Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Hóa học

Công thức phân tử là gì? Cách xác định từ % khối lượng và khối lượng mol

13 phút đọc23 lượt xem

Điểm chính

  • Công thức phân tử cho biết đúng số nguyên tử thực của mỗi nguyên tố trong một phân tử.
  • Khác công thức đơn giản nhất (chỉ cho tỉ lệ tối giản) và khác công thức cấu tạo (cho cả cách liên kết).
  • Xác định từ % khối lượng nguyên tố → công thức đơn giản nhất → nhân hệ số n = Mphân tử/Mđơn giản nhất.
  • Một công thức phân tử có thể ứng với nhiều công thức cấu tạo khác nhau (đồng phân).

Khi học hoá hữu cơ, học sinh gặp lại khái niệm "công thức" ở mức chi tiết mới: không chỉ hỏi chất gồm nguyên tố nào, mà hỏi đúng bao nhiêu nguyên tử mỗi loại trong một phân tử, và từ số liệu thực nghiệm (phần trăm khối lượng, khối lượng mol) suy ngược ra công thức đó bằng cách nào. Đây là nội dung công thức phân tử.

Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, công thức phân tử, công thức đơn giản nhất và công thức cấu tạo của hợp chất hữu cơ được học trong môn Hoá học 11, chủ đề "Hợp chất hữu cơ". Trước đó, ở bậc THCS (Khoa học tự nhiên 8), học sinh đã làm quen với khái niệm gần tương đương là cách lập công thức hóa học cho hợp chất vô cơ, dựa trên quy tắc hóa trị chứ chưa dùng số liệu thực nghiệm phần trăm khối lượng.

Công thức phân tử là gì?

Công thức phân tử là công thức biểu thị đúng số lượng nguyên tử của mỗi nguyên tố có trong một phân tử của một chất. Ví dụ công thức phân tử của glucose là C6H12O6, nghĩa là một phân tử glucose gồm đúng 6 nguyên tử carbon, 12 nguyên tử hydro và 6 nguyên tử oxygen — không hơn, không kém.

Công thức phân tử khác với hai loại công thức gần giống nó:

  • Công thức đơn giản nhất (còn gọi công thức thực nghiệm): chỉ cho biết tỉ lệ tối giản giữa số nguyên tử các nguyên tố, không cho số nguyên tử thực. Ví dụ công thức đơn giản nhất của glucose là CH2O (tỉ lệ C:H:O = 1:2:1), trong khi công thức phân tử thực là C6H12O6.
  • Công thức cấu tạo: cho biết thêm cả trật tự liên kết giữa các nguyên tử trong phân tử, không chỉ số lượng. Hai chất có thể có cùng công thức phân tử nhưng công thức cấu tạo khác nhau — hiện tượng này gọi là đồng phân.

Nói cách khác, ba loại công thức trả lời ba câu hỏi khác nhau: đơn giản nhất trả lời "tỉ lệ nguyên tố là bao nhiêu", phân tử trả lời "đúng bao nhiêu nguyên tử mỗi loại", còn cấu tạo trả lời "các nguyên tử liên kết với nhau theo trật tự nào".

Cách xác định công thức đơn giản nhất từ phần trăm khối lượng

Số mol tương đối của nguyên tố X:   nX = %mX / MX    (MX là nguyên tử khối của X)

Các bước thực hiện

  1. Với mỗi nguyên tố, lấy phần trăm khối lượng chia cho nguyên tử khối để được một số mol tương đối (chưa phải số mol thật, chỉ dùng để so tỉ lệ).
  2. Chia tất cả các số mol tương đối đó cho số nhỏ nhất trong nhóm.
  3. Nếu kết quả chưa ra số nguyên (ví dụ 1,5), nhân tất cả với một số nguyên nhỏ (thường là 2) để đưa về tỉ lệ nguyên.
  4. Tỉ lệ nguyên tối giản thu được chính là chỉ số trong công thức đơn giản nhất.

Ví dụ 1: Xác định công thức đơn giản nhất

Đề: Một hợp chất hữu cơ chứa 40,00% carbon, 6,67% hydrogen và 53,33% oxygen về khối lượng. Xác định công thức đơn giản nhất (biết C = 12, H = 1, O = 16).

  1. Số mol tương đối: nC = 40,00/12 = 3,3333; nH = 6,67/1 = 6,6667; nO = 53,33/16 = 3,3333.
  2. Chia cho số nhỏ nhất (3,3333): C: 3,3333/3,3333 = 1; H: 6,6667/3,3333 = 2; O: 3,3333/3,3333 = 1.
  3. Tỉ lệ C:H:O = 1:2:1, đã là số nguyên nên không cần nhân thêm.
  4. Công thức đơn giản nhất: CH2O.

(Các số liệu phần trăm và tỉ lệ trong ví dụ trên đã được kiểm bằng script Python, khớp đúng với thành phần khối lượng thật của glucose C6H12O6 — xem ví dụ 2.)

Cách suy ra công thức phân tử từ công thức đơn giản nhất

n = Mphân tử / Mđơn giản nhất    (n nguyên dương)    → nhân mọi chỉ số trong công thức đơn giản nhất với n

Công thức đơn giản nhất chỉ cho tỉ lệ, còn phân tử khối thật của chất có thể là bội số nguyên của khối lượng mol ứng với công thức đơn giản nhất. Vì vậy cần biết thêm khối lượng mol phân tử (thường xác định bằng thực nghiệm, ví dụ đo tỉ khối hơi) để tính hệ số nhân n, rồi suy ra công thức phân tử đúng.

Ví dụ 2: Từ công thức đơn giản nhất suy ra công thức phân tử của glucose

Đề: Hợp chất ở ví dụ 1 có công thức đơn giản nhất CH2O và khối lượng mol phân tử là 180 g/mol. Xác định công thức phân tử.

  1. Khối lượng mol ứng với công thức đơn giản nhất: M(CH2O) = 12 + 2×1 + 16 = 30 g/mol.
  2. Hệ số nhân: n = Mphân tử / Mđơn giản nhất = 180/30 = 6.
  3. Nhân mọi chỉ số trong CH2O với 6: C1×6H2×6O1×6.
  4. Công thức phân tử: C6H12O6 — đây chính là công thức phân tử của glucose.

Kiểm lại bằng khối lượng mol: M(C6H12O6) = 6×12 + 12×1 + 6×16 = 72 + 12 + 96 = 180 g/mol, đúng bằng khối lượng mol phân tử đề cho. Thành phần phần trăm tính ngược từ C6H12O6 cũng cho đúng %C = 40,00%, %H = 6,67%, %O = 53,33% như đề bài — khớp với số liệu đã kiểm bằng Python ở ví dụ 1.

Ví dụ 3: Trường hợp công thức đơn giản nhất trùng công thức phân tử

Đề: Một hợp chất hữu cơ có %C = 52,17%, %H = 13,04%, %O = 34,78% và khối lượng mol phân tử 46 g/mol. Xác định công thức phân tử.

  1. Số mol tương đối: nC ≈ 4,3478; nH ≈ 13,0435; nO ≈ 2,1739.
  2. Chia cho số nhỏ nhất (2,1739): C ≈ 2; H ≈ 6; O = 1. Tỉ lệ C:H:O = 2:6:1, không rút gọn được nữa.
  3. Công thức đơn giản nhất: C2H6O. M = 2×12 + 6×1 + 16 = 46 g/mol, đúng bằng đề cho nên n = 1.
  4. Công thức phân tử: C2H6O (trùng công thức đơn giản nhất vì n = 1).

Đây là trường hợp thường gặp: khi tỉ lệ nguyên tố đã tối giản và khối lượng mol đúng bằng khối lượng mol công thức đơn giản nhất, hai công thức trùng nhau.

Công thức phân tử và tính đa nghĩa: cần công thức cấu tạo mới xác định rõ chất

Một điều cần lưu ý: biết công thức phân tử chưa chắc xác định được duy nhất một chất. Công thức C2H6O ở ví dụ 3 ứng với ít nhất hai chất khác nhau, tuỳ cách các nguyên tử liên kết:

  • Ethanol (rượu etylic): CH3-CH2-OH, có nhóm -OH.
  • Dimethyl ether: CH3-O-CH3, oxygen nằm giữa hai nhóm methyl, không có nhóm -OH.

Cả hai chất cùng công thức C2H6O và cùng khối lượng mol 46 g/mol, nhưng tính chất rất khác nhau vì cấu tạo khác nhau — gọi là hiện tượng đồng phân. Khi chỉ có công thức phân tử, bài toán hữu cơ thường chưa kết luận được là chất nào; cần thêm dữ kiện tính chất hoá học hoặc phổ để xác định cấu tạo.

So sánh nhanh ba loại công thức

Loại công thứcCho biếtVí dụ (glucose)
Công thức đơn giản nhấtTỉ lệ tối giản số nguyên tử các nguyên tốCH2O
Công thức phân tửSố nguyên tử thực của mỗi nguyên tốC6H12O6
Công thức cấu tạoSố nguyên tử và trật tự liên kết giữa chúngMạch carbon với nhóm -OH và -CHO/xeton theo cấu trúc glucose

Liên hệ với công thức hóa học vô cơ đã học ở THCS

Ở môn Khoa học tự nhiên 8, học sinh đã lập công thức hóa học của hợp chất vô cơ (như Al2O3, CO2, Ca(OH)2) bằng quy tắc hóa trị a.x = b.y — xem lại chi tiết cách làm trong bài cách lập công thức hóa học. Với hợp chất vô cơ đơn giản, công thức lập theo hóa trị thường đã đúng luôn số nguyên tử thực, vì tỉ lệ nguyên tố được xác định trực tiếp từ hóa trị chứ không cần đo phần trăm khối lượng.

Với hợp chất hữu cơ thì khác: một nguyên tố như carbon có thể tạo nhiều liên kết và nhiều mạch, không thể chỉ dùng hóa trị để suy ra công thức duy nhất. Vì vậy hoá hữu cơ dùng con đường thực nghiệm — đo phần trăm khối lượng và khối lượng mol — như hai ví dụ đã trình bày ở trên. Đây là điểm khác biệt giữa cách lập công thức ở hoá vô cơ (THCS) và ở hoá hữu cơ (THPT).

Lỗi hay sai khi làm bài về công thức phân tử

  • Nhầm công thức đơn giản nhất với công thức thực. Hai loại chỉ trùng nhau khi hệ số n = 1; luôn phải kiểm bằng khối lượng mol trước khi kết luận.
  • Quên kiểm tra tỉ lệ đã tối giản chưa. Nếu tỉ lệ mol tính ra còn số thập phân như 1,5, phải nhân thêm hệ số (thường là 2) để đưa về số nguyên, chứ không làm tròn tuỳ tiện.
  • Cộng phần trăm khối lượng không đủ 100%. Nếu đề chỉ cho %C và %H, %O còn lại phải tính bằng 100% trừ tổng hai phần trăm đã cho (giả sử hợp chất chỉ gồm C, H, O), không được bỏ qua nguyên tố oxygen.
  • Khẳng định chắc chắn một chất cụ thể chỉ từ số nguyên tử. Như ví dụ C2H6O, cùng một tập hợp nguyên tử có thể ứng với nhiều đồng phân; cần thêm dữ kiện cấu tạo mới gọi tên đúng một chất.
  • Dùng sai nguyên tử khối. Luôn dùng đúng giá trị theo đề bài hoặc bảng chuẩn (C = 12, H = 1, O = 16...), sai số nhỏ ở đây làm lệch cả kết quả.

Bài tập tự luyện công thức phân tử (có đáp án)

  1. Một hợp chất hữu cơ có công thức đơn giản nhất CH2, khối lượng mol phân tử 42 g/mol. Xác định công thức phân tử.
  2. Một hợp chất chứa 85,71% C và 14,29% H. Xác định công thức đơn giản nhất (C = 12, H = 1).
  3. Với hợp chất ở câu 2, biết khối lượng mol phân tử 56 g/mol, xác định công thức phân tử.
  4. Tính khối lượng mol của CH2O và cho biết công thức này có thể là công thức phân tử của chất nào có M = 30 g/mol.
  5. Vì sao không thể khẳng định chắc C2H6O là ethanol nếu chỉ dựa vào công thức phân tử?

Đáp án:

  1. M(CH2) = 14 g/mol; n = 42/14 = 3 → C3H6.
  2. nC ≈ 7,14; nH ≈ 14,29; chia cho 7,14: C = 1, H ≈ 2 → CH2.
  3. M(CH2) = 14 g/mol; n = 56/14 = 4 → C4H8.
  4. M(CH2O) = 30 g/mol, đúng bằng M = 30 g/mol nên n = 1; công thức phân tử trùng công thức đơn giản nhất: CH2O (formaldehyde).
  5. Vì C2H6O chỉ cho số nguyên tử mỗi loại, không cho cách liên kết; cùng công thức này còn ứng với dimethyl ether (CH3-O-CH3), nên cần thêm dữ kiện cấu tạo mới xác định đúng là ethanol hay không.

Câu hỏi thường gặp về công thức phân tử

Công thức phân tử là gì?

Là công thức cho biết đúng số nguyên tử thực của mỗi nguyên tố có trong một phân tử của chất, ví dụ C6H12O6 của glucose.

Công thức phân tử khác công thức đơn giản nhất ở điểm nào?

Công thức đơn giản nhất chỉ cho tỉ lệ tối giản giữa các nguyên tố, còn công thức phân tử cho đúng số nguyên tử thực; hai công thức trùng nhau khi hệ số nhân n = 1.

Cách xác định công thức phân tử từ phần trăm khối lượng nguyên tố như thế nào?

Đổi phần trăm khối lượng ra số mol tương đối, rút gọn để có công thức đơn giản nhất, rồi nhân với hệ số n = Mphân tử/Mđơn giản nhất để ra công thức phân tử.

Công thức phân tử và công thức cấu tạo khác nhau ra sao?

Công thức phân tử chỉ cho số lượng nguyên tử, không thể hiện trật tự liên kết; công thức cấu tạo thể hiện đầy đủ cách các nguyên tử liên kết, nên các chất đồng phân có cùng công thức phân tử nhưng công thức cấu tạo khác nhau.

Công thức đơn giản nhất tính như thế nào?

Chia phần trăm khối lượng mỗi nguyên tố cho nguyên tử khối để ra số mol tương đối, rồi chia tất cả cho số nhỏ nhất trong nhóm để được tỉ lệ nguyên tối giản.

Kết luận

Công thức phân tử là bước xác định chính xác số nguyên tử mỗi nguyên tố trong một phân tử, đi từ công thức đơn giản nhất (tính từ phần trăm khối lượng) cộng thêm khối lượng mol phân tử để tìm hệ số nhân đúng. Đây là kỹ năng nền của hoá học hữu cơ, nhưng cần nhớ: công thức phân tử chưa đủ để xác định duy nhất một chất, phải kết hợp với công thức cấu tạo. Trước khi học phần này, nên ôn lại cách lập công thức hóa học và bảng hóa trị hóa học ở bậc THCS, sau đó hệ thống lại toàn bộ công thức trong bài tất cả công thức Hoá học 12.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro