
Công thức logarit: tính chất, đổi cơ số và ví dụ giải chi tiết
Điểm chính
- Định nghĩa: loga(x) = y ⇔ ay = x (a > 0, a ≠ 1, x > 0).
- Ba công thức cốt lõi: loga(xy) = logax + logay; loga(x/y) = logax − logay; loga(xn) = n·logax.
- Đổi cơ số: logab = logcb / logca.
- a > 1: hàm đồng biến. 0 < a < 1: hàm nghịch biến.
Công thức logarit là nhóm công thức biến đổi biểu thức chứa loga(x) — nền tảng để giải phương trình mũ, phương trình logarit, và tính đạo hàm, nguyên hàm của hàm logarit ở lớp 12. Bài viết trình bày định nghĩa, các tính chất, công thức đổi cơ số, quy tắc so sánh, kèm 5 ví dụ đã kiểm bằng Python (thư viện SymPy) và bài tập tự luyện có đáp án.
Thuộc chương trình nào? Theo GDPT 2018, logarit được học ở Toán 11 (chương Hàm số mũ và hàm số logarit), là kiến thức nền cho phương trình, bất phương trình logarit và các bài toán lãi suất, tăng trưởng ở Toán 12.
Logarit là gì?
Cho hai số dương a, x với a ≠ 1. Logarit cơ số a của x, kí hiệu loga(x), là số mũ y sao cho ay = x:
loga(x) = y ⇔ ay = x (điều kiện: a > 0, a ≠ 1, x > 0)
Ví dụ log2(8) = 3 vì 23 = 8. Điều kiện x > 0 là bắt buộc: vì a > 0 nên ay luôn dương với mọi y thực, do đó không tồn tại logarit của số 0 hay số âm.
Hai trường hợp đặc biệt suy trực tiếp từ định nghĩa: loga(1) = 0 (vì a0 = 1) và loga(a) = 1 (vì a1 = a).
Các tính chất (công thức) logarit cơ bản
Với a, b, x, y > 0 và a ≠ 1, các công thức logarit sau đây đúng với mọi cơ số:
loga(xy) = loga(x) + loga(y)
loga(x/y) = loga(x) − loga(y)
loga(xn) = n·loga(x) (n là số thực bất kỳ)
aloga(x) = x và loga(ax) = x
Trường hợp riêng của công thức luỹ thừa: loga(√x) = (1/2)·loga(x) và loga(1/x) = −loga(x).
Công thức đổi cơ số logarit
Khi cần tính loga(b) mà máy tính chỉ có phím lg (cơ số 10) hoặc ln (cơ số e), dùng công thức đổi cơ số:
loga(b) = logc(b) / logc(a) (c > 0, c ≠ 1 bất kỳ)
Chọn c = 10 (lg) hoặc c = e (ln) tuỳ máy tính. Trường hợp riêng khi b = a đổi vai trò cho nhau:
loga(b) = 1 / logb(a)
Công thức đổi cơ số cũng dùng để rút gọn biểu thức có nhiều cơ số khác nhau về cùng một cơ số trước khi cộng trừ.
Tính đơn điệu và cách so sánh hai logarit
Hàm số y = loga(x) có tính đơn điệu phụ thuộc cơ số a:
- a > 1: hàm số đồng biến trên (0; +∞) — x càng lớn, loga(x) càng lớn.
- 0 < a < 1: hàm số nghịch biến trên (0; +∞) — x càng lớn, loga(x) càng nhỏ.
Quy tắc so sánh: với 0 < x1 < x2, nếu a > 1 thì loga(x1) < loga(x2); nếu 0 < a < 1 thì loga(x1) > loga(x2).
Bảng tóm tắt công thức logarit
| Tên công thức | Biểu thức |
|---|---|
| Định nghĩa | logax = y ⇔ ay = x |
| Logarit của 1 và của a | loga1 = 0; logaa = 1 |
| Logarit của tích | loga(xy) = logax + logay |
| Logarit của thương | loga(x/y) = logax − logay |
| Logarit của luỹ thừa | loga(xn) = n·logax |
| Đổi cơ số | logab = logcb / logca |
| Nghịch đảo cơ số | logab = 1/logba |
Ví dụ áp dụng công thức logarit
5 ví dụ dưới đây vận dụng các công thức logarit ở trên, đã kiểm lại bằng Python.
Ví dụ 1: Tính giá trị biểu thức logarit dùng công thức tích và thương
Đề: Tính A = log2(32) − log2(8).
- Cách 1 (tính trực tiếp): log2(32) = 5 (vì 25 = 32); log2(8) = 3 (vì 23 = 8) → A = 5 − 3 = 2.
- Cách 2 (dùng công thức thương): A = log2(32/8) = log2(4) = 2. Hai cách cho cùng kết quả.
Ví dụ 2: Tính giá trị biểu thức dùng công thức tích
Đề: Tính B = log3(81) + log3(3).
- log3(81) = 4 (vì 34 = 81); log3(3) = 1 → B = 4 + 1 = 5.
- Kiểm bằng công thức tích: B = log3(81 × 3) = log3(243) = 5 (vì 35 = 243). Khớp kết quả.
Ví dụ 3: Đổi cơ số để bấm máy tính
Đề: Tính log2(5) (làm tròn 4 chữ số thập phân) khi máy tính chỉ có phím lg.
- Áp dụng công thức đổi cơ số: log2(5) = lg(5) / lg(2).
- lg(5) ≈ 0,6990; lg(2) ≈ 0,3010.
- log2(5) ≈ 0,6990 / 0,3010 ≈ 2,3219.
Ví dụ 4: Giải phương trình logarit dùng công thức tích
Đề: Giải phương trình log2(x) + log2(x − 6) = 4.
- Điều kiện: x > 0 và x − 6 > 0, tức x > 6.
- Dùng công thức tích: log2[x(x − 6)] = 4 ⇒ x(x − 6) = 24 = 16.
- x2 − 6x − 16 = 0 ⇒ (x − 8)(x + 2) = 0 ⇒ x = 8 hoặc x = −2.
- Đối chiếu điều kiện x > 6: chỉ nhận x = 8 (x = −2 bị loại).
Ví dụ 5: So sánh hai giá trị logarit cùng cơ số nhỏ hơn 1
Đề: So sánh log0,5(3) và log0,5(5).
- Cơ số a = 0,5 thoả 0 < a < 1 nên hàm số y = log0,5(x) nghịch biến.
- Vì 3 < 5 và hàm nghịch biến nên log0,5(3) > log0,5(5).
- Kiểm bằng giá trị: log0,5(3) ≈ −1,585; log0,5(5) ≈ −2,322. Quả thật −1,585 > −2,322, khớp kết luận.
Lỗi hay sai khi dùng công thức logarit
- Quên điều kiện xác định. loga(x) chỉ có nghĩa khi a > 0, a ≠ 1, x > 0 — khi giải phương trình logarit luôn phải đặt điều kiện trước, đối chiếu nghiệm sau.
- Nhầm log(x + y) với log(x) + log(y). Không có công thức nào tách log của một tổng; chỉ tách được log của một tích hoặc thương.
- Nhầm chiều so sánh khi cơ số nhỏ hơn 1. Với 0 < a < 1, hàm loga(x) nghịch biến — số lớn hơn cho logarit nhỏ hơn, ngược với thói quen khi cơ số lớn hơn 1.
- Nhầm loga(xn) = n·loga(x) với mọi x. Công thức này đúng khi x > 0; nếu x có thể âm (n chẵn), phải viết loga(xn) = n·loga|x| để tránh sai điều kiện.
- Nhầm lg và ln. lg(x) là logarit cơ số 10, ln(x) là logarit cơ số e ≈ 2,718 — hai giá trị khác nhau, không thay thế cho nhau khi bấm máy.
Bài tập tự luyện công thức logarit (có đáp án)
- Tính C = log5(125) − log5(5).
- Tính D = log4(2) + log4(8).
- Giải phương trình log3(x) + log3(x + 6) = 3.
- So sánh log0,2(4) và log0,2(9).
Đáp án:
- log5(125) = 3, log5(5) = 1 → C = 3 − 1 = 2.
- log4(2 × 8) = log4(16) = 2.
- Điều kiện x > 0. log3[x(x+6)] = 3 ⇒ x2 + 6x − 27 = 0 ⇒ (x − 3)(x + 9) = 0 ⇒ x = 3 (nhận, vì x > 0) hoặc x = −9 (loại). Vậy x = 3.
- Cơ số 0,2 < 1 nên hàm nghịch biến; vì 4 < 9 nên log0,2(4) > log0,2(9).
Câu hỏi thường gặp về công thức logarit
Công thức logarit cơ bản là gì?
loga(x) = y khi và chỉ khi ay = x, với điều kiện a > 0, a ≠ 1, x > 0. Từ đó suy ra loga(1) = 0 và loga(a) = 1.
Công thức đổi cơ số logarit như thế nào?
loga(b) = logc(b) / logc(a), với c là cơ số bất kỳ (thường chọn 10 hoặc e để bấm máy tính).
Vì sao loga(x) chỉ xác định khi x > 0?
Vì a > 0 nên ay luôn dương với mọi số mũ thực y — không tồn tại y để ay bằng 0 hoặc âm.
loga(x) đồng biến hay nghịch biến?
Đồng biến nếu a > 1; nghịch biến nếu 0 < a < 1.
Logarit tự nhiên (ln) và logarit thập phân (lg) khác gì loga thông thường?
ln(x) = loge(x), lg(x) = log10(x) — đều là loga(x) với cơ số cụ thể, tuân theo mọi công thức logarit đã nêu.
Kết luận
Công thức logarit xoay quanh ba tính chất tích – thương – luỹ thừa và công thức đổi cơ số; nắm chắc bốn công thức này cùng quy tắc đơn điệu theo cơ số là đủ để giải phần lớn bài tập biến đổi, so sánh và phương trình logarit ở chương trình Toán 11–12. Sau bài này, nên ôn thêm đồ thị hàm số mũ và logarit để hiểu hình ảnh trực quan của tính đơn điệu, và công thức tính delta nếu phương trình logarit dẫn về phương trình bậc hai.

