
Công thức tính tổng cấp số nhân: Sn, un, lùi vô hạn và ví dụ
Công thức tính tổng cấp số nhân Sn = u1(1 − qⁿ)/(1 − q) với q ≠ 1, trường hợp q = 1, số hạng tổng quát un = u1·qⁿ⁻¹, tổng cấp số nhân lùi vô hạn S = u1/(1 − q). Kèm chứng minh, ví dụ theo dạng đề Toán 11, bài toán gửi tiết kiệm và bài tập có đáp án.
Điểm chính
- Công thức tính tổng cấp số nhân (q ≠ 1): Sn = u1(1 − qn)/(1 − q). Nếu q = 1: Sn = n · u1.
- Số hạng tổng quát: un = u1 · qn−1.
- Lùi vô hạn (|q| < 1): S = u1/(1 − q).
- Ba số hạng liên tiếp: uk² = uk−1 · uk+1.
Cấp số nhân là loại dãy số mô tả mọi thứ tăng hoặc giảm "theo phần trăm": tiền gửi lãi kép, vi khuẩn nhân đôi, giá trị tài sản khấu hao. Theo chương trình GDPT 2018, cấp số nhân được học ở Toán 11 ngay sau cấp số cộng. Bài viết trình bày định nghĩa, số hạng tổng quát, công thức tính tổng cấp số nhân kèm chứng minh, tổng cấp số nhân lùi vô hạn và các dạng bài hay gặp.
Cấp số nhân là gì?
Cấp số nhân là dãy số mà kể từ số hạng thứ hai, mỗi số hạng bằng số hạng đứng ngay trước nó nhân với một số không đổi q:
un+1 = un · q (với mọi n ≥ 1)
Số q gọi là công bội. Ví dụ: 2, 6, 18, 54, ... có q = 3; dãy 81, 27, 9, 3, ... có q = 1/3; dãy 1, −2, 4, −8, ... có q = −2 (dấu đan xen).
Tính chất: với ba số hạng liên tiếp, uk² = uk−1 · uk+1. Nếu các số hạng dương thì uk là trung bình nhân của hai số bên cạnh: uk = √(uk−1 · uk+1).
Số hạng tổng quát của cấp số nhân
un = u1 · qn−1
Đi từ u1 đến un cần nhân với q đúng n − 1 lần. Hệ quả: um/uk = qm−k, rất tiện khi đề cho hai số hạng không liền nhau.
Công thức tính tổng cấp số nhân
Sn = u1 · (1 − qn)/(1 − q) (q ≠ 1) và Sn = n · u1 (q = 1)
Khi q > 1, nhiều người viết dạng tương đương Sn = u1(qn − 1)/(q − 1) để tử và mẫu cùng dương, tính nhẩm dễ hơn.
Chứng minh
Viết Sn và q · Sn rồi trừ vế theo vế:
Sn = u1 + u1q + u1q² + ... + u1qn−1
q · Sn = u1q + u1q² + ... + u1qn−1 + u1qn
Các số hạng ở giữa triệt tiêu, còn lại Sn − qSn = u1 − u1qn, tức Sn(1 − q) = u1(1 − qn). Chia cho 1 − q (được phép vì q ≠ 1) ta có công thức. Khi q = 1 mọi số hạng bằng u1, nên Sn = n · u1.
Tổng cấp số nhân lùi vô hạn
Cấp số nhân vô hạn có |q| < 1 gọi là cấp số nhân lùi vô hạn. Khi n tăng mãi, qn tiến về 0 (xem giới hạn của dãy số), nên từ công thức Sn ta được:
S = u1/(1 − q) (|q| < 1)
Công thức này dùng để đổi số thập phân vô hạn tuần hoàn ra phân số và giải các bài toán "cộng mãi không hết" trong hình học.
So sánh cấp số cộng và cấp số nhân
| Cấp số cộng | Cấp số nhân | |
|---|---|---|
| Quy luật | un+1 = un + d | un+1 = un · q |
| Số hạng tổng quát | u1 + (n − 1)d | u1 · qn−1 |
| Tổng n số hạng | n(u1 + un)/2 | u1(1 − qn)/(1 − q) |
| Ba số liên tiếp | 2uk = uk−1 + uk+1 | uk² = uk−1 · uk+1 |
Ôn lại phần cấp số cộng tại bài công thức tính tổng cấp số cộng.
Ví dụ áp dụng công thức tính tổng cấp số nhân
Ví dụ 1: Biết u1 và q
Đề: Cấp số nhân có u1 = 2, q = 3. Tính S6.
Giải: S6 = 2 · (36 − 1)/(3 − 1) = 2 · 728/2 = 728. Kiểm tra: 2 + 6 + 18 + 54 + 162 + 486 = 728.
Ví dụ 2: Tổng các lũy thừa của 2
Đề: Tính 1 + 2 + 2² + ... + 29.
Giải: Có 10 số hạng, u1 = 1, q = 2: S = (210 − 1)/(2 − 1) = 1023.
Ví dụ 3 (dạng đề Toán 11): Biết hai số hạng
Đề: Cấp số nhân có u2 = 6, u5 = 162. Tìm u1, q và S5.
Giải:
- u5/u2 = q³ = 162/6 = 27, nên q = 3.
- u1 = u2/q = 2.
- S5 = 2 · (35 − 1)/2 = 242.
Ví dụ 4: Công bội âm
Đề: Tính tổng 5 số hạng đầu của cấp số nhân u1 = 1, q = −2.
Giải: S5 = 1 · (1 − (−2)5)/(1 − (−2)) = (1 + 32)/3 = 11. Kiểm tra: 1 − 2 + 4 − 8 + 16 = 11.
Ví dụ 5: Cấp số nhân lùi vô hạn và số thập phân tuần hoàn
Đề: Tính 1 + 1/2 + 1/4 + 1/8 + ... và viết 0,(3) dưới dạng phân số.
Giải:
- u1 = 1, q = 1/2: S = 1/(1 − 1/2) = 2.
- 0,(3) = 0,3 + 0,03 + 0,003 + ... là cấp số nhân lùi vô hạn u1 = 3/10, q = 1/10: S = (3/10)/(9/10) = 1/3.
Ví dụ 6 (bài toán thực tế): Gửi tiết kiệm đều đặn
Đề: Đầu mỗi năm, một người gửi 10 triệu đồng vào ngân hàng với lãi suất giả định 6%/năm, lãi nhập gốc. Hỏi cuối năm thứ 5 người đó có bao nhiêu tiền (làm tròn đến nghìn đồng)?
Giải:
- Khoản gửi năm thứ nhất sinh lãi 5 năm, trở thành 10 · 1,065; khoản gửi năm thứ hai thành 10 · 1,064; ...; khoản gửi năm thứ năm thành 10 · 1,06.
- Tổng T = 10 · 1,06 + 10 · 1,06² + ... + 10 · 1,065 là tổng cấp số nhân u1 = 10 · 1,06, q = 1,06, n = 5.
- T = 10,6 · (1,065 − 1)/0,06 ≈ 59,753 (triệu đồng), tức khoảng 59 753 000 đồng.
Cách tính lãi kép cho một khoản gửi duy nhất xem bài công thức tính lãi kép ngân hàng.
Lỗi hay sai khi dùng công thức tính tổng cấp số nhân
- Dùng công thức khi q = 1. Mẫu 1 − q bằng 0; phải dùng Sn = n · u1.
- Viết un = u1 · qn. Số mũ đúng là n − 1.
- Sai dấu với q âm: (−2)5 = −32, không phải 32. Luôn đặt q âm trong ngoặc.
- Lấy căn thiếu nghiệm: q² = 4 cho q = 2 hoặc q = −2; cần xét cả hai (số mũ chẵn), còn q³ = 27 chỉ cho q = 3.
- Dùng công thức lùi vô hạn khi |q| ≥ 1. Khi đó tổng không hữu hạn.
- Đếm sai số số hạng trong 1 + 2 + ... + 29: có 10 số hạng (mũ từ 0 đến 9), không phải 9.
Bài tập tự luyện có đáp án
- Cấp số nhân có u1 = 3, q = 2. Tính S8.
- Tính 81 + 27 + 9 + 3 + 1 bằng công thức tính tổng cấp số nhân.
- Tính tổng 8 − 4 + 2 − 1 + ... (vô hạn).
- Viết số 0,(12) = 0,121212... dưới dạng phân số tối giản.
- Cấp số nhân có u3 = 12, u6 = 96. Tính S6.
Đáp án:
- S8 = 3 · (28 − 1) = 3 · 255 = 765.
- u1 = 81, q = 1/3, n = 5: S = 81 · (1 − 1/243)/(2/3) = 121.
- u1 = 8, q = −1/2: S = 8/(1 + 1/2) = 16/3.
- u1 = 12/100, q = 1/100: S = (12/100)/(99/100) = 12/99 = 4/33.
- q³ = 96/12 = 8, q = 2, u1 = 12/4 = 3; S6 = 3 · (26 − 1) = 189.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính tổng cấp số nhân là gì?
Sn = u1(1 − qn)/(1 − q) khi q ≠ 1, và Sn = n · u1 khi q = 1. Với u1 = 2, q = 3 thì S6 = 728.
Cấp số nhân là gì?
Dãy số mà mỗi số hạng (từ số hạng thứ hai) bằng số hạng trước nhân với một số không đổi q, gọi là công bội.
Công thức số hạng tổng quát của cấp số nhân là gì?
un = u1 · qn−1. Ví dụ u1 = 2, q = 3 thì u5 = 162.
Tổng cấp số nhân lùi vô hạn tính thế nào?
Khi |q| < 1: S = u1/(1 − q). Ví dụ 1 + 1/2 + 1/4 + ... = 2.
Cách tìm công bội q?
q = u2/u1, hoặc từ qm−k = um/uk khi biết hai số hạng bất kỳ.
Cấp số nhân học ở lớp mấy?
Toán 11 theo chương trình GDPT 2018; tổng lùi vô hạn học ở chương giới hạn cùng lớp.
Kết luận
Công thức tính tổng cấp số nhân ra đời từ một mẹo duy nhất: nhân tổng với công bội rồi trừ đi để các số hạng giữa triệt tiêu. Nhớ mẹo này, bạn tự dựng lại được công thức khi quên, và hiểu vì sao cần điều kiện q ≠ 1 hay |q| < 1. Hãy luyện thêm các bài toán lãi suất, tăng trưởng dân số để thấy cấp số nhân xuất hiện trong đời sống, bắt đầu từ bài công thức tính lãi suất.

