Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Hóa học

Cách lập công thức hóa học: quy tắc hóa trị và ví dụ giải từng bước

13 phút đọc24 lượt xem

Điểm chính

  • Cách lập công thức hóa học của hợp chất hai nguyên tố dựa trên quy tắc hóa trị: a.x = b.y.
  • Hợp chất có nhóm nguyên tử (OH, SO4, NH4...) coi cả nhóm như một "nguyên tố" rồi làm tương tự.
  • Kiểm tra công thức đúng/sai bằng cách thay hóa trị và so sánh a.x với b.y.
  • Công thức hóa học cho biết nguyên tố tạo chất, số nguyên tử mỗi nguyên tố, và phân tử khối.

Viết đúng công thức của một hợp chất — từ muối ăn, nước cho tới phèn chua — không phải chuyện thuộc lòng, mà là áp dụng một quy tắc rất cụ thể: quy tắc hóa trị. Nắm chắc cách lập công thức hóa học giúp học sinh tự suy ra công thức của hàng trăm hợp chất mà không cần nhớ máy móc, đồng thời tự kiểm tra được công thức mình viết ra có sai ở đâu không.

Thuộc lớp nào? Theo chương trình GDPT 2018, nội dung hóa trị và cách lập công thức hóa học được học trong môn Khoa học tự nhiên 8, chủ đề "Phản ứng hoá học" (phần công thức hoá học và hoá trị). Chương trình cũ dạy nội dung tương ứng ở Hoá học 8.

Cách lập công thức hóa học bắt đầu từ đâu?

Trước khi đi vào các bước cụ thể, cần hiểu công thức hóa học biểu diễn điều gì — đó là nền tảng để hiểu vì sao cách lập công thức hóa học lại dựa trên quy tắc hóa trị chứ không phải ghép ngẫu nhiên kí hiệu nguyên tố.

Công thức hóa học biểu diễn gì?

Công thức hóa học dùng kí hiệu hóa học của nguyên tố (ví dụ H, O, Na, Fe) kèm chỉ số ở chân bên phải để biểu diễn một phân tử hoặc một đơn vị công thức của chất. Chỉ số cho biết số nguyên tử của nguyên tố đó có trong một phân tử; chỉ số bằng 1 thì không ghi.

  • Đơn chất kim loại và một số phi kim (Fe, Cu, C, S...): công thức chỉ gồm kí hiệu nguyên tố, không có chỉ số.
  • Đơn chất phi kim thể khí thường tồn tại dạng phân tử hai nguyên tử: H2, O2, N2, Cl2.
  • Hợp chất: gồm kí hiệu của từ hai nguyên tố trở lên, mỗi kí hiệu kèm chỉ số riêng, ví dụ H2O, NaCl, Al2O3.

Muốn viết đúng chỉ số của hợp chất, cần dùng hóa trị — xem lại đầy đủ trị số hóa trị các nguyên tố thường gặp trong bài bảng hóa trị hóa học.

Quy tắc hóa trị: nền tảng của cách lập công thức hóa học

Với hợp chất AxBy, A có hóa trị a, B có hóa trị b:    a.x = b.y

Phát biểu bằng lời: trong công thức hóa học, tích của chỉ số và hóa trị của nguyên tố này luôn bằng tích của chỉ số và hóa trị của nguyên tố kia. Đây gọi là quy tắc hóa trị, được xây dựng dựa trên bản chất liên kết giữa các nguyên tử (xem thêm bài liên kết hóa học để hiểu vì sao hóa trị lại quyết định tỉ lệ nguyên tử trong phân tử).

Các bước lập công thức hóa học của hợp chất hai nguyên tố

  1. Viết kí hiệu hai nguyên tố kèm hóa trị đã biết: A (hóa trị a), B (hóa trị b).
  2. Áp dụng a.x = b.y, đưa về tỉ lệ x:y = b:a (nếu b:a chưa tối giản thì rút gọn về phân số tối giản).
  3. Chọn x, y là hai số nguyên dương nhỏ nhất thỏa mãn tỉ lệ đó.
  4. Viết công thức AxBy (chỉ số bằng 1 thì không ghi).

Ví dụ 1: Cách lập công thức hóa học của nhôm oxit

Đề: Lập công thức hóa học của hợp chất tạo bởi nhôm (Al, hóa trị III) và oxi (O, hóa trị II).

  1. Gọi công thức cần tìm là AlxOy.
  2. Áp dụng quy tắc hóa trị: 3.x = 2.y, suy ra x:y = 2:3.
  3. Chọn x = 2, y = 3 (hai số nguyên nhỏ nhất theo đúng tỉ lệ 2:3).
  4. Công thức hóa học: Al2O3.

Kiểm lại bằng quy tắc hóa trị: a.x = 3 × 2 = 6; b.y = 2 × 3 = 6. Hai vế bằng nhau (6 = 6) nên công thức Al2O3 lập đúng.

Ví dụ 2: Lập công thức hóa học của sắt(III) oxit

Đề: Lập công thức hóa học của hợp chất tạo bởi Fe (hóa trị III) và O (hóa trị II).

  1. Gọi công thức là FexOy.
  2. 3.x = 2.y → x:y = 2:3 → chọn x = 2, y = 3.
  3. Công thức: Fe2O3. Kiểm lại: 3 × 2 = 6 = 2 × 3.

Ví dụ 3: Lập công thức hóa học của khí carbon dioxide

Đề: Lập công thức hóa học của hợp chất tạo bởi C (hóa trị IV) và O (hóa trị II).

  1. 4.x = 2.y → x:y = 2:4 = 1:2 (đã rút gọn) → chọn x = 1, y = 2.
  2. Công thức: CO2. Kiểm lại: 4 × 1 = 4 = 2 × 2.

Trường hợp cả hai nguyên tố cùng hóa trị I như Na và Cl thì x = y = 1, công thức đơn giản là NaCl.

Cách lập công thức hóa học có nhóm nguyên tử

Nhiều hợp chất chứa một nhóm nguyên tử gắn kết chặt với nhau và mang một hóa trị chung, ví dụ nhóm hydroxide (OH, hóa trị I), nhóm sulfate (SO4, hóa trị II), nhóm ammonium (NH4, hóa trị I). Cách lập công thức hoàn toàn giống hợp chất hai nguyên tố: coi cả nhóm như "một nguyên tố" có kí hiệu là nhóm đó, rồi áp dụng đúng quy tắc a.x = b.y. Khi chỉ số của nhóm lớn hơn 1, phải đặt nhóm trong dấu ngoặc đơn kèm chỉ số ở ngoài ngoặc.

Ví dụ 4: Lập công thức hóa học của calcium hydroxide

Đề: Lập công thức hóa học của hợp chất tạo bởi Ca (hóa trị II) và nhóm OH (hóa trị I).

  1. Gọi công thức là Cax(OH)y.
  2. Áp dụng quy tắc hóa trị: 2.x = 1.y → x:y = 1:2 → chọn x = 1, y = 2.
  3. Công thức: Ca(OH)2 (vì y = 2 nên nhóm OH phải đặt trong ngoặc).

Kiểm lại: a.x = 2 × 1 = 2; b.y = 1 × 2 = 2. Bằng nhau nên Ca(OH)2 đúng.

Ví dụ 5: Cách lập công thức hóa học của ammonium sulfate

Đề: Lập công thức hóa học của hợp chất tạo bởi nhóm NH4 (hóa trị I) và nhóm SO4 (hóa trị II).

  1. Gọi công thức là (NH4)x(SO4)y.
  2. 1.x = 2.y → x:y = 2:1 → chọn x = 2, y = 1.
  3. Công thức: (NH4)2SO4 (nhóm NH4 có chỉ số 2 nên đặt trong ngoặc; nhóm SO4 có chỉ số 1 nên không cần ngoặc và không ghi chỉ số).

Kiểm lại: a.x = 1 × 2 = 2; b.y = 2 × 1 = 2. Bằng nhau nên công thức đúng.

Cách kiểm tra một công thức hóa học cho sẵn là đúng hay sai

Phần này là chiều ngược lại của cách lập công thức hóa học: thay vì lập từ đầu, ta dùng đúng quy tắc hóa trị để kiểm tra một công thức đã cho sẵn.

Khi đề bài cho sẵn một công thức và hỏi công thức đó đúng hay sai, làm ngược lại quy trình lập công thức:

  1. Xác định hóa trị đúng của từng nguyên tố (hoặc nhóm nguyên tử) theo bài học hoặc bảng hóa trị.
  2. Xác định chỉ số x, y đang có trong công thức đề cho.
  3. Tính a.x và b.y rồi so sánh.
  4. Nếu a.x = b.y: công thức đúng. Nếu a.x ≠ b.y: công thức sai, cần lập lại theo quy tắc hóa trị để tìm công thức đúng.

Ví dụ 6: Kiểm tra công thức AlO

Đề: Công thức AlO (Al hóa trị III, O hóa trị II) viết như vậy có đúng không?

  1. Chỉ số hiện có: x = 1 (Al), y = 1 (O).
  2. a.x = 3 × 1 = 3; b.y = 2 × 1 = 2.
  3. 3 ≠ 2 nên AlO là công thức sai.
  4. Lập lại theo quy tắc hóa trị: 3.x = 2.y → x:y = 2:3 → công thức đúng là Al2O3.

Bảng tóm tắt một số công thức đã kiểm bằng quy tắc hóa trị

Nguyên tố / nhóm (hóa trị)Công thức đúnga.x = b.y
Al (III) và O (II)Al2O33×2 = 2×3 = 6
Fe (III) và O (II)Fe2O33×2 = 2×3 = 6
C (IV) và O (II)CO24×1 = 2×2 = 4
Na (I) và Cl (I)NaCl1×1 = 1×1 = 1
Ca (II) và OH (I)Ca(OH)22×1 = 1×2 = 2
NH4 (I) và SO4 (II)(NH4)2SO41×2 = 2×1 = 2

Ý nghĩa của công thức hóa học

Một khi đã lập đúng, công thức hóa học mang ba loại thông tin:

  • Nguyên tố nào tạo nên chất. Ví dụ Al2O3 cho biết chất được tạo từ hai nguyên tố nhôm và oxi.
  • Số nguyên tử mỗi nguyên tố có trong một phân tử (hoặc một đơn vị công thức). Al2O3 có 2 nguyên tử Al và 3 nguyên tử O.
  • Phân tử khối của chất (đối với chất có cấu tạo phân tử), tính bằng tổng nguyên tử khối của các nguyên tử có trong công thức.

Ví dụ tính phân tử khối của Al2O3: nguyên tử khối Al = 27, O = 16, nên phân tử khối = 27×2 + 16×3 = 54 + 48 = 102 (đvC). Tương tự, phân tử khối Ca(OH)2 = 40 + (16+1)×2 = 40 + 34 = 74 (đvC); phân tử khối (NH4)2SO4 = (14+4)×2 + 32 + 16×4 = 36 + 32 + 64 = 132 (đvC).

Đây là bước cầu nối sang khái niệm rộng hơn: khi học lên các lớp sau, công thức của hợp chất vô cơ được mở rộng thành công thức phân tử, áp dụng cho cả hợp chất hữu cơ.

Lỗi hay sai khi lập công thức hóa học

  • Quên rút gọn tỉ lệ x:y. Với C (IV) và O (II), nếu không rút gọn 2:4 về 1:2 sẽ ra công thức sai C2O4 thay vì CO2.
  • Không đặt ngoặc cho nhóm nguyên tử khi chỉ số lớn hơn 1. Phải viết Ca(OH)2, không viết CaOH2.
  • Nhầm hóa trị của nhóm nguyên tử với hóa trị của nguyên tố đơn lẻ trong nhóm. Ví dụ nhóm SO4 có hóa trị II (là hóa trị của cả nhóm), không liên quan hóa trị riêng của S hay O.
  • Ghi chỉ số 1. Chỉ số bằng 1 không được viết ra, viết NaCl chứ không viết Na1Cl1.
  • Nhầm hóa trị của nguyên tố có nhiều hóa trị. Sắt có thể là Fe (II) hoặc Fe (III), tạo hai oxit khác nhau (FeO và Fe2O3); phải xác định đúng hóa trị theo đề bài.

Bài tập tự luyện cách lập công thức hóa học (có đáp án)

  1. Lập công thức hóa học của hợp chất tạo bởi Mg (hóa trị II) và Cl (hóa trị I).
  2. Lập công thức hóa học của hợp chất tạo bởi K (hóa trị I) và nhóm SO4 (hóa trị II).
  3. Lập công thức hóa học của hợp chất tạo bởi Fe (hóa trị II) và O (hóa trị II).
  4. Kiểm tra công thức NaO (Na hóa trị I, O hóa trị II) đúng hay sai; nếu sai hãy sửa lại.
  5. Tính phân tử khối của hợp chất K2SO4 vừa lập được ở câu 2 (biết K = 39, S = 32, O = 16).

Đáp án:

  1. 2.x = 1.y → x:y = 1:2 → công thức: MgCl2. Kiểm lại: 2×1 = 1×2 = 2.
  2. 1.x = 2.y → x:y = 2:1 → công thức: K2SO4. Kiểm lại: 1×2 = 2×1 = 2.
  3. 2.x = 2.y → x:y = 1:1 → công thức: FeO. Kiểm lại: 2×1 = 2×1 = 2.
  4. a.x = 1×1 = 1; b.y = 2×1 = 2. Vì 1 ≠ 2 nên NaO sai. Lập lại: 1.x = 2.y → x:y = 2:1 → công thức đúng là Na2O.
  5. Phân tử khối K2SO4 = 39×2 + 32 + 16×4 = 78 + 32 + 64 = 174 (đvC).

Câu hỏi thường gặp về cách lập công thức hóa học

Cách lập công thức hóa học như thế nào?

Xác định kí hiệu và hóa trị của từng nguyên tố (hoặc nhóm nguyên tử), sau đó áp dụng quy tắc hóa trị a.x = b.y để tìm chỉ số x, y nhỏ nhất, rồi viết công thức dạng AxBy.

Lập công thức hóa học là gì?

Là việc viết đúng kí hiệu hóa học của các nguyên tố tạo nên một chất kèm chỉ số phù hợp, sao cho tích hóa trị và chỉ số của nguyên tố này bằng tích hóa trị và chỉ số của nguyên tố kia.

Quy tắc hóa trị dùng để lập công thức ra sao?

Với hợp chất AxBy, hóa trị a của A và hóa trị b của B, quy tắc hóa trị là a.x = b.y; từ đó suy ra tỉ lệ x:y (đã rút gọn) để chọn chỉ số nguyên dương nhỏ nhất.

Công thức hóa học cho biết những gì?

Cho biết nguyên tố nào tạo nên chất, số nguyên tử mỗi nguyên tố trong một phân tử, và tính được phân tử khối của chất.

Làm sao biết một công thức hóa học viết đúng hay sai?

Thay hóa trị đúng vào công thức, tính a.x và b.y rồi so sánh; nếu bằng nhau thì công thức đúng, nếu khác nhau thì công thức sai và cần lập lại theo quy tắc hóa trị.

Kết luận

Cách lập công thức hóa học của bất kỳ hợp chất hai thành phần nào — dù là hai nguyên tố hay một nguyên tố với một nhóm nguyên tử — đều quy về một quy tắc duy nhất: a.x = b.y. Nhớ đúng hóa trị, áp dụng đúng quy tắc, rút gọn tỉ lệ về số nguyên dương nhỏ nhất là lập được công thức, đồng thời có thể dùng chính quy tắc này để kiểm tra công thức cho sẵn đúng hay sai. Nắm chắc phần này trước khi ôn bảng hóa trị hóa học đầy đủ và tìm hiểu sâu hơn về liên kết hóa học, sau đó mở rộng sang khái niệm công thức phân tử ở bậc học cao hơn.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro