
Công thức tính diện tích hình thang và cách giải các dạng bài
Diện tích hình thang bằng tổng hai đáy nhân chiều cao rồi chia 2. Bài viết giải thích vì sao, áp dụng cho hình thang vuông và cân, cách tìm ngược đáy hoặc chiều cao, kèm ví dụ thực tế và bài tập có đáp án.
Điểm chính
- Công thức tính diện tích hình thang: S = (a + b) · h : 2.
- a, b là độ dài hai đáy, h là chiều cao (khoảng cách giữa hai đáy), cùng đơn vị đo.
- Viết gọn: S = m · h, với m là đường trung bình.
- Tìm ngược: h = 2S : (a + b); tổng hai đáy a + b = 2S : h.
Hình thang là tứ giác có hai cạnh đối song song, gọi là hai đáy. Theo chương trình GDPT 2018, học sinh học diện tích hình thang ở lớp 5, học thêm hình thang cân ở lớp 6, và gặp lại hình thang trong các bài chứng minh ở lớp 8. Đây là dạng bài nhìn thì dễ nhưng hay mất điểm vì quên chia 2 hoặc lấy cạnh bên làm chiều cao. Bài viết trình bày công thức tính diện tích hình thang, lí do nó đúng và cách xử lí từng loại hình thang.
Nhận biết đáy và chiều cao của hình thang
Trước khi thay số, cần chỉ đúng ba đại lượng trên hình:
- Hai đáy là hai cạnh song song. Hình thang không nhất thiết được vẽ "nằm ngang": nếu hình bị xoay, hãy tìm cặp cạnh song song, đó mới là hai đáy.
- Hai cạnh bên là hai cạnh còn lại, không song song với nhau.
- Chiều cao là khoảng cách giữa hai đường thẳng chứa hai đáy. Từ bất kì điểm nào trên đáy này hạ vuông góc xuống đáy kia đều được cùng một độ dài, nên chân đường cao có thể nằm ngoài đoạn đáy mà kết quả không đổi.
Ba loại hình thang hay gặp: hình thang thường, hình thang vuông (có một góc vuông, kéo theo có hai góc vuông kề một cạnh bên) và hình thang cân (hai góc kề một đáy bằng nhau, hai cạnh bên bằng nhau, hai đường chéo bằng nhau). Cách tính diện tích giống nhau; chỉ cách tìm chiều cao là khác.
Công thức tính diện tích hình thang
S = (a + b) · h : 2
- a: đáy lớn; b: đáy bé (thứ tự không quan trọng vì chỉ dùng tổng a + b).
- h: chiều cao, là độ dài đoạn vuông góc nối hai đáy.
- S: diện tích, đơn vị là bình phương của đơn vị độ dài.
Phát biểu bằng lời theo cách học ở lớp 5: diện tích hình thang bằng tổng độ dài hai đáy nhân với chiều cao (cùng một đơn vị đo) rồi chia cho 2.
Vì đường trung bình m của hình thang bằng nửa tổng hai đáy, m = (a + b)/2, ta còn viết được S = m · h. Xem thêm về đường trung bình trong hình học.
Vì sao công thức tính diện tích hình thang đúng?
Cách 1: Ghép hai hình thang thành hình bình hành
Lấy hai hình thang giống hệt nhau, xoay ngược một hình 180° rồi ghép cạnh bên vào nhau. Đáy lớn của hình này nối tiếp đáy bé của hình kia, nên ta được một hình bình hành có đáy a + b và chiều cao vẫn là h. Diện tích hình bình hành là (a + b) · h (xem bài diện tích hình bình hành), mà nó gồm hai hình thang bằng nhau, nên mỗi hình thang có diện tích (a + b) · h : 2.
Cách 2: Chia thành hai tam giác
Kẻ đường chéo AC của hình thang ABCD (AB // CD). Hai tam giác ABC và ACD có cùng chiều cao h (khoảng cách giữa hai đáy) và các đáy lần lượt là a, b. Tổng diện tích: ½ · a · h + ½ · b · h = (a + b) · h : 2. Cách này dùng công thức diện tích tam giác đã học.
Công thức tính diện tích hình thang vuông và hình thang cân
Hình thang vuông
Hình thang vuông có một cạnh bên vuông góc với hai đáy. Cạnh bên đó chính là chiều cao, nên chỉ việc thay vào S = (a + b) · h : 2. Cạnh bên còn lại là cạnh xiên, không phải chiều cao.
Hình thang cân
Hình thang cân có hai cạnh bên bằng nhau (bằng c). Hạ hai đường cao từ hai đầu đáy bé xuống đáy lớn, ta được một hình chữ nhật ở giữa và hai tam giác vuông bằng nhau ở hai bên, mỗi tam giác có cạnh góc vuông nằm trên đáy dài (a − b)/2. Theo định lí Pythagore:
h = √(c² − ((a − b)/2)²)
Sau đó thay h vào công thức chung. Đây là dạng hay gặp ở lớp 8 và 9 vì phải kết hợp hai kiến thức.
Cách tìm đáy hoặc chiều cao khi biết diện tích
| Cần tìm | Công thức |
|---|---|
| Diện tích | S = (a + b) · h : 2 |
| Chiều cao | h = 2S : (a + b) |
| Tổng hai đáy | a + b = 2S : h |
| Một đáy khi biết đáy kia | a = 2S : h − b |
| Đường trung bình | m = (a + b) : 2 = S : h |
Ví dụ áp dụng công thức tính diện tích hình thang
Ví dụ 1: Tính diện tích trực tiếp
Đề: Hình thang có đáy lớn 10 cm, đáy bé 6 cm, chiều cao 5 cm. Tính diện tích.
Giải: S = (10 + 6) · 5 : 2 = 16 · 5 : 2 = 40 (cm²).
Ví dụ 2: Tìm chiều cao
Đề: Hình thang có diện tích 60 cm², hai đáy dài 12 cm và 8 cm. Tính chiều cao.
Giải: h = 2S : (a + b) = 120 : 20 = 6 (cm).
Ví dụ 3: Hình thang cân chưa biết chiều cao
Đề: Hình thang cân ABCD có đáy lớn CD = 16 cm, đáy bé AB = 10 cm, cạnh bên 5 cm. Tính diện tích.
Giải:
- Hạ AH, BK vuông góc với CD. Khi đó DH = KC = (16 − 10) : 2 = 3 (cm).
- Tam giác ADH vuông tại H: AH = √(5² − 3²) = √16 = 4 (cm).
- S = (16 + 10) · 4 : 2 = 52 (cm²).
Ví dụ 4 (dạng đề lớp 5): Tìm hai đáy khi biết hiệu
Đề: Hình thang có diện tích 90 m², chiều cao 6 m, đáy lớn hơn đáy bé 4 m. Tính mỗi đáy.
Giải:
- Tổng hai đáy: a + b = 2 · 90 : 6 = 30 (m).
- Bài toán tổng hiệu: đáy bé = (30 − 4) : 2 = 13 (m), đáy lớn = 13 + 4 = 17 (m).
- Thử lại: (17 + 13) · 6 : 2 = 90. Đúng.
Ví dụ 5 (bài toán thực tế): Thửa ruộng hình thang
Đề: Một thửa ruộng hình thang có đáy lớn 120 m, đáy bé 80 m, chiều cao 50 m. Trung bình cứ 100 m² thu được 65 kg thóc. Hỏi cả thửa ruộng thu được bao nhiêu ki-lô-gam thóc?
Giải:
- Diện tích: S = (120 + 80) · 50 : 2 = 5000 (m²).
- 5000 m² gấp 100 m² số lần là 5000 : 100 = 50 (lần).
- Số thóc thu được: 65 · 50 = 3250 (kg).
Lỗi hay sai khi dùng công thức tính diện tích hình thang
- Quên chia 2. Tính (a + b) · h rồi dừng, kết quả gấp đôi. Đó là diện tích hình bình hành ghép từ hai hình thang.
- Lấy cạnh bên làm chiều cao. Chỉ đúng với cạnh bên vuông góc của hình thang vuông. Hình thang cân hay hình thang thường phải tính h riêng.
- Nhân trước khi cộng. Viết a + b · h : 2 mà thiếu ngoặc, máy tính sẽ nhân b với h trước. Luôn đặt ngoặc (a + b).
- Không đổi đơn vị. Đáy tính bằng m, chiều cao bằng dm thì phải đổi về cùng đơn vị trước.
- Quên trừ đáy kia khi tìm một đáy. 2S : h cho ra tổng hai đáy, chưa phải một đáy.
Bài tập tự luyện có đáp án
- Hình thang có hai đáy 15 cm và 9 cm, chiều cao 8 cm. Tính diện tích.
- Hình thang có diện tích 45 dm², chiều cao 5 dm, đáy lớn 11 dm. Tính đáy bé.
- Hình thang vuông có hai đáy 7 m và 13 m, cạnh bên vuông góc với đáy dài 6 m. Tính diện tích.
- Hình thang cân có hai đáy 20 cm và 12 cm, cạnh bên 5 cm. Tính diện tích.
- Hình thang có đường trung bình 9 cm, chiều cao 4 cm. Tính diện tích.
Đáp án:
- (15 + 9) · 8 : 2 = 96 cm².
- a + b = 2 · 45 : 5 = 18, đáy bé = 18 − 11 = 7 dm.
- (7 + 13) · 6 : 2 = 60 m².
- (20 − 12) : 2 = 4, h = √(25 − 16) = 3, S = (20 + 12) · 3 : 2 = 48 cm².
- S = m · h = 9 · 4 = 36 cm².
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính diện tích hình thang là gì?
S = (a + b) · h : 2: tổng hai đáy nhân chiều cao rồi chia 2. Hai đáy 10 cm, 6 cm, chiều cao 5 cm cho diện tích 40 cm².
Công thức tính diện tích hình thang vuông có gì khác?
Công thức giữ nguyên; chỉ khác ở chỗ chiều cao chính là cạnh bên vuông góc với hai đáy.
Diện tích hình thang cân tính thế nào khi chưa biết chiều cao?
Tính h = √(c² − ((a − b)/2)²) với c là cạnh bên, rồi thay vào công thức chung.
Biết diện tích và hai đáy, tìm chiều cao hình thang thế nào?
h = 2S : (a + b). Với S = 60 cm², hai đáy 12 cm và 8 cm thì h = 6 cm.
Học diện tích hình thang ở lớp mấy?
Theo chương trình GDPT 2018, học ở lớp 5; lớp 6 học thêm hình thang cân. Nếu cần các bài nâng cao về đường tròn nội, ngoại tiếp, xem bài bán kính hình thang.
Kết luận
Công thức tính diện tích hình thang chỉ có một dòng, S = (a + b) · h : 2, và hiểu được nó đến từ việc ghép hai hình thang thành hình bình hành thì sẽ không bao giờ quên chia 2. Mọi dạng bài còn lại, từ hình thang vuông, hình thang cân đến tìm đáy hay chiều cao, đều là biến đổi quanh dòng công thức này. Trước khi tính, luôn xác định đúng chiều cao và đổi về cùng đơn vị.

