc công thức chất: biết khối lượng và số mol, tính M rồi đối chiếu bảng tuần hoàn.

Công thức tính số mol chất khí

Ở điều kiện chuẩn (GDPT 2018)

n = V/24,79    (V tính bằng lít, ở 25 °C và 1 bar)

Theo định luật Avogadro, ở cùng nhiệt độ và áp suất, một mol của mọi chất khí chiếm cùng một thể tích. Sách giáo khoa theo chương trình GDPT 2018 dùng điều kiện chuẩn (đkc) 25 °C, 1 bar, ứng với thể tích mol 24,79 L/mol.

Ở điều kiện tiêu chuẩn (chương trình cũ)

n = V/22,4    (0 °C, 1 atm)

Nhiều tài liệu và đề cũ vẫn ghi "đktc" với 22,4 L. Hai con số này không thay thế nhau được: 0,1 mol khí chiếm 2,24 L ở đktc nhưng 2,479 L ở đkc. Hãy đọc kĩ đề ghi điều kiện nào.

Ở nhiệt độ và áp suất bất kì

n = pV/(RT)

Đây là phương trình trạng thái khí lí tưởng pV = nRT. Khi p tính bằng atm, V bằng lít thì R = 0,082 L·atm/(mol·K); khi p tính bằng Pa, V bằng m³ thì R = 8,314 J/(mol·K). T luôn là nhiệt độ tuyệt đối: T (K) = t (°C) + 273. Nội dung khí lí tưởng học kĩ ở Vật lí 12, xem thêm bài định luật Boyle và Charles.

Công thức tính số mol theo số hạt và theo dung dịch

n = N/NA    và    n = CM·V

  • N: số nguyên tử, phân tử hoặc ion; NA ≈ 6,022·10²³ mol⁻¹.
  • CM: nồng độ mol (mol/L, kí hiệu M); V: thể tích dung dịch (L).

Dạng n = CM·V được trình bày kĩ trong bài công thức tính nồng độ mol. Lưu ý V là thể tích dung dịch, không phải thể tích nước đem pha.

Bảng tóm tắt các công thức tính số mol

BiếtCông thứcĐơn vị cần đổi
Khối lượng mn = m/Mm (g), M (g/mol)
Thể tích khí ở đkcn = V/24,79V (L)
Thể tích khí ở đktc (sách cũ)n = V/22,4V (L)
Số hạt Nn = N/NANA = 6,022·10²³
Nồng độ moln = CM·VV (L)
Khí ở p, T bất kìn = pV/(RT)atm, L, K với R = 0,082

Ví dụ áp dụng công thức tính số mol

Ví dụ 1: Tính số mol từ khối lượng

Đề: Tính số mol có trong 11,7 g muối ăn NaCl.

  1. M(NaCl) = 23 + 35,5 = 58,5 g/mol.
  2. n = m/M = 11,7/58,5 = 0,2 mol.

Ví dụ 2: Thể tích khí ở điều kiện chuẩn

Đề: Có 7,437 L khí CO2 ở đkc. Tính số mol và khối lượng khí.

  1. n = V/24,79 = 7,437/24,79 = 0,3 mol.
  2. M(CO2) = 12 + 2·16 = 44 g/mol.
  3. m = n·M = 0,3 × 44 = 13,2 g.

Ví dụ 3: Từ số phân tử

Đề: Một lượng nước chứa 3,011·10²³ phân tử H2O. Tính số mol và khối lượng nước.

  1. n = N/NA = 3,011·10²³ / 6,022·10²³ = 0,5 mol.
  2. m = 0,5 × 18 = 9 g.

Ví dụ 4: Tính theo phương trình hoá học (dạng đề thi)

Đề: Cho 5,6 g sắt tác dụng hết với dung dịch HCl dư. Tính thể tích khí H2 thu được ở đkc.

  1. Phương trình: Fe + 2HCl → FeCl2 + H2.
  2. n(Fe) = 5,6/56 = 0,1 mol.
  3. Theo phương trình, 1 mol Fe tạo 1 mol H2, nên n(H2) = 0,1 mol.
  4. V(H2) = n × 24,79 = 2,479 L. (Nếu đề cũ ghi đktc thì V = 0,1 × 22,4 = 2,24 L.)

Đây là "khuôn" chung của bài toán hoá: đổi ra mol → tỉ lệ theo phương trình → đổi ngược. Cách làm tương tự áp dụng cho các bài về điện phân, xem bài pin điện và điện phân.

Ví dụ 5: Số mol từ dung dịch

Đề: Tính số mol HCl có trong 200 mL dung dịch HCl 0,5 M.

  1. Đổi 200 mL = 0,2 L.
  2. n = CM·V = 0,5 × 0,2 = 0,1 mol.

Ví dụ 6: Khí ở nhiệt độ, áp suất bất kì

Đề: Một bình kín dung tích 12,3 L chứa khí O2 ở 27 °C, áp suất 2 atm. Tính số mol khí.

  1. Đổi T = 27 + 273 = 300 K.
  2. n = pV/(RT) = (2 × 12,3)/(0,082 × 300) = 24,6/24,6 = 1 mol.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính số mol

  • Nhầm 24,79 với 22,4. Đề theo sách mới dùng đkc (24,79 L); đề cũ dùng đktc (22,4 L). Dùng sai số là sai toàn bộ đáp số.
  • Dùng n = V/24,79 cho chất lỏng hoặc chất rắn. Thể tích mol chỉ áp dụng cho chất khí. Muốn tính mol của nước lỏng từ thể tích, đổi ra khối lượng qua khối lượng riêng (1 mL nước ≈ 1 g) rồi dùng n = m/M.
  • Để V theo mL trong n = CM·V. Phải đổi ra lít.
  • Nhầm khối lượng mol nguyên tử với phân tử. 1 mol O có M = 16 g/mol, nhưng 1 mol khí O2 có M = 32 g/mol. Tương tự H2, N2, Cl2.
  • Quên tính nước kết tinh. M(CuSO4·5H2O) = 250 g/mol, không phải 160 g/mol.
  • Dùng nhiệt độ °C trong pV = nRT. Phải cộng 273 để ra kelvin.
  • Tính theo chất dư. Khi cả hai chất tham gia đều có số liệu, phải so sánh tỉ lệ mol để tìm chất phản ứng hết rồi mới tính sản phẩm.

Bài tập tự luyện công thức tính số mol (có đáp án)

  1. Tính số mol của 8 g CuO.
  2. Tính số mol của 4,958 L khí O2 ở đkc.
  3. 9,6 g khí O2 ứng với bao nhiêu mol?
  4. Tính số nguyên tử có trong 0,25 mol nhôm.
  5. Cho 2,7 g Al tác dụng hết với dung dịch HCl dư. Tính thể tích H2 ở đkc.

Đáp án:

  1. M(CuO) = 80 g/mol; n = 8/80 = 0,1 mol.
  2. n = 4,958/24,79 = 0,2 mol.
  3. n = 9,6/32 = 0,3 mol.
  4. N = 0,25 × 6,022·10²³ ≈ 1,51·10²³ nguyên tử.
  5. 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2; n(Al) = 0,1 mol → n(H2) = 0,15 mol → V = 0,15 × 24,79 ≈ 3,72 L.

Câu hỏi thường gặp về công thức tính số mol

Công thức tính số mol là gì?

Công thức cơ bản là n = m/M. Tuỳ dữ kiện có thể dùng n = V/24,79 (khí ở đkc), n = N/NA (số hạt), n = CM·V (dung dịch) hoặc n = pV/(RT).

Công thức tính số mol khí ở điều kiện chuẩn là gì?

n = V/24,79 theo sách GDPT 2018 (25 °C, 1 bar). Sách cũ dùng đktc với n = V/22,4.

Mol là gì?

Mol là đơn vị lượng chất trong hệ SI, một mol chứa 6,02214076·10²³ hạt.

Công thức tính số mol khi biết nồng độ mol?

n = CM·V với V tính bằng lít.

Tính số mol khi biết số nguyên tử, phân tử thế nào?

n = N/6,022·10²³. Ví dụ 3,011·10²³ phân tử nước là 0,5 mol.

Kết luận

Mọi công thức tính số mol đều xuất phát từ một ý: mol là "đơn vị đếm" hạt. Từ khối lượng thì chia cho M, từ thể tích khí thì chia cho thể tích mol (24,79 L ở đkc), từ số hạt thì chia cho NA, từ dung dịch thì nhân CM với V. Trước khi thay số, kiểm tra đơn vị (g, L, K) và điều kiện đề cho. Bước tiếp theo nên ôn là công thức tính nồng độ mol, sau đó hệ thống lại toàn bộ trong bài tất cả công thức Hoá học 12.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro