
Điện tích là gì? Định luật Cu-lông và ví dụ có lời giải
Điện tích là gì, hai loại điện tích, điện tích nguyên tố e. Định luật Cu-lông F = k|q1q2|/(εr²), ba ví dụ và ba bài tập có đáp án đã kiểm Python.

Điểm chính
- Điện tích chỉ có hai loại: dương và âm; cùng dấu đẩy nhau, trái dấu hút nhau.
- Điện tích nguyên tố e ≈ 1,6.10⁻¹⁹ C là điện tích nhỏ nhất tồn tại độc lập, mọi điện tích khác là bội số nguyên của e.
- Định luật Cu-lông: F = k|q1q2| / (εr²), với k = 9.10⁹ N.m²/C² trong hệ SI.
- Định luật bảo toàn điện tích: tổng đại số điện tích của một hệ cô lập luôn không đổi.
Điện tích là khái niệm mở đầu phần Điện học Vật lý 11, làm nền tảng cho điện trường, hiệu điện thế, dòng điện. Bài viết trình bày khái niệm điện tích, hai loại điện tích, điện tích nguyên tố, ba cách làm nhiễm điện, định luật bảo toàn điện tích và trọng tâm là định luật Cu-lông về lực tương tác giữa hai điện tích điểm, kèm ba ví dụ có lời giải và ba bài tập tự luyện có đáp án, mọi phép tính đã kiểm lại bằng Python.
Điện tích và hai loại điện tích
Điện tích là một thuộc tính vật lý của vật chất, đặc trưng cho khả năng vật đó tham gia tương tác điện (hút hoặc đẩy) với các vật mang điện khác. Một vật mang điện tích được gọi là vật nhiễm điện hay vật mang điện. Trong tự nhiên chỉ tồn tại hai loại điện tích:
- Điện tích dương (ký hiệu +), quy ước gắn với điện tích của hạt proton trong hạt nhân nguyên tử.
- Điện tích âm (ký hiệu -), quy ước gắn với điện tích của hạt electron chuyển động quanh hạt nhân.
Quy tắc tương tác cơ bản: hai điện tích cùng dấu thì đẩy nhau, trái dấu thì hút nhau. Đây là quy tắc nền tảng chi phối mọi hiện tượng điện, từ cọ xát đơn giản tới cấu trúc nguyên tử.
Điện tích nguyên tố
Điện tích nguyên tố, ký hiệu e, là điện tích nhỏ nhất có thể tồn tại độc lập trong tự nhiên, có độ lớn:
e ≈ 1,6.10⁻¹⁹ C (Cu-lông)
Electron mang điện tích -e, proton mang điện tích +e, còn neutron không mang điện (trung hoà). Vì điện tích của mọi vật thể đều do số electron thừa hoặc thiếu so với số proton quyết định, nên điện tích của bất kỳ vật nào cũng là một bội số nguyên của e, tức là q = n.e với n là số nguyên (dương, âm hoặc bằng 0). Tính chất này gọi là tính gián đoạn (lượng tử hoá) của điện tích: điện tích không thể nhận giá trị tuỳ ý mà luôn là bội nguyên của điện tích nguyên tố.
Ba cách làm một vật nhiễm điện
Nhiễm điện do cọ xát
Khi hai vật cách điện cọ xát vào nhau (ví dụ thước nhựa cọ xát vào vải len), electron chuyển từ vật này sang vật kia. Vật nhận thêm electron nhiễm điện âm, vật mất bớt electron nhiễm điện dương. Hai vật sau khi cọ xát mang điện tích trái dấu và có độ lớn bằng nhau (nếu ban đầu cả hai đều trung hoà).
Nhiễm điện do tiếp xúc
Khi một vật trung hoà điện chạm vào một vật đã nhiễm điện rồi tách ra, một phần điện tích truyền từ vật nhiễm điện sang vật trung hoà, khiến vật trung hoà cũng nhiễm điện cùng dấu với vật kia. Trường hợp riêng quan trọng là hai vật dẫn giống hệt nhau tiếp xúc nhau: điện tích tổng được san đều cho hai vật, xét chi tiết ở ví dụ 3 bên dưới.
Nhiễm điện do hưởng ứng
Khi đưa một vật dẫn trung hoà lại gần (không chạm) một vật đã nhiễm điện, electron tự do trong vật dẫn dịch chuyển: đầu gần tích điện trái dấu với vật nhiễm điện (do bị hút), đầu xa tích điện cùng dấu (do bị đẩy). Vật dẫn vẫn trung hoà về tổng điện tích, chỉ phân bố lại trên bề mặt, nên hiện tượng biến mất ngay khi đưa vật nhiễm điện ra xa.
Định luật bảo toàn điện tích
Trong một hệ cô lập về điện (không trao đổi điện tích với bên ngoài hệ), tổng đại số điện tích của hệ luôn không đổi, dù các vật trong hệ có cọ xát, tiếp xúc hay trao đổi điện tích cho nhau bằng bất kỳ cách nào. Đây là định luật bảo toàn quan trọng, tương tự định luật bảo toàn khối lượng hay bảo toàn năng lượng: điện tích không tự sinh ra hay mất đi, chỉ chuyển từ vật này sang vật khác trong hệ. Định luật này là cơ sở để tính điện tích mỗi quả cầu sau khi hai quả cầu tiếp xúc nhau, như trình bày ở ví dụ 3.
Định luật Cu-lông
Định luật Cu-lông (Coulomb), do nhà vật lý người Pháp Charles-Augustin de Coulomb công bố năm 1785, mô tả lực tương tác giữa hai điện tích điểm (vật mang điện có kích thước rất nhỏ so với khoảng cách đang xét) đứng yên trong một môi trường.
Phát biểu: Lực tương tác giữa hai điện tích điểm đứng yên tỉ lệ thuận với tích độ lớn của hai điện tích, tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng, có phương trùng với đường thẳng nối hai điện tích.
Công thức:
F = k|q1q2| / (εr²)
Trong đó:
- F: độ lớn lực tương tác (lực Cu-lông), đơn vị Newton (N).
- q1, q2: độ lớn hai điện tích điểm, đơn vị Cu-lông (C).
- r: khoảng cách giữa hai điện tích, đơn vị mét (m).
- k: hằng số Cu-lông, k = 9.10⁹ N.m²/C² trong hệ SI.
- ε: hằng số điện môi của môi trường đặt hai điện tích, không có đơn vị (số thuần).
Hằng số điện môi ε đặc trưng cho khả năng làm giảm lực tương tác điện của một môi trường cách điện so với chân không. Trong chân không, ε = 1; trong không khí, ε xấp xỉ 1 nên thường lấy gần đúng ε = 1. Trong các môi trường cách điện khác (dầu, giấy, thuỷ tinh...), ε > 1, nghĩa là lực Cu-lông trong môi trường đó nhỏ hơn ε lần so với đặt hai điện tích y hệt trong chân không ở cùng khoảng cách.
Về phương và chiều: nếu q1 và q2 cùng dấu, lực tương tác là lực đẩy, hướng ra xa nhau dọc theo đường nối hai điện tích. Nếu q1 và q2 trái dấu, lực tương tác là lực hút, hướng vào nhau. Vì công thức chỉ chứa |q1q2| (giá trị tuyệt đối), F luôn là một số dương, chiều lực được xác định riêng theo quy tắc dấu ở trên chứ không suy trực tiếp từ công thức.

Ví dụ 1: tính lực Cu-lông khi biết hai điện tích và khoảng cách
Đề bài: Hai điện tích điểm q1 = 2.10⁻⁶ C và q2 = 3.10⁻⁶ C đặt trong không khí (ε = 1), cách nhau r = 0,3 m. Tính độ lớn lực tương tác giữa hai điện tích.
Lời giải:
- Áp dụng công thức: F = k|q1q2| / (εr²).
- Thay số: F = 9.10⁹ × (2.10⁻⁶ × 3.10⁻⁶) / (1 × 0,3²).
- Tử số: 9.10⁹ × 6.10⁻¹² = 0,054. Mẫu số: 0,3² = 0,09.
- F = 0,054 / 0,09 = 0,6 N.
- Vì q1, q2 không nêu dấu cụ thể (đề chỉ cho độ lớn), nếu cùng dấu thì đây là lực đẩy, nếu trái dấu thì đây là lực hút; độ lớn lực trong cả hai trường hợp đều là 0,6 N.
Đáp số: F = 0,6 N.
Ví dụ 2: tìm khoảng cách khi biết lực Cu-lông
Đề bài: Hai điện tích điểm q1 = 1.10⁻⁶ C và q2 = 4.10⁻⁶ C đặt trong không khí, hút nhau bằng lực F = 0,9 N. Tính khoảng cách r giữa hai điện tích.
Lời giải:
- Từ công thức F = k|q1q2| / (εr²), suy ra r² = k|q1q2| / (εF).
- Thay số: r² = 9.10⁹ × (1.10⁻⁶ × 4.10⁻⁶) / (1 × 0,9) = 9.10⁹ × 4.10⁻¹² / 0,9 = 0,036 / 0,9 = 0,04.
- r = √0,04 = 0,2 m.
- Kiểm tra lại: F = 9.10⁹ × 4.10⁻¹² / 0,2² = 3,6.10⁻² / 0,04 = 0,9 N (đúng với đề bài). Vì hai điện tích hút nhau nên q1 và q2 phải trái dấu.
Đáp số: r = 0,2 m = 20 cm.
Ví dụ 3: hai quả cầu kim loại tiếp xúc rồi tách ra
Đề bài: Hai quả cầu kim loại nhỏ giống hệt nhau, quả cầu A mang điện tích q1 = 6.10⁻⁶ C, quả cầu B mang điện tích q2 = -2.10⁻⁶ C, đặt cách nhau r = 0,2 m trong không khí. Cho hai quả cầu tiếp xúc nhau rồi tách về đúng khoảng cách cũ. Tính lực tương tác giữa hai quả cầu trước và sau khi tiếp xúc.
Lời giải:
- Trước khi tiếp xúc: F_trước = k|q1q2| / r² = 9.10⁹ × |6.10⁻⁶ × (-2.10⁻⁶)| / 0,2² = 9.10⁹ × 1,2.10⁻¹¹ / 0,04 = 0,108 / 0,04 = 2,7 N (lực hút, vì q1 và q2 trái dấu).
- Khi tiếp xúc: hai quả cầu giống hệt nhau nên theo định luật bảo toàn điện tích, điện tích tổng được san đều cho cả hai: mỗi quả cầu sau khi tách ra mang điện tích q = (q1 + q2) / 2 = (6.10⁻⁶ + (-2.10⁻⁶)) / 2 = 4.10⁻⁶ / 2 = 2.10⁻⁶ C.
- Sau khi tách ra về đúng khoảng cách r = 0,2 m: F_sau = k×q² / r² = 9.10⁹ × (2.10⁻⁶)² / 0,2² = 9.10⁹ × 4.10⁻¹² / 0,04 = 0,036 / 0,04 = 0,9 N (lực đẩy, vì hai quả cầu nay cùng dấu dương).
- Kiểm tra lại: tổng điện tích trước tiếp xúc là 6.10⁻⁶ + (-2.10⁻⁶) = 4.10⁻⁶ C; tổng điện tích sau tiếp xúc là 2.10⁻⁶ + 2.10⁻⁶ = 4.10⁻⁶ C, đúng bằng nhau (bảo toàn điện tích).
Đáp số: F_trước = 2,7 N (lực hút); F_sau = 0,9 N (lực đẩy).
Bài tập tự luyện (có đáp án)
- Hai điện tích điểm q1 = 4.10⁻⁶ C và q2 = 6.10⁻⁶ C đặt trong không khí, cách nhau r = 0,5 m. Tính lực tương tác giữa hai điện tích.
- Hai điện tích điểm có độ lớn bằng nhau q, đặt trong không khí cách nhau r = 0,3 m, đẩy nhau bằng lực F = 1,6 N. Tính độ lớn mỗi điện tích q.
- Hai quả cầu kim loại giống hệt nhau, quả cầu A mang điện tích q1 = 8.10⁻⁶ C, quả cầu B mang điện tích q2 = -4.10⁻⁶ C, cách nhau r = 0,4 m. Cho hai quả cầu tiếp xúc rồi tách về khoảng cách cũ. Tính lực tương tác trước và sau khi tiếp xúc.
Đáp án (đã kiểm bằng Python):
- F = k|q1q2| / r² = 9.10⁹ × (4.10⁻⁶ × 6.10⁻⁶) / 0,5² = 9.10⁹ × 2,4.10⁻¹¹ / 0,25 = 0,216 / 0,25 = 0,864 N.
- Từ F = kq² / r², suy ra q² = Fr² / k = 1,6 × 0,3² / 9.10⁹ = 1,6 × 0,09 / 9.10⁹ = 0,144 / 9.10⁹ = 1,6.10⁻¹¹. q = √(1,6.10⁻¹¹) = 4.10⁻⁶ C (mỗi điện tích 4 µC).
- Trước tiếp xúc: F_trước = 9.10⁹ × |8.10⁻⁶ × (-4.10⁻⁶)| / 0,4² = 9.10⁹ × 3,2.10⁻¹¹ / 0,16 = 0,288 / 0,16 = 1,8 N (hút). Điện tích mỗi quả cầu sau tiếp xúc: q = (8.10⁻⁶ - 4.10⁻⁶)/2 = 2.10⁻⁶ C. Sau tiếp xúc: F_sau = 9.10⁹ × (2.10⁻⁶)² / 0,4² = 9.10⁹ × 4.10⁻¹² / 0,16 = 0,036 / 0,16 = 0,225 N (đẩy).
Bảng tổng hợp công thức và hằng số
| Đại lượng | Ký hiệu | Giá trị / công thức | Đơn vị |
|---|---|---|---|
| Điện tích nguyên tố | e | ≈ 1,6.10⁻¹⁹ | C |
| Hằng số Cu-lông | k | 9.10⁹ | N.m²/C² |
| Lực Cu-lông | F | k|q1q2| / (εr²) | N |
| Hằng số điện môi (chân không, không khí) | ε | ≈ 1 | không đơn vị |
| Điện tích quả cầu sau khi tiếp xúc (2 quả giống nhau) | q | (q1 + q2) / 2 | C |
Bài liên quan trong loạt: hiệu điện thế giữa hai điểm m và n.
Câu hỏi thường gặp về điện tích và định luật Cu-lông
Điện tích là gì?
Điện tích là một thuộc tính vật lý của vật chất, đặc trưng cho khả năng vật đó tương tác điện (hút hoặc đẩy) với vật khác. Một vật mang điện tích gọi là vật nhiễm điện.
Có bao nhiêu loại điện tích?
Chỉ có hai loại: điện tích dương và điện tích âm. Cùng dấu thì đẩy nhau, trái dấu thì hút nhau.
Điện tích nguyên tố là gì?
Là điện tích nhỏ nhất tồn tại độc lập trong tự nhiên, độ lớn e ≈ 1,6.10⁻¹⁹ C; mọi điện tích khác đều là bội số nguyên của e.
Định luật Cu-lông phát biểu như thế nào?
Lực tương tác giữa hai điện tích điểm tỉ lệ thuận với tích độ lớn hai điện tích, tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách: F = k|q1q2| / (εr²).
Hằng số điện môi ε có ý nghĩa gì?
Đặc trưng cho khả năng làm giảm lực tương tác điện của môi trường so với chân không; chân không và không khí lấy ε = 1, các môi trường khác có ε > 1.
Định luật bảo toàn điện tích là gì?
Trong một hệ cô lập về điện, tổng đại số điện tích của hệ luôn không đổi, dù các vật trong hệ trao đổi điện tích cho nhau.
Hai quả cầu kim loại giống nhau tiếp xúc rồi tách ra thì điện tích mỗi quả là bao nhiêu?
Điện tích mỗi quả bằng trung bình cộng đại số của hai điện tích ban đầu: q = (q1 + q2) / 2.
Có mấy cách làm một vật nhiễm điện?
Ba cách: nhiễm điện do cọ xát, nhiễm điện do tiếp xúc, và nhiễm điện do hưởng ứng.
Kết luận
Điện tích chỉ có hai loại, dương và âm, tương tác theo quy tắc cùng dấu đẩy nhau, trái dấu hút nhau, và luôn là bội số nguyên của điện tích nguyên tố e ≈ 1,6.10⁻¹⁹ C. Định luật bảo toàn điện tích đảm bảo tổng điện tích một hệ cô lập không đổi, còn định luật Cu-lông F = k|q1q2| / (εr²) cho phép tính chính xác lực tương tác giữa hai điện tích điểm theo khoảng cách. Đây là hai định luật nền tảng để học tiếp các khái niệm điện trường và điện trở trong chương trình Vật lý 11.

