
Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N: công thức U_MN và bài tập
Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N: U_MN = A_MN/q = V_M - V_N, liên hệ U = E.d với điện trường đều. Bảng công thức, 3 ví dụ và 3 bài tập có đáp án, đã kiểm Python.

Điểm chính
- Định nghĩa: U_MN = A_MN/q, với A_MN là công của lực điện khi điện tích q dịch chuyển từ M đến N.
- U_MN = V_M - V_N, và đổi vai trò M, N thì U_MN = -U_NM.
- Điện trường đều: U_MN = E.d, d là hình chiếu của MN lên phương đường sức, không phải độ dài MN.
- Dấu của U_MN cho biết chiều dịch chuyển tự nhiên của điện tích dương hay âm.
Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N (ký hiệu U_MN) là đại lượng đặc trưng cho khả năng sinh công của điện trường khi có một điện tích dịch chuyển giữa hai điểm đó, là kiến thức nền tảng của chương điện học Vật lý 11. Bài viết trình bày công thức định nghĩa U_MN, mối liên hệ với công của lực điện và với cường độ điện trường đều, cách xác định dấu của U_MN theo chiều dịch chuyển điện tích, kèm bảng công thức, ba ví dụ có lời giải và ba bài tập tự luyện có đáp án. Mọi phép tính trong bài đã được kiểm lại bằng Python.
Định nghĩa hiệu điện thế U_MN
Xét một điện tích q dịch chuyển từ điểm M đến điểm N trong điện trường. Lực điện tác dụng lên q sinh ra một công A_MN. Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N được định nghĩa là thương số giữa công của lực điện và độ lớn điện tích (có dấu):
U_MN = A_MN / q
Trong đó A_MN tính bằng jun (J), q tính bằng cu lông (C, có thể âm hoặc dương), U_MN tính bằng vôn (V). Từ công thức định nghĩa, suy ra công thức tính công của lực điện khi biết hiệu điện thế:
A_MN = q.U_MN
Hiệu điện thế U_MN cũng chính là hiệu giữa điện thế tại M và điện thế tại N: U_MN = V_M - V_N, trong đó V_M, V_N là điện thế tại từng điểm so với một mốc điện thế chung (thường chọn mốc điện thế ở vô cực hoặc tại mặt đất bằng 0). Vì công của lực điện tĩnh không phụ thuộc vào đường đi, chỉ phụ thuộc vào vị trí điểm đầu và điểm cuối, nên U_MN chỉ phụ thuộc vào vị trí của M và N, không phụ thuộc vào quỹ đạo dịch chuyển của điện tích giữa hai điểm đó.
Tính chất U_MN = -U_NM
Nếu đổi chiều dịch chuyển, xét điện tích q đi từ N đến M thay vì từ M đến N, công của lực điện đổi dấu (A_NM = -A_MN) vì lực điện không đổi nhưng chiều dịch chuyển ngược lại. Vì điện tích q không đổi, chia cả hai vế cho q ta được:
U_NM = A_NM/q = -A_MN/q = -U_MN
Nói cách khác, đổi thứ tự hai điểm thì hiệu điện thế đổi dấu: U_MN = -U_NM. Tính chất này cũng đúng theo cách viết U_MN = V_M - V_N: đổi vai trò thì U_NM = V_N - V_M = -(V_M - V_N) = -U_MN, khớp với định nghĩa theo công của lực điện.
Liên hệ giữa hiệu điện thế và cường độ điện trường đều
Trong một điện trường đều (điện trường có cường độ E không đổi cả về hướng lẫn độ lớn tại mọi điểm, ví dụ giữa hai bản kim loại phẳng song song tích điện trái dấu), hiệu điện thế giữa hai điểm M, N liên hệ với cường độ điện trường theo công thức:
U_MN = E.d
Trong đó E là cường độ điện trường (V/m), và d là hình chiếu của đoạn thẳng MN lên phương của đường sức điện (lấy dấu dương nếu hình chiếu cùng chiều đường sức, tức đi từ M theo chiều đường sức thì tới gần N hơn; lấy dấu âm nếu ngược chiều). Điểm cần lưu ý nhất: d không phải là độ dài đoạn MN trừ khi MN nằm đúng dọc theo đường sức điện. Nếu đoạn MN xiên góc α so với đường sức, chỉ có thành phần dọc theo đường sức mới sinh công, nên phải lấy hình chiếu:
d = MN.cos(α)
với α là góc giữa đoạn MN và phương đường sức điện. Từ công thức U_MN = E.d, có thể suy ra công thức tính cường độ điện trường khi biết hiệu điện thế và khoảng cách hình chiếu: E = U_MN/d. Đây cũng là lý do đơn vị cường độ điện trường thường được viết là V/m thay vì N/C, dù hai đơn vị này tương đương nhau.
Dấu của U_MN và chiều dịch chuyển điện tích
Dấu của hiệu điện thế U_MN cho biết chiều dịch chuyển tự nhiên (dưới tác dụng riêng của lực điện, không có ngoại lực khác) của một điện tích thả tự do giữa hai điểm:
- Nếu U_MN > 0 (điện thế tại M cao hơn điện thế tại N): điện tích dương tự dịch chuyển theo chiều từ M đến N (từ nơi điện thế cao đến nơi điện thế thấp), lực điện sinh công dương (A_MN = q.U_MN > 0 vì q > 0).
- Nếu U_MN > 0: điện tích âm tự dịch chuyển theo chiều ngược lại, từ N đến M (từ nơi điện thế thấp đến nơi điện thế cao), vì lực điện tác dụng lên điện tích âm ngược chiều điện trường.
- Nếu U_MN < 0 (điện thế tại M thấp hơn điện thế tại N): chiều dịch chuyển tự nhiên của điện tích dương và âm đảo ngược lại so với hai trường hợp trên.
Nói ngắn gọn: điện tích dương luôn có xu hướng tự dịch chuyển từ nơi điện thế cao đến nơi điện thế thấp, giống như một vật nặng tự rơi từ nơi cao xuống nơi thấp dưới tác dụng của trọng lực; điện tích âm có xu hướng ngược lại. Nếu muốn di chuyển điện tích theo chiều ngược với xu hướng tự nhiên này, cần một lực ngoài sinh công dương để thắng lại công cản của lực điện.

Bảng tổng hợp công thức
| Công thức | Ý nghĩa | Đơn vị các đại lượng |
|---|---|---|
| U_MN = A_MN/q | Định nghĩa hiệu điện thế từ công của lực điện | A_MN (J), q (C), U_MN (V) |
| A_MN = q.U_MN | Tính công của lực điện khi biết hiệu điện thế | q (C), U_MN (V), A_MN (J) |
| U_MN = V_M - V_N | Hiệu điện thế bằng hiệu hai điện thế | V_M, V_N (V) |
| U_MN = -U_NM | Đổi thứ tự hai điểm thì hiệu điện thế đổi dấu | V |
| U_MN = E.d | Liên hệ với cường độ điện trường đều, d là hình chiếu MN lên đường sức | E (V/m), d (m), U_MN (V) |
| E = U_MN/d | Tính cường độ điện trường đều khi biết U_MN và d | U_MN (V), d (m), E (V/m) |
Ví dụ 1: tính U_MN từ công của lực điện
Đề bài: Một điện tích q = 2.10-6 C dịch chuyển từ điểm M đến điểm N trong điện trường, lực điện sinh công A_MN = 4.10-4 J. Tính hiệu điện thế U_MN.
Lời giải:
- Áp dụng công thức định nghĩa: U_MN = A_MN/q.
- Thay số: U_MN = 4.10-4 / 2.10-6 = 200 V.
- Kiểm tra lại: A_MN = q.U_MN = 2.10-6 × 200 = 4.10-4 J, đúng bằng công đề bài cho.
Đáp số: U_MN = 200 V.
Ví dụ 2: tính U_MN từ cường độ điện trường và hình chiếu
Đề bài: Trong một điện trường đều có cường độ E = 5000 V/m, đoạn thẳng MN dài 0,04 m, hợp với phương đường sức điện một góc 60°, chiều từ M đến N lệch về phía cùng chiều đường sức. Tính hiệu điện thế U_MN.
Lời giải:
- Tính hình chiếu của MN lên phương đường sức: d = MN.cos(60°) = 0,04 × 0,5 = 0,02 m.
- Áp dụng công thức: U_MN = E.d = 5000 × 0,02 = 100 V.
- Kiểm tra lại: nếu MN nằm đúng dọc đường sức (góc 0°) thì d sẽ bằng cả 0,04 m và U_MN sẽ lớn hơn (200 V); vì MN xiên góc 60° nên chỉ một phần hình chiếu 0,02 m sinh công, đúng với vai trò của hình chiếu trong công thức.
Đáp số: U_MN = 100 V.
Ví dụ 3: tính công của lực điện khi biết hiệu điện thế
Đề bài: Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N là U_MN = -50 V. Một điện tích q = -4.10-6 C dịch chuyển từ M đến N. Tính công của lực điện A_MN và cho biết dấu công này có hợp lý không.
Lời giải:
- Áp dụng công thức: A_MN = q.U_MN = (-4.10-6) × (-50) = 2.10-4 J.
- Nhận xét dấu: A_MN > 0 nghĩa là lực điện sinh công dương. Vì U_MN < 0, điện thế tại M thấp hơn tại N, nên điện tích dương sẽ tự dịch chuyển từ N đến M; ngược lại, điện tích âm (như q trong bài) tự dịch chuyển từ M đến N, đúng theo chiều đề bài cho, nên lực điện sinh công dương là hợp lý.
Đáp số: A_MN = 2.10-4 J (công dương, phù hợp chiều dịch chuyển tự nhiên của điện tích âm).
Bài tập tự luyện (có đáp án)
- Một điện tích q = 6.10-6 C dịch chuyển từ M đến N, lực điện sinh công A_MN = 3.10-3 J. Tính U_MN.
- Trong điện trường đều E = 1000 V/m, đoạn MN dài 0,1 m hợp với đường sức góc 60°. Tính U_MN.
- Hiệu điện thế U_MN = 100 V. Một điện tích q = -2.10-6 C dịch chuyển từ M đến N. Tính công A_MN và cho biết công này dương hay âm.
Đáp án (đã kiểm bằng Python):
- U_MN = A_MN/q = 3.10-3 / 6.10-6 = 500 V.
- d = MN.cos(60°) = 0,1 × 0,5 = 0,05 m. U_MN = E.d = 1000 × 0,05 = 50 V.
- A_MN = q.U_MN = (-2.10-6) × 100 = -2.10-4 J. Công âm, nghĩa là lực điện cản trở chuyển dời này: vì U_MN > 0, điện tích dương mới tự dịch chuyển từ M đến N, còn điện tích âm q di chuyển theo chiều đó bị lực điện cản lại, nên phải có ngoại lực sinh công dương thắng lại lực cản này.
Các bài trong series Vật lý 11: điện học
Bài này là bài mở đầu của loạt bài về điện học Vật lý 11 trên OnThi365. Các chủ đề tiếp theo dự kiến trong loạt bài gồm: hiệu điện thế là gì, đơn vị và cách đo; điện tích và định luật Cu lông; cường độ điện trường; công của lực điện.
Câu hỏi thường gặp về hiệu điện thế giữa hai điểm M và N
Công thức tính hiệu điện thế giữa hai điểm M và N là gì?
Theo định nghĩa, U_MN = A_MN/q, với A_MN là công của lực điện (J) khi điện tích q (C) dịch chuyển từ M đến N. U_MN cũng bằng hiệu điện thế hai điểm: U_MN = V_M - V_N.
U_MN và U_NM khác nhau như thế nào?
Hai đại lượng này là hai đại lượng đối nhau: U_MN = -U_NM, vì đổi chiều dịch chuyển từ N đến M thì công của lực điện đổi dấu trong khi điện tích q không đổi.
Liên hệ giữa hiệu điện thế và cường độ điện trường đều như thế nào?
Trong điện trường đều, U_MN = E.d, với E là cường độ điện trường (V/m) và d là hình chiếu của đoạn MN lên phương của đường sức điện, không phải độ dài thật của đoạn MN nếu MN không nằm dọc đường sức.
Vì sao d trong công thức U = E.d là hình chiếu chứ không phải độ dài MN?
Vì công của lực điện chỉ phụ thuộc vào thành phần dịch chuyển dọc theo phương của lực (phương đường sức); thành phần vuông góc với đường sức không sinh công. Khi MN xiên góc với đường sức, phải lấy hình chiếu của MN lên phương đường sức mới đúng.
Dấu của U_MN cho biết điều gì về chiều dịch chuyển điện tích?
Nếu U_MN dương (điện thế tại M cao hơn tại N), điện tích dương tự dịch chuyển theo chiều từ M đến N dưới tác dụng của lực điện, còn điện tích âm tự dịch chuyển theo chiều ngược lại, từ N đến M.
Làm sao tính công của lực điện khi biết hiệu điện thế?
Dùng công thức A_MN = q.U_MN, suy ra trực tiếp từ định nghĩa U_MN = A_MN/q. Cần chú ý dấu của q (âm hay dương) và dấu của U_MN để xác định đúng dấu của công A_MN.
Đơn vị của hiệu điện thế là gì?
Đơn vị của hiệu điện thế là vôn (V), với 1 V = 1 J/C. Trong công thức U = E.d, nếu E tính theo V/m và d tính theo mét thì U ra đơn vị V; đây cũng là lý do đơn vị cường độ điện trường thường viết là V/m.
Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N có phụ thuộc vào đường đi của điện tích không?
Không. Công của lực điện trường tĩnh chỉ phụ thuộc vào vị trí điểm đầu M và điểm cuối N, không phụ thuộc vào đường đi giữa chúng, nên U_MN chỉ phụ thuộc vào vị trí của M và N, không phụ thuộc vào quỹ đạo dịch chuyển của điện tích.
Kết luận
Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N, U_MN = A_MN/q = V_M - V_N, là đại lượng nền tảng để tính công của lực điện và liên hệ với cường độ điện trường qua công thức U_MN = E.d trong điện trường đều, với d là hình chiếu của MN lên phương đường sức chứ không phải độ dài đoạn MN. Nắm chắc quy tắc lấy hình chiếu, tính chất U_MN = -U_NM, và cách đọc dấu của U_MN để suy ra chiều dịch chuyển tự nhiên của điện tích dương hay âm, là chìa khoá để giải đúng mọi bài tập về hiệu điện thế. Có thể ôn thêm về công thức tính điện trở để hoàn thiện kiến thức về mạch điện.

