
Công thức tính tổng cấp số cộng: Sn, un, công sai và ví dụ
Công thức tính tổng cấp số cộng Sn = n(u1 + un)/2 và Sn = n[2u1 + (n − 1)d]/2, kèm số hạng tổng quát un = u1 + (n − 1)d, tính chất ba số hạng liên tiếp, cách đếm số số hạng, ví dụ theo dạng đề Toán 11 và bài tập có đáp án.
Điểm chính
- Công thức tính tổng cấp số cộng: Sn = n(u1 + un)/2 = n[2u1 + (n − 1)d]/2.
- Số hạng tổng quát: un = u1 + (n − 1)d.
- Số số hạng của dãy cách đều: n = (số cuối − số đầu)/d + 1.
- Từ tổng suy ra số hạng: un = Sn − Sn−1.
Cấp số cộng là một trong hai loại dãy số đặc biệt được học ở Toán 11 theo chương trình GDPT 2018 (loại còn lại là cấp số nhân). Dạng bài hay gặp nhất là tính tổng nhiều số hạng mà không cộng tay từng số. Bài viết trình bày định nghĩa, số hạng tổng quát, công thức tính tổng cấp số cộng kèm chứng minh, rồi đi qua các dạng bài từ cơ bản đến dạng đề thi.
Cấp số cộng là gì?
Cấp số cộng là dãy số (hữu hạn hoặc vô hạn) mà kể từ số hạng thứ hai, mỗi số hạng bằng số hạng đứng ngay trước nó cộng với một số không đổi d:
un+1 = un + d (với mọi n ≥ 1)
Số d gọi là công sai. Ví dụ: 3, 7, 11, 15, ... là cấp số cộng với u1 = 3, d = 4. Dãy 10, 7, 4, 1, ... có d = −3. Dãy 5, 5, 5, ... có d = 0.
Tính chất: ba số hạng liên tiếp uk−1, uk, uk+1 thỏa mãn uk = (uk−1 + uk+1)/2, tức số ở giữa là trung bình cộng của hai số bên cạnh. Đây là cách nhanh nhất để kiểm tra ba số a, b, c có lập thành cấp số cộng hay không: kiểm tra a + c = 2b.
Số hạng tổng quát của cấp số cộng
un = u1 + (n − 1)d
Đi từ u1 đến un phải cộng công sai đúng n − 1 lần, nên un = u1 + (n − 1)d. Hệ quả: với hai số hạng bất kỳ, um − uk = (m − k)d, nên d = (um − uk)/(m − k).
Đếm số số hạng: dãy cách đều từ a đến b với khoảng cách d có n = (b − a)/d + 1 số hạng. Ví dụ các số có hai chữ số chia hết cho 7 là 14, 21, ..., 98, gồm (98 − 14)/7 + 1 = 13 số.
Công thức tính tổng cấp số cộng
Tổng n số hạng đầu Sn = u1 + u2 + ... + un được tính bằng một trong hai dạng:
Sn = n(u1 + un)/2 hoặc Sn = n[2u1 + (n − 1)d]/2
- Dạng thứ nhất dùng khi đã biết số hạng đầu và số hạng cuối.
- Dạng thứ hai có được bằng cách thay un = u1 + (n − 1)d vào dạng thứ nhất; dùng khi biết u1 và d.
Chứng minh (cách của Gauss)
Viết tổng hai lần, một lần xuôi và một lần ngược:
Sn = u1 + u2 + ... + un−1 + un
Sn = un + un−1 + ... + u2 + u1
Cộng theo từng cột: u1 + un = u2 + un−1 = ... (mỗi lần số bên trái tăng d thì số bên phải giảm d). Có n cột bằng nhau, nên 2Sn = n(u1 + un), suy ra Sn = n(u1 + un)/2. Câu chuyện quen thuộc kể rằng Gauss lúc nhỏ đã tính 1 + 2 + ... + 100 theo đúng cách ghép cặp này: 50 cặp, mỗi cặp bằng 101, được 5050.
Tìm số hạng khi biết tổng: vì Sn = Sn−1 + un, ta có un = Sn − Sn−1 với n ≥ 2 và u1 = S1.
Các dạng bài dùng công thức tính tổng cấp số cộng
| Đề cho | Cần tìm | Cách làm |
|---|---|---|
| u1, d, n | Sn | Thay thẳng vào Sn = n[2u1 + (n − 1)d]/2 |
| Số đầu, số cuối, khoảng cách | Tổng dãy cách đều | Đếm n = (cuối − đầu)/d + 1, rồi S = n(đầu + cuối)/2 |
| Hai điều kiện về uk, Sm | u1, d | Viết mỗi điều kiện theo u1, d, giải hệ hai ẩn |
| u1, d, Sn | n | Giải phương trình bậc hai theo n, chỉ nhận nghiệm nguyên dương |
| Biểu thức Sn | un | un = Sn − Sn−1, kiểm tra riêng u1 = S1 |
Nắm bảng này, gần như mọi câu hỏi về công thức tính tổng cấp số cộng trong đề kiểm tra Toán 11 đều quy về một trong năm dạng trên.
Ví dụ áp dụng công thức tính tổng cấp số cộng
Ví dụ 1: Biết u1 và d
Đề: Cho cấp số cộng có u1 = 3, d = 4. Tính u20 và S20.
Giải:
- u20 = 3 + 19 · 4 = 79.
- S20 = 20 · (3 + 79)/2 = 10 · 82 = 820.
- Kiểm tra bằng dạng thứ hai: S20 = 20 · (2 · 3 + 19 · 4)/2 = 10 · 82 = 820.
Ví dụ 2: Tổng các số tự nhiên và số lẻ
Đề: Tính A = 1 + 2 + ... + 100 và B = 1 + 3 + 5 + ... + 99.
Giải:
- A có 100 số hạng: A = 100 · (1 + 100)/2 = 5050.
- B có (99 − 1)/2 + 1 = 50 số hạng: B = 50 · (1 + 99)/2 = 2500.
- Nhận xét: tổng n số lẻ đầu tiên bằng n² (ở đây 50² = 2500).
Ví dụ 3 (dạng đề Toán 11): Tìm u1 và d từ hai điều kiện
Đề: Cấp số cộng có u4 = 10 và S6 = 51. Tìm u1 và d.
Giải:
- u4 = u1 + 3d = 10.
- S6 = 6(2u1 + 5d)/2 = 3(2u1 + 5d) = 51, nên 2u1 + 5d = 17.
- Thế u1 = 10 − 3d: 20 − 6d + 5d = 17, suy ra d = 3, u1 = 1.
- Kiểm tra: 1 + 4 + 7 + 10 + 13 + 16 = 51 và u4 = 10.
Ví dụ 4: Tìm số số hạng n khi biết tổng
Đề: Cấp số cộng có u1 = 2, d = 3. Cần cộng bao nhiêu số hạng đầu để được tổng 155?
Giải:
- Sn = n[4 + 3(n − 1)]/2 = n(3n + 1)/2 = 155.
- n(3n + 1) = 310, tức 3n² + n − 310 = 0.
- Giải được n = 10 (nghiệm còn lại âm, loại). Kiểm tra: 10 · 31 = 310.
Ví dụ 5 (bài toán thực tế): Số ghế trong hội trường
Đề: Một hội trường có 15 hàng ghế. Hàng đầu có 20 ghế, mỗi hàng sau nhiều hơn hàng trước 3 ghế. Hỏi hàng cuối có bao nhiêu ghế và cả hội trường có bao nhiêu ghế?
Giải:
- Số ghế các hàng lập thành cấp số cộng u1 = 20, d = 3, n = 15.
- Hàng cuối: u15 = 20 + 14 · 3 = 62 ghế.
- Tổng: S15 = 15 · (20 + 62)/2 = 615 ghế.
Ví dụ 6: Tổng các số có hai chữ số chia hết cho 7
Giải: Dãy 14, 21, ..., 98 có 13 số hạng, tổng S = 13 · (14 + 98)/2 = 13 · 56 = 728.
Lỗi hay sai khi dùng công thức tính tổng cấp số cộng
- Đếm sai số số hạng. Từ 2 đến 200 các số chẵn có 100 số, không phải 99 hay 200. Luôn dùng n = (cuối − đầu)/d + 1.
- Quên chia 2 trong Sn = n(u1 + un)/2.
- Viết un = u1 + nd. Đúng là (n − 1)d, vì u1 đã là số hạng thứ nhất.
- Nhầm Sn với un khi đề hỏi "số hạng thứ n" hay "tổng n số hạng".
- Quên điều kiện n nguyên dương khi giải phương trình tìm n, dẫn đến giữ nghiệm âm hoặc phân số.
- Dùng un = Sn − Sn−1 cho n = 1. Với n = 1 phải lấy u1 = S1.
Bài tập tự luyện có đáp án
- Cấp số cộng có u1 = 5, d = 2. Tính S10.
- Tính tổng 2 + 4 + 6 + ... + 200.
- Cấp số cộng có u1 = −3, d = 5. Tính S12.
- Dãy số có tổng n số hạng đầu Sn = 3n² + 2n. Chứng minh dãy là cấp số cộng, tìm u1 và d.
- Cho 1 + 5 + 9 + ... + x = 231, với các số hạng lập thành cấp số cộng. Tìm x.
Đáp án:
- S10 = 10 · (10 + 18)/2 = 140.
- Có 100 số hạng, tổng = 100 · (2 + 200)/2 = 10 100.
- S12 = 12 · (−6 + 55)/2 = 294.
- un = Sn − Sn−1 = 6n − 1 (n ≥ 2), và u1 = S1 = 5 = 6 · 1 − 1. Vậy un = 6n − 1 với mọi n, là cấp số cộng có u1 = 5, d = 6.
- u1 = 1, d = 4: Sn = n(2n − 1) = 231, suy ra n = 11 và x = u11 = 1 + 10 · 4 = 41.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính tổng cấp số cộng là gì?
Sn = n(u1 + un)/2 hoặc Sn = n[2u1 + (n − 1)d]/2. Với u1 = 3, d = 4 thì S20 = 820.
Cấp số cộng là gì?
Dãy số mà mỗi số hạng (từ số hạng thứ hai) bằng số hạng trước cộng với một số không đổi d, gọi là công sai.
Công thức số hạng tổng quát của cấp số cộng là gì?
un = u1 + (n − 1)d. Ví dụ u1 = 2, d = 3 thì u10 = 29.
Cách tính công sai của cấp số cộng?
d = u2 − u1, hoặc d = (um − uk)/(m − k) khi biết hai số hạng bất kỳ.
Làm sao biết một dãy có bao nhiêu số hạng?
n = (số cuối − số đầu)/d + 1. Dãy 14, 21, ..., 98 có 13 số hạng.
Cấp số cộng học ở lớp mấy?
Toán 11, chương dãy số, theo chương trình GDPT 2018.
Kết luận
Công thức tính tổng cấp số cộng chỉ cần ba đại lượng: số số hạng, số hạng đầu và số hạng cuối (hoặc công sai). Phần lớn lỗi nằm ở chỗ đếm sai n, nên hãy luôn tính n bằng công thức thay vì đếm nhẩm. Bước tiếp theo, bạn có thể học cấp số nhân, nơi phép cộng công sai được thay bằng phép nhân công bội, và giới hạn của dãy số.

