
Công thức tính nồng độ phần trăm: định nghĩa, công thức và ví dụ giải từng bước
Điểm chính
- Công thức tính nồng độ phần trăm: C% = (mchất tan / mdung dịch) × 100%.
- Khối lượng dung dịch: mdd = mchất tan + mdung môi, hoặc mdd = D × V nếu biết khối lượng riêng.
- Cô cạn hay pha loãng chỉ đổi khối lượng dung dịch, khối lượng chất tan giữ nguyên.
- Đổi sang nồng độ mol: CM = 10·D·C% / M.
Khi hoà tan đường vào nước pha nước chanh, hay khi bác sĩ pha dung dịch sát khuẩn, câu hỏi chung luôn là: dung dịch này "đặc" bao nhiêu phần trăm? Đại lượng trả lời câu hỏi đó chính là nồng độ phần trăm — một trong hai cách biểu diễn nồng độ dung dịch cơ bản nhất, được học ngay từ THCS và dùng lại trong toàn bộ chương trình Hoá học phổ thông. Bài viết này trình bày công thức tính nồng độ phần trăm, cách tính khối lượng dung dịch, cách xử lý khi pha loãng hoặc pha trộn, và cách đổi sang nồng độ mol, kèm 6 ví dụ tính toán đã kiểm bằng Python.
Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, nồng độ phần trăm của dung dịch được học ở môn Khoa học tự nhiên 8 (chủ đề Dung dịch), ngay sau bài về độ tan. Đây là kiến thức nền, được dùng lại ở Hoá học 10, 11, 12 khi tính toán các bài liên quan đến dung dịch trong phòng thí nghiệm và công nghiệp.
Nồng độ phần trăm là gì?
Nồng độ phần trăm của dung dịch (kí hiệu C%) cho biết trong 100 g dung dịch có bao nhiêu gam chất tan. Ví dụ dung dịch NaCl 20% nghĩa là trong 100 g dung dịch này có 20 g NaCl (và 80 g nước, nếu là dung dịch chỉ có NaCl hoà tan trong nước).
Nồng độ phần trăm là đại lượng không có đơn vị thể tích — chỉ cần biết khối lượng chất tan và khối lượng dung dịch là tính được, không cần cân, đo thể tích hay biết khối lượng riêng. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với nồng độ mol, vốn cần biết thể tích dung dịch.
Công thức tính nồng độ phần trăm
C% = (mct / mdd) × 100% suy ra mct = C%·mdd/100 và mdd = 100·mct/C%
- C%: nồng độ phần trăm của dung dịch (%).
- mct: khối lượng chất tan (g).
- mdd: khối lượng dung dịch (g).
Hai công thức suy ra thường dùng để giải ngược: biết C% và khối lượng dung dịch cần pha, tính ra khối lượng chất tan cần cân; hoặc biết C% và khối lượng chất tan có sẵn, tính ra khối lượng dung dịch pha được.
Cách tính khối lượng dung dịch
Có hai cách tính khối lượng dung dịch tuỳ dữ kiện đề bài cho:
mdd = mchất tan + mdung môi (khi hoà tan trực tiếp, không có khí thoát ra hay kết tủa tách khỏi dung dịch)
mdd = D × V (D: khối lượng riêng dung dịch, g/mL; V: thể tích dung dịch, mL)
Nếu chất tan được tạo ra từ một phản ứng hoá học có sinh khí (ví dụ kim loại tác dụng với axit tạo khí H2) hoặc tạo kết tủa tách ra khỏi dung dịch, khối lượng dung dịch sau phản ứng phải trừ đi khối lượng khí thoát ra hoặc khối lượng kết tủa lắng xuống — trường hợp này không đơn giản là cộng dồn khối lượng các chất ban đầu.
Phân biệt nồng độ phần trăm và nồng độ mol
Nồng độ phần trăm (C%) và nồng độ mol (CM) là hai cách biểu diễn độ đậm đặc của dung dịch, dùng trong các tình huống khác nhau:
- C% dựa trên khối lượng chất tan trên khối lượng dung dịch, không cần biết thể tích — tiện khi pha chế theo cân.
- CM dựa trên số mol chất tan trong một lít dung dịch, cần biết thể tích — tiện khi tính toán phản ứng hoá học vì số mol liên hệ trực tiếp với phương trình.
Hai đại lượng này liên hệ với nhau qua khối lượng riêng D của dung dịch, trình bày ở phần dưới. Bài viết này chỉ nhắc ngắn gọn, phần chi tiết về nồng độ mol xem tại bài công thức tính nồng độ mol.
Pha loãng và cô cạn dung dịch
Khi pha loãng dung dịch (thêm nước) hoặc cô cạn dung dịch (đun bay hơi bớt nước), khối lượng chất tan không đổi — chỉ khối lượng dung dịch thay đổi. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất để giải các bài toán dạng này:
mct (trước) = mct (sau) C%trước × mdd, trước = C%sau × mdd, sau
Khi trộn hai dung dịch cùng chất tan có nồng độ phần trăm khác nhau, khối lượng chất tan của dung dịch mới bằng tổng khối lượng chất tan của hai dung dịch ban đầu, khối lượng dung dịch mới bằng tổng khối lượng hai dung dịch:
mct, mới = m1·C1%/100 + m2·C2%/100 mdd, mới = m1 + m2 C%mới = mct, mới/mdd, mới × 100%
Cách tính trực tiếp theo khối lượng chất tan như trên luôn cho kết quả đúng và không cần nhớ thêm quy tắc nào khác. "Quy tắc đường chéo" chỉ là một cách trình bày nhanh của cùng một phép tính này (dựa trên bảo toàn khối lượng chất tan), có thể dùng để kiểm tra chéo kết quả khi cần.
Đổi nồng độ phần trăm sang nồng độ mol
CM = (10 × D × C%) / M
- D: khối lượng riêng của dung dịch (g/mL).
- C%: nồng độ phần trăm của dung dịch.
- M: khối lượng mol của chất tan (g/mol).
Công thức này có được bằng cách xét đúng 1 lít (1000 mL) dung dịch: khối lượng dung dịch là 1000×D (gam), khối lượng chất tan là 1000×D×C%/100, số mol chất tan là khối lượng chia M, và vì thể tích đang xét là 1 lít nên số mol đó chính là CM.
Bảng dưới đây tóm tắt công thức tính nồng độ phần trăm và các công thức liên quan.
Bảng tóm tắt công thức tính nồng độ phần trăm
| Biết | Cần tính | Công thức |
|---|---|---|
| Khối lượng chất tan và dung dịch | Nồng độ phần trăm | C% = mct/mdd × 100% |
| C% và khối lượng dung dịch | Khối lượng chất tan | mct = C%·mdd/100 |
| C% và khối lượng chất tan | Khối lượng dung dịch | mdd = 100·mct/C% |
| D và V dung dịch | Khối lượng dung dịch | mdd = D × V |
| C%, D, M chất tan | Nồng độ mol | CM = 10·D·C%/M |
Ví dụ áp dụng công thức tính nồng độ phần trăm
6 ví dụ dưới đây vận dụng công thức tính nồng độ phần trăm cho các tình huống khác nhau: pha dung dịch mới, cô cạn, pha loãng, pha trộn và đổi sang nồng độ mol.
Ví dụ 1: Tính C% từ khối lượng chất tan và dung môi
Đề: Hoà tan 20 g muối ăn (NaCl) vào 80 g nước. Tính nồng độ phần trăm của dung dịch thu được.
- mdd = mct + mdung môi = 20 + 80 = 100 g.
- C% = mct/mdd × 100% = 20/100 × 100% = 20%.
Ví dụ 2: Tính khối lượng chất tan cần cân để pha dung dịch theo C% cho trước
Đề: Cần pha 200 g dung dịch NaOH 15%. Tính khối lượng NaOH và khối lượng nước cần dùng.
- mct = C%·mdd/100 = 15 × 200/100 = 30 g NaOH.
- mnước = mdd - mct = 200 - 30 = 170 g nước.
Lưu ý an toàn: NaOH rắn tan trong nước toả nhiệt mạnh và là bazơ ăn mòn da, khi pha cần cho từ từ NaOH vào nước (không làm ngược lại) và đeo kính bảo hộ, găng tay.
Ví dụ 3: Tính nồng độ sau khi cô cạn bớt nước
Đề: Có 300 g dung dịch CuSO4 10%. Đun cho bay hơi bớt 50 g nước. Tính nồng độ phần trăm của dung dịch còn lại.
- mct(CuSO4) = 10 × 300/100 = 30 g — khối lượng này không đổi khi cô cạn.
- mdd mới = 300 - 50 = 250 g.
- C% mới = 30/250 × 100% = 12%.
Ví dụ 4: Tính khối lượng nước cần thêm để pha loãng
Đề: Có 200 g dung dịch H2SO4 20%. Cần thêm bao nhiêu gam nước để được dung dịch H2SO4 8%?
- mct(H2SO4) = 20 × 200/100 = 40 g — không đổi khi pha loãng.
- Khối lượng dung dịch mới cần có: mdd mới = 100·mct/C% = 100 × 40/8 = 500 g.
- Khối lượng nước cần thêm = 500 - 200 = 300 g.
Lưu ý an toàn: Khi pha loãng H2SO4 đặc, luôn rót từ từ axit vào nước, không đổ nước vào axit đặc, vì phản ứng toả nhiệt rất mạnh có thể làm axit bắn ra ngoài gây bỏng.
Ví dụ 5: Đổi nồng độ phần trăm sang nồng độ mol
Đề: Dung dịch H2SO4 đặc có C% = 98%, khối lượng riêng D = 1,84 g/mL. Tính nồng độ mol của dung dịch này.
- M(H2SO4) = 2×1 + 32 + 4×16 = 98 g/mol.
- CM = 10·D·C%/M = 10 × 1,84 × 98/98 = 18,4 mol/L.
Ví dụ 6: Trộn hai dung dịch có nồng độ phần trăm khác nhau
Đề: Trộn 200 g dung dịch NaCl 10% với 300 g dung dịch NaCl 25%. Tính nồng độ phần trăm của dung dịch sau khi trộn.
- mct từ dung dịch 1 = 200 × 10/100 = 20 g; từ dung dịch 2 = 300 × 25/100 = 75 g.
- Tổng khối lượng chất tan = 20 + 75 = 95 g.
- Tổng khối lượng dung dịch = 200 + 300 = 500 g.
- C% sau khi trộn = 95/500 × 100% = 19%.
Dưới đây là các lỗi thường gặp khi áp dụng công thức tính nồng độ phần trăm vào bài tập.
Lỗi hay sai khi tính nồng độ phần trăm
- Nhầm khối lượng dung môi với khối lượng dung dịch. Công thức C% dùng khối lượng dung dịch (chất tan + dung môi), không phải chỉ khối lượng nước.
- Coi khối lượng dung dịch không đổi khi có phản ứng sinh khí hoặc kết tủa. Phải trừ khối lượng khí thoát ra hoặc kết tủa tách ra khỏi tổng khối lượng các chất đem phản ứng.
- Nhầm C% với CM. C% là tỉ lệ khối lượng, không có đơn vị mol/L; muốn đổi sang CM phải biết thêm khối lượng riêng D và khối lượng mol M.
- Quên chuyển đơn vị khi dùng D. Công thức mdd = D×V cần V tính bằng mL nếu D tính bằng g/mL; sai đơn vị thể tích làm sai khối lượng dung dịch.
- Cho rằng khối lượng chất tan đổi khi pha loãng hoặc cô cạn. Chỉ khối lượng dung dịch (qua lượng nước) thay đổi, khối lượng chất tan luôn giữ nguyên nếu không có phản ứng hoá học xảy ra.
Sau khi xem đủ 6 ví dụ áp dụng công thức tính nồng độ phần trăm, hãy đối chiếu các lỗi hay gặp dưới đây rồi tự luyện lại bằng bài tập có đáp án.
Bài tập tự luyện công thức tính nồng độ phần trăm (có đáp án)
- Hoà tan 15 g đường vào 135 g nước. Tính nồng độ phần trăm của dung dịch.
- Cần bao nhiêu gam KOH để pha 250 g dung dịch KOH 8%?
- Có 400 g dung dịch NaCl 5%. Cô cạn bớt 100 g nước. Tính C% của dung dịch còn lại.
- Trộn 100 g dung dịch H2SO4 20% với 150 g dung dịch H2SO4 40%. Tính C% dung dịch sau khi trộn.
Đáp án:
- mdd = 15 + 135 = 150 g; C% = 15/150 × 100% = 10%.
- mct = 8 × 250/100 = 20 g KOH.
- mct = 5 × 400/100 = 20 g; mdd mới = 400 - 100 = 300 g; C% = 20/300 × 100% ≈ 6,67%.
- mct = 100×0,2 + 150×0,4 = 20 + 60 = 80 g; mdd = 100+150 = 250 g; C% = 80/250 × 100% = 32%.
Câu hỏi thường gặp về công thức tính nồng độ phần trăm
Công thức tính nồng độ phần trăm là gì?
C% = (khối lượng chất tan / khối lượng dung dịch) × 100%, với khối lượng dung dịch bằng khối lượng chất tan cộng khối lượng dung môi.
Nồng độ phần trăm khác nồng độ mol ở điểm nào?
C% tính theo khối lượng chất tan trên khối lượng dung dịch, không cần biết thể tích. Nồng độ mol tính theo số mol chất tan trong một lít dung dịch, cần biết thể tích.
Cách tính khối lượng dung dịch sau khi cô cạn hoặc pha thêm nước?
Khối lượng chất tan không đổi; khối lượng dung dịch mới bằng khối lượng ban đầu trừ lượng nước bay hơi (cô cạn) hoặc cộng lượng nước thêm vào (pha loãng).
Cách đổi nồng độ phần trăm sang nồng độ mol?
Dùng CM = 10·D·C%/M, với D là khối lượng riêng dung dịch (g/mL) và M là khối lượng mol chất tan (g/mol).
Công thức pha loãng dung dịch là gì?
Khối lượng chất tan giữ nguyên, chỉ khối lượng dung dịch tăng lên khi thêm dung môi; áp dụng lại công thức C% = mct/mdd mới × 100% để tính nồng độ sau khi pha.
Kết luận
Công thức tính nồng độ phần trăm C% = (mct/mdd) × 100% là công thức nền tảng của Khoa học tự nhiên 8, nhưng cách vận dụng linh hoạt — tính khối lượng dung dịch đúng cách, xử lý pha loãng/cô cạn/pha trộn, đổi sang nồng độ mol — mới là phần quyết định làm đúng bài tập. Chìa khoá chung của mọi dạng bài là: khối lượng chất tan không đổi trừ khi có phản ứng hoá học, chỉ khối lượng dung dịch thay đổi. Sau bài này, nên ôn thêm công thức tính nồng độ mol, công thức tính số mol và công thức tính hiệu suất phản ứng để giải trọn các bài toán dung dịch có phản ứng hoá học.

