Bỏ qua đến nội dung chính
Đăng nhậpĐăng ký miễn phíĐăng ký
Vật lý

Cường độ điện trường: khái niệm, công thức và bài tập có lời giải

Cường độ điện trường E = F/q, đơn vị V/m. Công thức điện tích điểm E = k|Q|/(εr²), nguyên lý chồng chất, 3 ví dụ và 3 bài tập có đáp án đã kiểm Python.

13 phút đọc14 lượt xem
Cường độ điện trường: khái niệm, công thức và bài tập có lời giải

Điểm chính

  • Cường độ điện trường E = F/q, đơn vị vôn trên mét (V/m), đặc trưng cho độ mạnh yếu của điện trường tại một điểm.
  • Điện trường của điện tích điểm: E = k|Q|/(εr²), giảm theo bình phương khoảng cách.
  • Vectơ E hướng ra xa điện tích dương, hướng vào điện tích âm.
  • Nguyên lý chồng chất: điện trường tổng hợp bằng tổng vectơ các điện trường thành phần.

Điện trường là môi trường vật chất bao quanh điện tích, truyền tương tác điện. Cường độ điện trường đo độ mạnh yếu của điện trường tại từng điểm. Bài viết trình bày định nghĩa, công thức tính cường độ điện trường của điện tích điểm, chiều vectơ E, đường sức điện, điện trường đều, nguyên lý chồng chất, ba ví dụ có lời giải và ba bài tập tự luyện có đáp án. Mọi phép tính đã kiểm lại bằng Python (SymPy).

Điện trường là gì

Xung quanh mỗi điện tích luôn tồn tại một dạng vật chất đặc biệt gọi là điện trường, có tính chất cơ bản là tác dụng lực điện lên bất kỳ điện tích nào khác đặt trong nó. Nhờ điện trường, hai điện tích không cần tiếp xúc trực tiếp vẫn tương tác (hút hoặc đẩy) được với nhau: điện tích thứ nhất tạo ra điện trường xung quanh, điện trường đó tác dụng lực lên điện tích thứ hai đặt trong vùng không gian ấy.

Để khảo sát điện trường tại một điểm, người ta đặt tại đó một điện tích thử q, độ lớn rất nhỏ (không làm nhiễu điện trường đang xét) và mang điện dương. Lực điện F mà điện trường tác dụng lên q chính là công cụ để đo mức độ mạnh yếu của điện trường tại điểm đó.

Cường độ điện trường: định nghĩa và công thức

Cường độ điện trường tại một điểm là đại lượng vectơ, có độ lớn bằng thương số giữa độ lớn lực điện F tác dụng lên điện tích thử dương q đặt tại điểm đó và độ lớn của q:

E = F/q

Vectơ E luôn cùng phương, cùng chiều với vectơ lực F tác dụng lên điện tích thử dương. Cường độ điện trường không phụ thuộc độ lớn điện tích thử q: tăng q gấp đôi thì F cũng tăng gấp đôi, thương số F/q không đổi, nên E là đại lượng đặc trưng riêng cho điện trường tại điểm đó.

Đơn vị cường độ điện trường

Từ công thức E = F/q, với F đo bằng niutơn (N) và q đo bằng culông (C), đơn vị của cường độ điện trường trong hệ SI là vôn trên mét (V/m), cũng có thể viết dưới dạng tương đương là niutơn trên culông (N/C). Hai cách viết đơn vị này tương đương nhau về mặt thứ nguyên, nhưng đề thi và sách giáo khoa Vật lý 11 hiện hành dùng chủ yếu đơn vị V/m.

Cường độ điện trường của điện tích điểm

Trường hợp thường gặp nhất là tính cường độ điện trường do một điện tích điểm Q gây ra tại một điểm M cách Q một khoảng r. Áp dụng định luật Cu-lông cho lực điện giữa Q và điện tích thử q đặt tại M, rồi chia cho q, ta được công thức:

E = k|Q| / (εr²)

trong đó k = 9×10^9 N.m²/C² là hằng số điện, |Q| là độ lớn điện tích gây ra điện trường (đơn vị C), r là khoảng cách từ điện tích Q đến điểm M (đơn vị m), ε là hằng số điện môi tương đối của môi trường xung quanh điện tích (chân không và không khí lấy ε = 1, các điện môi khác có ε > 1). Vì r xuất hiện ở mẫu dưới dạng bình phương, cường độ điện trường giảm rất nhanh khi ra xa điện tích: khoảng cách tăng gấp đôi thì E giảm còn một phần tư.

Chiều của vectơ cường độ điện trường

Vectơ cường độ điện trường do một điện tích điểm Q gây ra tại điểm M luôn nằm trên đường thẳng nối Q với M, chiều xác định như sau:

  • Nếu Q dương: vectơ E tại M hướng ra xa Q.
  • Nếu Q âm: vectơ E tại M hướng vào Q.

Quy tắc này khớp với chiều lực điện tác dụng lên điện tích thử dương: điện tích dương đẩy, điện tích âm hút điện tích thử lại gần, nên vectơ E có chiều tương ứng như trên.

Đường sức điện và tính chất

Đường sức điện là đường vẽ trong điện trường sao cho tiếp tuyến tại mỗi điểm trùng với phương của vectơ E tại điểm đó, chiều đường sức là chiều của E. Đường sức điện có bốn tính chất chính:

  • Qua mỗi điểm trong điện trường (không phải điểm đặt điện tích) chỉ có một đường sức điện đi qua.
  • Là những đường không khép kín: xuất phát từ điện tích dương (hoặc từ vô cực), kết thúc ở điện tích âm (hoặc ra vô cực).
  • Không bao giờ cắt nhau, vì mỗi điểm chỉ có một vectơ E duy nhất.
  • Nơi E lớn, đường sức dày đặc; nơi E nhỏ, đường sức thưa.

Với một điện tích điểm, đường sức có dạng những tia thẳng xuất phát từ (hoặc hướng vào) điện tích đó, phân bố đều theo mọi hướng.

Điện trường đều

Điện trường đều là điện trường mà vectơ cường độ điện trường có cùng phương, cùng chiều và cùng độ lớn tại mọi điểm trong vùng không gian đang xét. Trong điện trường đều, các đường sức điện là những đường thẳng song song, cách đều nhau.

Ví dụ điển hình là vùng không gian giữa hai bản kim loại phẳng, đặt song song, tích điện trái dấu và độ lớn bằng nhau (bỏ qua hiệu ứng mép). Cường độ điện trường trong vùng này vuông góc với hai bản, chiều từ bản dương sang bản âm, độ lớn liên hệ với hiệu điện thế U giữa hai bản qua E = U/d (d là khoảng cách giữa hai bản). Đây là mô hình thường dùng để khảo sát chuyển động của điện tích trong điện trường, vì lực điện tác dụng là lực không đổi.

Sơ đồ điện trường đều giữa hai bản kim loại song song và vectơ điện trường tổng hợp tại điểm giữa hai điện tích điểm cùng dấu
Trái: đường sức điện thẳng, song song, cách đều trong điện trường đều giữa hai bản phẳng. Phải: hai vectơ điện trường thành phần triệt tiêu nhau tại điểm E = 0 giữa hai điện tích cùng dấu.

Nguyên lý chồng chất điện trường

Khi tại một điểm M có nhiều điện tích Q1, Q2, ..., Qn cùng gây ra điện trường, cường độ điện trường tổng hợp tại M được xác định theo nguyên lý chồng chất điện trường:

E = E1 + E2 + ... + En

Đây là tổng vectơ, không phải tổng đại số. Khi hai vectơ thành phần cùng phương, ngược chiều, bằng nhau về độ lớn, chúng triệt tiêu nhau, tạo ra điểm có E tổng hợp bằng 0. Dạng bài phổ biến: cho hai điện tích trên một đường thẳng, tìm điểm mà E triệt tiêu.

Quy tắc xác định vị trí điểm E = 0 trên đường thẳng nối hai điện tích:

  • Nếu hai điện tích cùng dấu: điểm E = 0 nằm giữa hai điện tích, gần điện tích có độ lớn nhỏ hơn.
  • Nếu hai điện tích trái dấu: điểm E = 0 nằm ngoài đoạn thẳng nối hai điện tích, về phía điện tích có độ lớn nhỏ hơn.

Ba ví dụ có lời giải

Ví dụ 1: tính E từ định nghĩa E = F/q

Đề bài: Tại một điểm M trong điện trường, một điện tích thử q = 2×10^-6 C chịu tác dụng của lực điện F = 0,02 N. Tính cường độ điện trường tại M.

Lời giải: Áp dụng công thức E = F/q = 0,02 / (2×10^-6) = 10^4 V/m = 10 000 V/m.

Đáp số: E = 10^4 V/m.

Ví dụ 2: cường độ điện trường của điện tích điểm

Đề bài: Một điện tích điểm Q = 4×10^-8 C đặt trong không khí (ε = 1). Tính cường độ điện trường do Q gây ra tại điểm cách Q một khoảng r = 3 cm.

Lời giải: Đổi r = 3 cm = 0,03 m. Áp dụng E = k|Q|/(εr²) = 9×10^9 × 4×10^-8 / (1 × 0,03²) = 9×10^9 × 4×10^-8 / 9×10^-4 = 4×10^5 V/m.

Đáp số: E = 4×10^5 V/m.

Ví dụ 3: nguyên lý chồng chất, tìm điểm E = 0

Đề bài: Hai điện tích điểm Q1 = 4×10^-9 C và Q2 = 1×10^-9 C, cùng dấu (dương), đặt cố định tại hai điểm A và B cách nhau d = 30 cm trong không khí. Tìm điểm M trên đường thẳng AB mà cường độ điện trường tổng hợp bằng 0.

Lời giải:

  1. Hai điện tích cùng dấu nên M nằm giữa A và B, gần Q2 hơn. Gọi x là khoảng cách từ A đến M (0 < x < d), khoảng cách từ B đến M là d - x.
  2. Tại M, E1 và E2 ngược chiều nhau; để E = 0 cần E1 = E2 về độ lớn: k×Q1/x² = k×Q2/(d - x)², tức 4×10^-9/x² = 1×10^-9/(0,3 - x)².
  3. Giải phương trình bằng SymPy được hai nghiệm x = 0,2 và x = 0,6; chỉ x = 0,2 thoả 0 < x < 0,3, nên nhận x = 0,2 m = 20 cm.
  4. Kiểm tra lại: E1 = 9×10^9 × 4×10^-9 / 0,2² = 900 V/m; E2 = 9×10^9 × 1×10^-9 / 0,1² = 900 V/m. Hai giá trị bằng nhau, xác nhận M là điểm E tổng hợp bằng 0.

Đáp số: Điểm M nằm trên đoạn AB, cách A (nơi đặt Q1) 20 cm và cách B (nơi đặt Q2) 10 cm.

Bài tập tự luyện (có đáp án)

  1. Một điện tích thử q = 5×10^-7 C đặt tại điểm N chịu lực điện F = 1,5×10^-2 N. Tính cường độ điện trường tại N.
  2. Một điện tích điểm Q = 2×10^-8 C đặt trong không khí. Tính cường độ điện trường do Q gây ra tại điểm cách Q 4 cm.
  3. Hai điện tích điểm Q1 = 1×10^-9 C (dương) và Q2 = -4×10^-9 C (âm) đặt tại hai điểm A, B cách nhau 20 cm trong không khí. Tìm điểm trên đường thẳng AB mà cường độ điện trường tổng hợp bằng 0.

Đáp án (đã kiểm bằng Python):

  1. E = F/q = 1,5×10^-2 / (5×10^-7) = 3×10^4 V/m.
  2. Đổi 4 cm = 0,04 m. E = k|Q|/r² = 9×10^9 × 2×10^-8 / 0,04² = 1,125×10^5 V/m.
  3. Vì hai điện tích trái dấu và |Q1| < |Q2|, điểm E = 0 nằm ngoài đoạn AB, về phía Q1 (điện tích nhỏ hơn). Gọi x là khoảng cách từ A (nơi đặt Q1) đến điểm đó, x > 0: Q1/x² = |Q2|/(x + 0,2)², giải ra x = 0,2 m = 20 cm (cách A 20 cm, cách B 40 cm).

Lỗi hay gặp khi tính cường độ điện trường

  • Quên đổi đơn vị khoảng cách về mét trước khi thay vào E = k|Q|/(εr²); để nguyên đơn vị cm sẽ sai lệch 10 000 lần (do r bị bình phương).
  • Cộng trực tiếp độ lớn E1, E2 mà không xét phương, chiều từng vectơ; chỉ cùng phương mới cộng, trừ như đại số, còn lại phải cộng vectơ.
  • Nhầm dấu điện tích với chiều vectơ E: E luôn dương (E > 0), dấu điện tích chỉ quyết định chiều của E, công thức độ lớn luôn lấy |Q|.
  • Nhầm vị trí điểm E = 0: cùng dấu thì điểm nằm giữa hai điện tích, trái dấu thì nằm ngoài đoạn thẳng, về phía điện tích nhỏ hơn.

Bảng tổng hợp công thức cường độ điện trường

Đại lượngCông thứcĐơn vị
Định nghĩaE = F/qV/m
Điện tích điểmE = k|Q| / (εr²)V/m
Điện trường đều (hai bản song song)E = U/dV/m
Chồng chất điện trườngE = E1 + E2 + ... + En (tổng vectơ)V/m
Hằng số điệnk9×10^9 N.m²/C²

Bài liên quan trong loạt: hiệu điện thế giữa hai điểm m và n, điện tích là gì.

Câu hỏi thường gặp về cường độ điện trường

Cường độ điện trường là gì?

Là đại lượng đặc trưng cho độ mạnh yếu của điện trường tại một điểm, xác định bằng thương số giữa lực điện F tác dụng lên điện tích thử dương q đặt tại điểm đó và độ lớn của q: E = F/q.

Công thức tính cường độ điện trường của điện tích điểm là gì?

E = k|Q|/(εr²), với k = 9×10^9 N.m²/C², Q là điện tích gây ra điện trường, r là khoảng cách đến điểm xét, ε là hằng số điện môi (chân không, không khí lấy ε = 1).

Đơn vị của cường độ điện trường là gì?

Vôn trên mét (V/m), tương đương niutơn trên culông (N/C).

Vectơ cường độ điện trường có chiều như thế nào?

Hướng ra xa điện tích dương, hướng vào điện tích âm, luôn nằm trên đường nối điện tích với điểm xét.

Đường sức điện có những tính chất gì?

Xuất phát từ điện tích dương, kết thúc ở điện tích âm, không cắt nhau, và nơi đường sức dày đặc là nơi điện trường mạnh.

Điện trường đều là gì?

Là điện trường có vectơ E cùng phương, chiều, độ lớn tại mọi điểm, ví dụ vùng giữa hai bản kim loại phẳng song song tích điện trái dấu.

Nguyên lý chồng chất điện trường phát biểu như thế nào?

Điện trường tổng hợp tại một điểm bằng tổng vectơ (không phải tổng đại số) các điện trường thành phần do từng điện tích gây ra.

Kết luận

Cường độ điện trường E = F/q là đại lượng nền tảng để mô tả điện trường tại một điểm, với trường hợp riêng quan trọng là điện trường của điện tích điểm E = k|Q|/(εr²). Nắm chắc chiều vectơ E theo dấu điện tích, tính chất đường sức điện, khái niệm điện trường đều và đặc biệt là nguyên lý chồng chất điện trường (tổng vectơ, không phải tổng đại số) giúp giải quyết trọn vẹn các dạng bài từ tính E do một điện tích gây ra tới tìm điểm có điện trường tổng hợp bằng 0 do nhiều điện tích. Có thể ôn thêm đại lượng điện liên quan qua bài công thức tính điện trở.

Chia sẻ bài viết
FacebookX

Học tiếp, thi thử, lên Pro