Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Hóa học

Công thức tính nồng độ mol, nồng độ phần trăm: giải thích, ví dụ, bài tập

9 phút đọc63 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức tính nồng độ mol: CM = n/V (mol/L = M), V là thể tích dung dịch tính bằng lít.
  • Nồng độ phần trăm: C% = mct/mdd × 100%.
  • Đổi qua lại: CM = 10·D·C%/M (D tính bằng g/mL).
  • Pha loãng: C1V1 = C2V2; trộn: CM = (n1 + n2)/(V1 + V2).

Chai nước muối sinh lí ghi "NaCl 0,9 %", còn lọ axit trong phòng thí nghiệm ghi "HCl 1 M". Hai con số đều nói dung dịch "đặc hay loãng" nhưng theo hai cách khác nhau. Bài viết này giải thích công thức tính nồng độ mol và nồng độ phần trăm, cách đổi giữa chúng, cách tính khi pha loãng hay trộn dung dịch, kèm ví dụ giải từng bước và bài tập có đáp án.

Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, dung dịch, độ tan, nồng độ phần trăm và nồng độ mol học ở Khoa học tự nhiên 8 (chủ đề Phản ứng hoá học). Nồng độ mol được dùng lại liên tục trong Hoá học 10 (tốc độ phản ứng), Hoá học 11 (cân bằng hoá học, pH) và Hoá học 12. Chương trình cũ đặt nội dung này ở Hoá học 8.

Nồng độ mol là gì?

Nồng độ mol (còn gọi là nồng độ mol/L, kí hiệu CM) cho biết số mol chất tan có trong 1 lít dung dịch. Dung dịch có CM càng lớn thì trong cùng một thể tích càng chứa nhiều hạt chất tan, phản ứng thường xảy ra càng nhanh. Vì hoá học tính theo số mol, nồng độ mol tiện hơn nồng độ phần trăm khi làm bài theo phương trình phản ứng.

Công thức tính nồng độ mol

CM = n/V    suy ra n = CM·V và V = n/CM

  • CM: nồng độ mol (mol/L, viết tắt M). 1 M = 1 mol/L = 1 000 mmol/L.
  • n: số mol chất tan (mol), tính theo công thức tính số mol n = m/M.
  • V: thể tích dung dịch (L). 1 L = 1 000 mL = 1 dm³.

Gộp với n = m/M ta có dạng dùng nhanh: CM = m/(M·V).

Công thức tính nồng độ phần trăm

C% = mct/mdd × 100%    với mdd = mct + mdung môi

C% cho biết số gam chất tan trong 100 g dung dịch. Nước muối sinh lí 0,9 % chứa 0,9 g NaCl trong 100 g dung dịch. Chú ý mẫu số là khối lượng dung dịch, không phải khối lượng nước.

Đổi nồng độ phần trăm sang nồng độ mol

CM = 10·D·C%/M    và ngược lại    C% = CM·M/(10·D)

Trong đó D là khối lượng riêng của dung dịch (g/mL), C% viết dưới dạng số (98 % thì thay 98). Công thức rút ra như sau: 1 L dung dịch nặng 1 000·D gam, chứa 1 000·D·C%/100 = 10·D·C% gam chất tan, chia cho M ra số mol trong 1 L. Nếu chưa quen khái niệm D, xem bài công thức tính khối lượng riêng.

Pha loãng và trộn dung dịch

Pha loãng bằng nước

C1·V1 = C2·V2

Thêm nước không làm thay đổi số mol chất tan, chỉ tăng thể tích. Ở đây V1, V2 có thể cùng dùng mL vì hai vế cùng đơn vị.

Trộn hai dung dịch cùng chất tan

CM = (n1 + n2)/(V1 + V2)

Công thức giả sử thể tích sau khi trộn bằng tổng hai thể tích, điều mà đề bài thường nói rõ ("coi thể tích dung dịch không đổi").

Ví dụ áp dụng công thức tính nồng độ mol

Ví dụ 1: Tính nồng độ mol từ khối lượng chất tan

Đề: Hoà tan 4 g NaOH vào nước được 250 mL dung dịch. Tính nồng độ mol.

  1. n(NaOH) = 4/40 = 0,1 mol.
  2. V = 250 mL = 0,25 L.
  3. CM = n/V = 0,1/0,25 = 0,4 M.

Ví dụ 2: Đổi C% sang CM

Đề: Dung dịch H2SO4 98 % có khối lượng riêng 1,84 g/mL. Tính nồng độ mol.

  1. M(H2SO4) = 2 + 32 + 64 = 98 g/mol.
  2. CM = 10·D·C%/M = 10 × 1,84 × 98/98 = 18,4 M.

Đây là axit sunfuric đặc; khi pha loãng phải rót từ từ axit vào nước, không làm ngược lại.

Ví dụ 3: Pha loãng

Đề: Cần bao nhiêu mL dung dịch HCl 2 M để pha thành 500 mL dung dịch HCl 0,5 M?

  1. C1V1 = C2V2 ⇒ V1 = 0,5 × 500/2 = 125 mL.
  2. Cách pha: lấy 125 mL HCl 2 M, thêm nước tới vạch 500 mL.

Ví dụ 4: Trộn hai dung dịch

Đề: Trộn 200 mL dung dịch NaCl 1 M với 300 mL dung dịch NaCl 0,5 M. Tính nồng độ mol của dung dịch thu được (coi thể tích không đổi).

  1. n1 = 1 × 0,2 = 0,2 mol; n2 = 0,5 × 0,3 = 0,15 mol.
  2. V = 0,2 + 0,3 = 0,5 L.
  3. CM = (0,2 + 0,15)/0,5 = 0,7 M.

Kết quả nằm giữa 0,5 M và 1 M, lệch về phía dung dịch có thể tích lớn hơn. Đây là cách tự kiểm tra nhanh.

Ví dụ 5: Pha dung dịch từ tinh thể ngậm nước (dạng đề thi)

Đề: Tính khối lượng CuSO4·5H2O cần dùng để pha 500 mL dung dịch CuSO4 0,2 M.

  1. n(CuSO4) = 0,2 × 0,5 = 0,1 mol.
  2. Mỗi mol tinh thể cho 1 mol CuSO4, nên cần 0,1 mol CuSO4·5H2O.
  3. M = 64 + 32 + 64 + 5 × 18 = 250 g/mol ⇒ m = 0,1 × 250 = 25 g.

Ví dụ 6: Nồng độ ion trong dung dịch

Đề: Tính nồng độ mol các ion trong dung dịch Al2(SO4)3 0,1 M.

  1. Phân li: Al2(SO4)3 → 2Al³⁺ + 3SO4²⁻.
  2. [Al³⁺] = 2 × 0,1 = 0,2 M; [SO4²⁻] = 3 × 0,1 = 0,3 M.

Nồng độ ion H⁺ là đầu vào của bài toán pH; xem tiếp công thức tính pH dung dịch axit, bazơ.

Pha dung dịch có nồng độ mol cho trước trong phòng thí nghiệm

Muốn pha 250 mL dung dịch NaCl 0,2 M, các bước chuẩn như sau:

  1. Tính lượng chất: n = 0,2 × 0,25 = 0,05 mol, m = 0,05 × 58,5 ≈ 2,93 g.
  2. Cân chính xác lượng NaCl, cho vào cốc, hoà tan bằng một ít nước cất.
  3. Chuyển toàn bộ vào bình định mức 250 mL, tráng cốc vài lần và đổ nước tráng vào bình.
  4. Thêm nước cất đến vạch mức, đậy nắp, lắc đều.

Điểm mấu chốt là thêm nước đến vạch chứ không đong sẵn 250 mL nước rồi đổ muối vào, vì như vậy thể tích dung dịch sẽ khác 250 mL. Đây cũng là lí do định nghĩa nồng độ mol dùng thể tích dung dịch.

Lỗi hay sai khi dùng công thức tính nồng độ mol

  • Để thể tích theo mL. CM = n/V bắt buộc V tính bằng lít.
  • Lấy thể tích nước thay cho thể tích dung dịch. Hoà tan chất rắn làm thể tích thay đổi; đề cho "được 250 mL dung dịch" thì V = 0,25 L.
  • Lấy khối lượng nước làm mdd trong công thức C%. Phải cộng cả khối lượng chất tan.
  • Nhầm D (g/mL) với D (kg/m³) trong CM = 10·D·C%/M. Với kg/m³ phải chia 1 000 trước khi thay.
  • Quên hệ số phân li khi tính nồng độ ion: Al2(SO4)3 0,1 M cho 0,2 M Al³⁺.
  • Cộng trực tiếp nồng độ khi trộn (1 M + 0,5 M = 1,5 M) là sai. Phải cộng số mol và cộng thể tích.
  • Quên nước kết tinh khi pha từ tinh thể ngậm nước.

Bài tập tự luyện công thức tính nồng độ mol (có đáp án)

  1. Hoà tan 5,85 g NaCl vào nước được 200 mL dung dịch. Tính CM.
  2. Tính khối lượng KOH có trong 100 mL dung dịch KOH 0,2 M.
  3. Dung dịch HCl 36,5 % có D = 1,19 g/mL. Tính nồng độ mol.
  4. Cần thêm bao nhiêu mL nước vào 50 mL dung dịch 1 M để được dung dịch 0,2 M?
  5. Trộn 100 mL H2SO4 0,1 M với 400 mL H2SO4 0,6 M. Tính CM dung dịch sau khi trộn.

Đáp án:

  1. n = 5,85/58,5 = 0,1 mol; CM = 0,1/0,2 = 0,5 M.
  2. n = 0,2 × 0,1 = 0,02 mol; m = 0,02 × 56 = 1,12 g.
  3. CM = 10 × 1,19 × 36,5/36,5 = 11,9 M.
  4. V2 = 1 × 50/0,2 = 250 mL ⇒ thêm 200 mL nước.
  5. n = 0,01 + 0,24 = 0,25 mol; V = 0,5 L; CM = 0,5 M.

Câu hỏi thường gặp về công thức tính nồng độ mol

Công thức tính nồng độ mol là gì?

CM = n/V, với n là số mol chất tan và V là thể tích dung dịch tính bằng lít; đơn vị mol/L (M).

Công thức tính nồng độ phần trăm là gì?

C% = mct/mdd × 100%, trong đó mdd gồm cả chất tan và dung môi.

Đổi nồng độ phần trăm sang nồng độ mol thế nào?

CM = 10·D·C%/M với D tính bằng g/mL. Ví dụ H2SO4 98 %, D = 1,84 g/mL có CM = 18,4 M.

1M là gì?

1 M nghĩa là 1 mol chất tan trong mỗi lít dung dịch.

Pha loãng dung dịch thì nồng độ mol thay đổi thế nào?

Số mol không đổi nên C1V1 = C2V2: thể tích tăng bao nhiêu lần, nồng độ giảm bấy nhiêu lần.

Kết luận

Công thức tính nồng độ mol chỉ có một dòng, CM = n/V, nhưng phần lớn lỗi nằm ở đơn vị và ở chỗ nhầm "dung dịch" với "dung môi". Ghi nhớ thêm ba công cụ: CM = 10·D·C%/M để đổi từ nồng độ phần trăm, C1V1 = C2V2 khi pha loãng, và cộng số mol khi trộn. Để luyện trọn vòng "mol → nồng độ → pH", đọc lần lượt bài công thức tính số mol và bài công thức tính pH.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro