
Công thức tính diện tích parabol: cổng parabol, tích phân, cách nhanh
Ba cách tính diện tích hình parabol: công thức Archimedes S = ⅔·đáy·cao cho cổng parabol, tích phân cho hình phẳng giới hạn bởi parabol, và công thức nhanh S = |a|(x₂ − x₁)³/6 = Δ√Δ/(6a²) cho phần giữa parabol với trục hoành hoặc đường thẳng. Kèm chứng minh, ví dụ dạng đề THPT và bài tập có đáp án.
Điểm chính
- Công thức tính diện tích parabol (cổng parabol đáy a, cao h): S = ⅔ · a · h.
- Tổng quát: S = ∫αβ |f(x) − g(x)| dx.
- Phần giữa parabol và Ox (hoặc đường thẳng): S = |a|(x₂ − x₁)³/6 = Δ√Δ/(6a²).
- Công thức nhanh chỉ dùng khi hai cận là hai giao điểm.
"Diện tích parabol" thường được hiểu theo hai nghĩa: diện tích một hình có dạng parabol trong thực tế (cổng, mái vòm, cửa sổ) và diện tích hình phẳng giới hạn bởi parabol với trục hoành hoặc một đường khác trong bài tích phân. Theo chương trình GDPT 2018, học sinh học đồ thị hàm bậc hai ở Toán 10 và dùng tích phân tính diện tích hình phẳng ở Toán 12. Bài viết trình bày đủ ba công thức tính diện tích parabol, giải thích vì sao chúng đúng và khi nào được dùng cách nhanh.
Công thức tính diện tích parabol dạng cổng (Archimedes)
Xét hình giới hạn bởi một parabol và một đoạn thẳng vuông góc với trục đối xứng của nó, như một chiếc cổng parabol. Gọi a là độ rộng chân cổng (đáy), h là khoảng cách từ đỉnh parabol đến đáy (chiều cao). Khi đó:
S = ⅔ · a · h
Nói cách khác, hình parabol chiếm đúng ⅔ diện tích hình chữ nhật a × h bao quanh nó. Kết quả này được Archimedes chứng minh từ thế kỷ III trước Công nguyên bằng phương pháp vét cạn, trước khi có tích phân. Điểm mạnh của công thức: không cần biết phương trình parabol, chỉ cần đo đáy và chiều cao.
Chứng minh bằng tích phân
- Đặt hệ trục có gốc tại trung điểm đáy, trục Oy là trục đối xứng. Parabol qua đỉnh (0; h) và hai chân (±a/2; 0) có phương trình y = h(1 − 4x²/a²).
- S = ∫−a/2a/2 h(1 − 4x²/a²) dx = h · [x − 4x³/(3a²)]−a/2a/2.
- = h · 2 · (a/2 − a/6) = h · 2 · a/3 = ⅔ · a · h.
Archimedes còn chứng minh một kết quả tổng quát hơn: phần giới hạn bởi parabol và một dây cung bất kỳ có diện tích bằng 4/3 diện tích tam giác nội tiếp có cùng đáy là dây cung, đỉnh là điểm trên parabol mà tại đó tiếp tuyến song song với dây cung.
Công thức tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi parabol bằng tích phân
Với hai hàm số liên tục y = f(x), y = g(x) trên đoạn [α; β], diện tích hình phẳng giới hạn bởi hai đồ thị và hai đường thẳng x = α, x = β là:
S = ∫αβ |f(x) − g(x)| dx
Khi g(x) = 0 (trục hoành), công thức thành S = ∫ |f(x)| dx. Các bước làm:
- Giải f(x) = g(x) để tìm hoành độ giao điểm (thường cần công thức tính delta).
- Xác định trên từng khoảng hàm nào nằm trên để bỏ dấu giá trị tuyệt đối.
- Tính tích phân và cộng các phần.
Công thức nhanh: parabol và trục hoành, parabol và đường thẳng
Nếu hiệu f(x) − g(x) là một tam thức bậc hai ax² + bx + c có hai nghiệm x₁ < x₂ (Δ > 0), thì phần giới hạn giữa hai đồ thị có diện tích:
S = |a| · (x₂ − x₁)³ / 6 = Δ√Δ / (6a²)
Vì sao: viết ax² + bx + c = a(x − x₁)(x − x₂). Tích phân |a(x − x₁)(x − x₂)| trên [x₁; x₂] bằng |a| · (x₂ − x₁)³/6 (đổi biến t = x − x₁ rồi tính ∫0d t(d − t) dt = d³/6 với d = x₂ − x₁). Vì x₂ − x₁ = √Δ/|a|, thay vào được Δ√Δ/(6a²).
Công thức áp dụng được cho: parabol với trục hoành, parabol với một đường thẳng, và hai parabol với nhau (miễn hiệu vẫn là bậc hai). Nó chỉ đúng khi cận tích phân chính là hai giao điểm.
Ví dụ áp dụng công thức tính diện tích parabol
Ví dụ 1: Cổng parabol
Đề: Một cổng có dạng parabol, chân cổng rộng 4 m, đỉnh cổng cao 3 m. Tính diện tích mặt cổng.
Giải: S = ⅔ · 4 · 3 = 8 (m²).
Ví dụ 2 (dạng đề THPT): Chi phí sơn cổng
Đề: Mặt trước một cổng parabol rộng 6 m, cao 4,5 m. Chi phí sơn là 200 000 đồng/m². Tính chi phí sơn mặt trước cổng.
Giải:
- S = ⅔ · 6 · 4,5 = 18 (m²).
- Chi phí = 18 · 200 000 = 3 600 000 (đồng).
Ví dụ 3: Parabol và trục hoành
Đề: Tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi y = x² − 4 và trục hoành.
Giải:
- Giao điểm: x² − 4 = 0 ⇔ x = ±2. Trên [−2; 2], x² − 4 ≤ 0.
- S = ∫−22 (4 − x²) dx = [4x − x³/3]−22 = (8 − 8/3) − (−8 + 8/3) = 32/3.
- Kiểm tra bằng công thức nhanh: |a| = 1, x₂ − x₁ = 4, S = 4³/6 = 64/6 = 32/3.
- Kiểm tra bằng Archimedes: đáy 4, chiều cao |y(0)| = 4, S = ⅔ · 4 · 4 = 32/3. Cả ba cách khớp nhau.
Ví dụ 4 (dạng đề THPT): Parabol và đường thẳng
Đề: Tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi y = x² và y = x + 2.
Giải:
- Hoành độ giao điểm: x² = x + 2 ⇔ x² − x − 2 = 0 ⇔ x = −1 hoặc x = 2.
- Trên [−1; 2], đường thẳng nằm trên: S = ∫−12 (x + 2 − x²) dx = [x²/2 + 2x − x³/3]−12 = 10/3 − (−7/6) = 9/2.
- Công thức nhanh: Δ = 1 + 8 = 9, S = 9 · 3/(6 · 1) = 9/2.
Ví dụ 5: Hai parabol
Đề: Tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi y = x² và y = 2 − x².
Giải: Hiệu (2 − x²) − x² = 2 − 2x², nghiệm x = ±1, hệ số |a| = 2. S = 2 · 2³/6 = 8/3. Tích phân kiểm tra: ∫−11 (2 − 2x²) dx = 4 − 4/3 = 8/3.
Ví dụ 6: Khi không dùng được công thức nhanh
Đề: Tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi y = x², trục hoành và các đường thẳng x = 0, x = 3.
Giải: Cận x = 3 không phải giao điểm của parabol với Ox, nên phải tính tích phân: S = ∫03 x² dx = [x³/3]03 = 9.
Lỗi hay sai khi dùng công thức tính diện tích parabol
- Dùng ½ · a · h như tam giác hoặc a · h như hình chữ nhật. Hình parabol là ⅔ · a · h.
- Dùng công thức nhanh khi cận không phải giao điểm, như ví dụ 6.
- Quên dấu giá trị tuyệt đối trong tích phân, dẫn đến diện tích âm hoặc các phần trên, dưới trục triệt tiêu nhau.
- Lấy sai hệ số a khi dùng |a|(x₂ − x₁)³/6: a là hệ số x² của hiệu f − g, không phải của riêng parabol ban đầu (ví dụ 5 có a = −2 chứ không phải 1).
- Nhầm chiều cao h với tung độ đỉnh khi đáy không nằm trên trục hoành: h là khoảng cách từ đỉnh đến đáy.
Bài tập tự luyện có đáp án
- Tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi y = x² − 2x và trục hoành.
- Tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi y = x² và y = 4.
- Một cửa sổ hình parabol rộng 8 dm, cao 6 dm. Tính diện tích cửa sổ.
- Tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi y = 2x² − 8 và trục hoành.
- Tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi y = x², trục hoành, x = 1 và x = 2.
Đáp án:
- Nghiệm 0 và 2, S = 2³/6 = 4/3.
- Hiệu 4 − x², nghiệm ±2, S = 4³/6 = 32/3.
- S = ⅔ · 8 · 6 = 32 dm².
- Nghiệm ±2, |a| = 2, S = 2 · 64/6 = 64/3.
- S = ∫12 x² dx = (8 − 1)/3 = 7/3.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính diện tích parabol là gì?
S = ⅔ · a · h với a là đáy, h là chiều cao. Cổng rộng 4 m, cao 3 m có diện tích 8 m².
Diện tích cổng parabol tính thế nào?
Đo chân cổng a và chiều cao h, rồi tính S = ⅔ · a · h; không cần phương trình parabol.
Tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi parabol và trục hoành thế nào?
Tìm hai giao điểm rồi tính ∫|f(x)| dx, hoặc dùng S = |a|(x₂ − x₁)³/6. Với y = x² − 4, S = 32/3.
Diện tích giữa parabol và đường thẳng tính thế nào?
Lập hiệu f − g, tìm hai nghiệm, dùng S = |a'|(x₂ − x₁)³/6. Với y = x² và y = x + 2, S = 9/2.
Vì sao diện tích parabol bằng ⅔ hình chữ nhật?
Tích phân của y = h(1 − 4x²/a²) trên [−a/2; a/2] bằng ⅔ · a · h; Archimedes chứng minh điều này bằng phương pháp vét cạn.
Công thức tính diện tích parabol học ở lớp mấy?
Parabol ở Toán 10; tích phân tính diện tích ở Toán 12 theo chương trình GDPT 2018.
Kết luận
Có ba công thức tính diện tích parabol cần nhớ: ⅔ · đáy · cao cho hình parabol thực tế, tích phân ∫|f − g| cho mọi hình phẳng, và |a|(x₂ − x₁)³/6 để tính nhanh khi cận là hai giao điểm. Dùng hai cách để kiểm tra chéo nhau là thói quen tốt trong phòng thi. Muốn ôn lại đồ thị hàm bậc hai, xem phương trình parabol; bước tiếp theo sau diện tích là thể tích khối tròn xoay.

