Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Công của lực điện: công thức, tính chất và bài tập có đáp án

Công của lực điện A = qEd trong điện trường đều, không phụ thuộc hình dạng đường đi. Liên hệ thế năng, hiệu điện thế U. Ba ví dụ, ba bài tập có đáp án, kiểm Python.

13 phút đọc9 lượt xem
Công của lực điện: công thức, tính chất và bài tập có đáp án

Điểm chính

  • Trong điện trường đều: A = qEd, d là hình chiếu có dấu của độ dời lên phương đường sức.
  • Công của lực điện không phụ thuộc hình dạng đường đi, chỉ phụ thuộc điểm đầu và điểm cuối.
  • Thế năng điện W = qV; công của lực điện bằng độ giảm thế năng: A_MN = W_M - W_N.
  • Liên hệ với hiệu điện thế: A_MN = q.U_MN.

Công của lực điện là công do lực điện trường tác dụng lên một điện tích thực hiện khi điện tích đó di chuyển từ điểm này sang điểm khác trong điện trường. Đây là kiến thức nền của chương Điện học Vật lý 11, làm cơ sở để định nghĩa điện thế, hiệu điện thế giữa hai điểm M và N và giải các bài toán về chuyển động của điện tích trong điện trường. Bài viết trình bày công thức tính công của lực điện trong điện trường đều, tính chất không phụ thuộc đường đi, mối liên hệ với thế năng điện và hiệu điện thế, ba ví dụ có lời giải và ba bài tập tự luyện có đáp án. Mọi phép tính đã được kiểm lại bằng Python.

Công thức tính công của lực điện trong điện trường đều

Xét một điện tích q di chuyển từ điểm M tới điểm N trong một điện trường đều có cường độ điện trường E. Lực điện tác dụng lên điện tích là F = qE (F cùng phương với E). Công của lực điện trên quãng đường từ M tới N tính theo công thức:

AMN = q.E.d

Trong đó:

  • q: độ lớn điện tích, có dấu (đơn vị cu lông, C).
  • E: cường độ điện trường đều (đơn vị vôn trên mét, V/m).
  • d: hình chiếu, có dấu, của độ dời MN lên phương đường sức điện (đơn vị mét, m). d dương nếu hình chiếu cùng chiều đường sức (chiều từ điện thế cao xuống điện thế thấp), d âm nếu ngược chiều.

Cần phân biệt d với quãng đường đi thực tế: nếu điện tích đi theo đường gấp khúc hay đường cong, quãng đường đi có thể dài hơn |d| rất nhiều, nhưng d vẫn chỉ là hình chiếu của độ dời (vectơ nối điểm đầu, điểm cuối) lên phương đường sức, không phải tổng chiều dài đường đi.

Công có thể biểu thị bằng tích của những đại lượng nào? (câu hỏi trắc nghiệm)

Câu hỏi: Công của lực điện tác dụng lên một điện tích q di chuyển trong điện trường đều có thể biểu thị bằng tích của

  1. cường độ điện trường và bình phương quãng đường đi được.
  2. độ lớn điện tích, cường độ điện trường và hình chiếu độ dời trên phương đường sức.
  3. độ lớn điện tích và tổng quãng đường đi được.
  4. cường độ điện trường và thời gian điện tích di chuyển.

Đáp án đúng: B.

Giải thích: Theo công thức đã nêu ở phần trên, A = q.E.d, tức là tích của ba đại lượng: độ lớn (có dấu) của điện tích q, cường độ điện trường E và hình chiếu có dấu d của độ dời trên phương đường sức. Phương án A sai vì công không tỉ lệ với bình phương quãng đường. Phương án C sai vì công phụ thuộc hình chiếu d chứ không phụ thuộc tổng quãng đường đi thực tế (hai đường đi dài ngắn khác nhau nhưng cùng d vẫn cho cùng một công, xem ví dụ 1 bên dưới). Phương án D sai vì công của lực điện không phụ thuộc thời gian di chuyển, chỉ phụ thuộc vị trí điểm đầu và điểm cuối.

Công của lực điện không phụ thuộc hình dạng đường đi

Đây là tính chất quan trọng nhất của lực điện: lực điện là lực thế, nên công của nó chỉ phụ thuộc vị trí điểm đầu M và điểm cuối N, không phụ thuộc điện tích di chuyển theo đường thẳng hay đường gấp khúc, đường cong nào để đi từ M tới N.

Lý do nằm ở chính công thức A = qEd: nếu chia đường đi từ M tới N thành nhiều đoạn nhỏ, hình chiếu của từng đoạn nhỏ lên phương đường sức cộng lại đúng bằng hình chiếu d của cả đoạn MN (theo tính chất cộng của phép chiếu vectơ). Vì vậy tổng công trên từng đoạn nhỏ cũng bằng qEd, đúng bằng công tính trực tiếp trên đoạn thẳng MN.

Điện trường đều với hai đường đi từ M tới N, đường thẳng và đường gấp khúc, cùng hình chiếu d lên phương đường sức và cùng công A
Đường thẳng và đường gấp khúc từ M tới N có cùng hình chiếu d nên cùng công A của lực điện.

Tính chất này tương tự công của trọng lực trong cơ học: một vật rơi thẳng đứng hay trượt theo mặt phẳng nghiêng từ cùng độ cao xuống cùng độ cao đều nhận công của trọng lực như nhau, vì trọng lực cũng là lực thế.

Thế năng điện và liên hệ với công của lực điện

Tại mỗi điểm trong điện trường, một điện tích q có một thế năng điện, kí hiệu W, xác định bởi điện thế V tại điểm đó:

W = q.V

Khi điện tích di chuyển từ M (có điện thế VM) tới N (có điện thế VN), công của lực điện đúng bằng độ giảm thế năng điện:

AMN = WM - WN = q.VM - q.VN

Đặt UMN = VM - VN là hiệu điện thế giữa M và N, ta có công thức liên hệ tổng quát, đúng cho mọi loại điện trường (đều hoặc không đều), không chỉ riêng điện trường đều:

AMN = q.UMN

So sánh với công thức AMN = qEd ở phần trên (chỉ áp dụng cho điện trường đều), suy ra UMN = Ed trong trường hợp điện trường đều: hiệu điện thế giữa hai điểm bằng tích cường độ điện trường với hình chiếu khoảng cách giữa hai điểm lên phương đường sức.

Ví dụ 1: công của lực điện không phụ thuộc đường đi

Đề bài: Trong điện trường đều có cường độ E = 2.500 V/m, một điện tích q = 3.10-6 C di chuyển từ M tới N. Hình chiếu của độ dời MN lên phương đường sức là d = 0,06 m (cùng chiều đường sức). Tính công của lực điện, biết điện tích đi theo (a) đường thẳng MN, và (b) đường gấp khúc qua điểm P, với hình chiếu đoạn MP là 0,09 m và hình chiếu đoạn PN là -0,03 m (cùng chiều đường sức).

Lời giải:

  1. Đường thẳng MN: A = q.E.d = 3.10-6 × 2.500 × 0,06 = 4,5.10-4 J (0,45 mJ).
  2. Đường gấp khúc M → P → N: hình chiếu hai đoạn cộng lại là 0,09 + (-0,03) = 0,06 m, đúng bằng d của đoạn MN. Vậy công trên cả đường gấp khúc là A = q.E.(0,09 - 0,03) = 3.10-6 × 2.500 × 0,06 = 4,5.10-4 J, bằng đúng công tính theo đường thẳng.

Đáp số: A = 4,5.10-4 J trong cả hai trường hợp, minh hoạ công của lực điện không phụ thuộc hình dạng đường đi.

Ví dụ 2: điện tích âm, công của lực điện âm

Đề bài: Trong điện trường đều E = 1.500 V/m, một điện tích âm q = -5.10-6 C di chuyển từ M tới N theo chiều đường sức điện, với hình chiếu độ dời d = 0,08 m. Tính công của lực điện và giải thích dấu của kết quả.

Lời giải:

  1. Áp dụng công thức: A = q.E.d = (-5.10-6) × 1.500 × 0,08 = -6.10-4 J (-0,6 mJ).
  2. Giải thích dấu âm: lực điện tác dụng lên điện tích âm ngược chiều với E, tức ngược chiều đường sức. Vì điện tích lại di chuyển cùng chiều đường sức (d dương), lực điện ngược chiều chuyển động nên sinh công âm, đúng như trực giác vật lý: lực cản trở chuyển động thì sinh công âm.

Đáp số: A = -6.10-4 J.

Ví dụ 3: liên hệ công, thế năng và hiệu điện thế

Đề bài: Một điện tích q = 2.10-6 C di chuyển từ điểm M (điện thế VM = 200 V) tới điểm N (điện thế VN = 50 V). Tính hiệu điện thế UMN, thế năng điện tại M và N, và công của lực điện AMN bằng hai cách khác nhau để kiểm tra chéo.

Lời giải:

  1. Hiệu điện thế: UMN = VM - VN = 200 - 50 = 150 V.
  2. Thế năng điện: WM = q.VM = 2.10-6 × 200 = 4.10-4 J; WN = q.VN = 2.10-6 × 50 = 1.10-4 J.
  3. Cách 1 (qua hiệu điện thế): AMN = q.UMN = 2.10-6 × 150 = 3.10-4 J.
  4. Cách 2 (qua độ giảm thế năng): AMN = WM - WN = 4.10-4 - 1.10-4 = 3.10-4 J, khớp với cách 1.

Đáp số: UMN = 150 V; AMN = 3.10-4 J (0,3 mJ).

Bảng công thức liên hệ công của lực điện A, hiệu điện thế U, cường độ điện trường E, hình chiếu độ dời d và thế năng điện W
Bốn công thức liên hệ A, U, E, d, W của lực điện trong điện trường đều.

Lỗi hay gặp khi tính công của lực điện

  • Nhầm d với quãng đường đi thực tế. d là hình chiếu có dấu của độ dời lên phương đường sức, không phải tổng chiều dài đường đi.
  • Quên dấu của q và của d. Bỏ sót dấu âm của điện tích âm, hoặc quên xét chiều của d so với đường sức, dẫn tới sai dấu của A.
  • Áp dụng A = qEd cho điện trường không đều. Công thức này chỉ đúng khi E không đổi trên toàn đường đi; điện trường không đều chỉ dùng được AMN = q.UMN.
  • Nhầm thứ tự trừ. UMN = VM - VN, AMN = WM - WN; đảo thứ tự sẽ đổi dấu kết quả.

Bài tập tự luyện (có đáp án)

  1. Trong điện trường đều E = 4.000 V/m, điện tích q = 1.10-6 C di chuyển từ M tới N dọc theo phương đường sức, hình chiếu độ dời d = 0,1 m (cùng chiều đường sức). Tính công của lực điện AMN.
  2. Cho điện thế VM = 120 V, VN = -30 V, điện tích q = -2.10-6 C di chuyển từ M tới N. Tính hiệu điện thế UMN và công của lực điện AMN.
  3. Một điện tích q = 5.10-6 C di chuyển trong điện trường đều E = 2.000 V/m theo đường gấp khúc gồm hai đoạn: đoạn thứ nhất có hình chiếu d1 = 0,03 m cùng chiều đường sức, đoạn thứ hai có hình chiếu d2 = -0,01 m (ngược chiều đường sức). Tính công của lực điện trên toàn bộ quãng đường.

Đáp án (đã kiểm bằng Python):

  1. AMN = q.E.d = 1.10-6 × 4.000 × 0,1 = 4.10-4 J (0,4 mJ).
  2. UMN = VM - VN = 120 - (-30) = 150 V; AMN = q.UMN = -2.10-6 × 150 = -3.10-4 J (-0,3 mJ, âm vì điện tích âm di chuyển từ nơi điện thế cao tới nơi điện thế thấp).
  3. Hình chiếu tổng: d1 + d2 = 0,03 + (-0,01) = 0,02 m. A = q.E.(d1 + d2) = 5.10-6 × 2.000 × 0,02 = 2.10-4 J (0,2 mJ), bằng đúng công tính trên đoạn thẳng nối điểm đầu, điểm cuối có cùng hình chiếu tổng.

Bài liên quan trong loạt: hiệu điện thế là gì.

Câu hỏi thường gặp về công của lực điện

Công của lực điện có công thức tổng quát là gì?

Trong điện trường đều, A = qEd. Tổng quát hơn cho mọi loại điện trường, AMN = q.UMN = WM - WN.

Vì sao công của lực điện không phụ thuộc hình dạng đường đi?

Vì hình chiếu d của một đường gấp khúc lên phương đường sức bằng tổng hình chiếu các đoạn nhỏ, luôn bằng hình chiếu của đoạn thẳng nối điểm đầu và điểm cuối; lực điện là lực thế nên công chỉ phụ thuộc vị trí hai điểm đó.

d trong công thức A = qEd được xác định như thế nào?

d là hình chiếu có dấu của độ dời lên phương đường sức điện, không phải độ dài quãng đường đi thực tế.

Công của lực điện có thể âm không, khi nào?

Có, khi lực điện cản trở chuyển động, ví dụ điện tích dương đi ngược chiều đường sức hoặc điện tích âm đi cùng chiều đường sức.

Công của lực điện liên hệ với hiệu điện thế và thế năng điện ra sao?

AMN = q.UMN và đồng thời AMN = WM - WN, với W = qV là thế năng điện.

Công của lực điện có thể biểu thị bằng tích của những đại lượng nào?

Bằng tích của độ lớn điện tích q, cường độ điện trường E và hình chiếu có dấu d của độ dời trên phương đường sức: A = q.E.d.

Đơn vị của công của lực điện là gì?

Jun (J), vì q tính bằng cu lông (C), U tính bằng vôn (V), và 1 C.V = 1 J.

Công của trọng lực và công của lực điện có điểm gì giống nhau?

Cả hai đều là lực thế, công chỉ phụ thuộc vị trí điểm đầu và điểm cuối, đều biểu diễn được qua độ giảm thế năng tương ứng.

Kết luận

Công của lực điện trong điện trường đều tính bằng A = qEd, với d là hình chiếu có dấu của độ dời lên phương đường sức, và không phụ thuộc hình dạng đường đi từ điểm đầu tới điểm cuối. Thông qua thế năng điện W = qV, công của lực điện liên hệ chặt chẽ với hiệu điện thế qua công thức AMN = q.UMN = WM - WN, đúng cho mọi loại điện trường. Nắm vững các công thức này giúp giải nhanh các bài toán về chuyển động của điện tích, cũng như hiểu sâu hơn về công thức tính điện trở trong các mạch điện.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro